ف ب ‏ تصداي رم مسر :۳ ۳99 ار ۳ مر از مر ۷ رتست رادار ی و اک دلف ا رک :ی دا ماد کی . ۱ ری ۱۷۳ 4 ایام 4 4 ۲ ۲ معا رت مرو 0 یوار ,۳۵۷-۴۴ «ن ) سردم رسفا اصرامات اسادا ادمات‌فارک آبوسعید آبوآلخیر[ ۴۰ ۳۵۷-۴ . ق ]مردی‌روشن بین ۰ خوش مشرب » وسیع نظر وسراپاذوق وحال‌بود که‌به‌سماع‌می نشست وبهرقص برمی خاست‌ویه‌وجد , آستین‌می افشاندوباکسی سرجنگ وستیز ند اشت. وی که گوبای‌وجه خوش ایند وواقع بینی هاي‌مبتنی برخحصال وسجایایمطلوب ومقبول قو ایرانی بود. با زیرگی ونکته سنجی ونرم خویی ومردم داری و یژه‌و؛ خعورداری از همه جوانب مختلف و متعارض موجودعصر زندگاني خویش : به‌موازات تمسك به حقایق دینی وبرآوردن نیازهاوتوجه به حواسته‌های طبیعی ودرونی خود ؛ ضمن هم آهنگی با اشته ای جامعه-باآزادنديشي خاص برفراز باورد اشت ها تلقینی وتحمیلی به گونیی حرکت می کرد که . حفظ رابطه با ارباب قدرت رورگارو اعتقادبه تمتم آزموا هب ونعمت ها-اعتلای روح‌وروان او رامختل نسازدوبه آزادگی ووارستگی اش آسیبی واردنیاورد . وا آن جاکه‌به‌زوروهیست‌می توان بشررامقهور کرد اما بدین طریق « انسان کال »نمی توان ساخت وقهروهیبت وغلبه-ممکن است‌ظاهررامنظّم کندولی درتهذیب باطن- مور نیستپیر میهنه-قهر وغلبه وآزار وشکنجه را طریقٍ صحیح تربیت وراه‌ورسم درست تهذیب اخلاق نمي دانست. آبوسعیدکه در شمار برگ زیدگان زمان محسوب می گردید و از احترام ونیکود اشت ار باب قدرت ورجال حکومت نیز بر ورد ار بود- از ماي‌هاي درس اندگی آدمی-یعنی تشسویش واخسطراب وتزلزل وتردید_درسایه مجاهسدت هاوریاضت ها_جان‌خویش رارهایی بخشیدهوباگذشتن ازننگ ونام_آداب ورسوم تلقینی وقبول‌ورد موسمی را به کناری نهاده وتعلیمات رسمی وتقلید خشكل وعاری ازژرفکاری‌واطاعت بی چول و چراو کورکورانهرا به‌تنهایی برای‌سیراب ساختن عطش معنوی-کافی نمی دانست از این رو آن چه را که حوان ده بودو نوشته_یکسره به حالك سپردو با اتخاذراه ورسمی واقم بینانه برای‌يك زندگی بایسته.خدمت و |حسان وتثار محبت به مخلوق را دوپیشن گرفت:: :.: ویرامی که جمع صورت باچنین معني ژرف نیست‌ممکن جز زسلطانی شگرف [مثنوی۳/ ۱۳۹۳ ص ٩‏ ۷ نیکلسون ] «تصوف آنست که آن چه در سر داری بنهی و آن چه در کف داری بدهی و آن چه بر تو اید» نجهی. » [أبوسعید آبوآلخیر] [ ۴۰ - ۵۳۵۷ ق ] لیف دکتر سید محمد دامادی استادزبان و ادبیات فارسی ۱۳۷۴ زندگی نامه ایوسعید اپوالخیر دامادی محمد ۱۳۳۲۰ ا. ابوسعید ابوالخیره ۷ -. ۴۴ق . الف. عنوانل ۸/۶ 8۳8 ۳/۸۸/۸۴ شماره استاندارد بین‌المللی کتاب ۹۶۴-۰۳-۳۵۸۶-۶ 964-03-3586-2 1و1 عنوان : ابوسعید نامه زندگی‌نامهٌ ابوسعید ابوالخیر مولف : دکتر سید محمد دامادی ۲ ۳ ناشر: موسسه انشارات و چاپ دانشگاه تهران تیراژ : ۳۰۰۰ نسخه تاریخ انتشار : تابستان ۴ (چاپ دوع) چاب و صحافی : چاپخانه موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران مسئولیت صحت مطالب کتاب باملف است «کلیه حقوق برای دانشگاه تهران محفوظ است» قیمت: ۶۲۰۰ ریال ۱-أبوسعید درایام کودکی ونوجوانی ۲ ۲-مجاهد ات‌وریاضات آبوسعید بو آلخیر و و وم و و موم و و من و ۳-مسافرت‌ها یآبوسعید ۰رصرصرصرصپصپصپصپصپصپصپصپرا 3 ۴سرشته تصوف وسند خرقه ًبوسعید صرصرصيصپصپصپصپصپرپرا 0 ۵-ألقابآبوسعید پاپ پپصپصپصپِ ۶-وضم دینی در عصر آبوسعید ومبانی دینی واعتقادی‌او ی من وم و ۷-دوران کمال وشخصیت ممتاز اجتماعی آبوسعید و ی ی ۸-أبوسعیدوتصوف ص399 ی ی و -تعریفات تصوف اززبان آبوسعید ص0_‌____ِ_ِ_ِِ«ِ«1 ۰ -أبوسعید در خانقاه ۲ ۱-أبوسعیدوسماع م ی ۲ -أبوسعیدشاعر موم ی ۳ملاقاتآُبوعلی سیتاباابوسعیدوآلخیر ‏ . . . . ...... .. .. .. ی ۴-آزادی وآزاداندیشی ازنظر آبوسعید آبوآلخیر با ۵_نقش آبوسعیددرتربیت مردم بپبصپ یم ی ی ی من من من ۶سرفتا رآبوسعید بامردم‌رورگارخود "رصيصيصپصپصپصپصپصرپصپراا ۱ ۷ سرفّت احساس‌وانسان دوستی آبوسعید ارپا ۸-بوسعید وجوانمردی و ی ٩‏ -پایان زندگانی آبوسعید یو لخیر ارپا ۰ -_فرا زند ان وبازماندگان آبوسعید بريرصيصيصيصپصپصپصپصپصپصپصرپصصاا ۱ ۱-آثا رابوسعید ۰بريصرصپصپصپصپصپصپصپصپصپصپپصپصپپپا 1 ۲-مخالفان‌وموافقان آبوسعید تصپصرصرصپصپصپصپصپصپپا ۹ ۳-أبوسعیددرترازوی‌نقد یی و ۴۶۸۷۳ ۴ -بوسعید ومستشرقان ۰۰ ۰ ۷۷۱۵۷۶ ۵-نقد حکایات وروایات مربوط به کرامات وخوار ارق عادات آبوسعیدآبوآلخیر ۰ ۰ ۸۳۷۷ ۶-تأیر آبوسعیدأپوآلخیردر ادبیات فارسی وم ۰۰۰ ۱۱۹۱۸۴ 1 2 یادداشت‌ها وم و ۰۰۰۰ ۲ ۱۸۶۸۲۱۱۱ ضمایم وفهرست ها وم موم ب ۰۰ ۱۸۷ (الف) معرفی برخی از کتاب ها و ی و ۰۰۰۰۰ ۲۳۲-۱۸۹ ب_ترجمه حوال اعلام کتاب ۰۰۰۰ ۲۶۴-۲۳۴ الف_-کتاب آسرارالتوحید ومولف آن ۰۰۰۰ ۱۸۹ ب_اتحافآسرارالتوحید ۰ ۱۹۰ ج-ًبواب آسرارالتوحید ۰ ۱۹۰ د.هدف ازتألیفأسرارالتَوحید ۰ ۰ ۱۹۱ ه -تاریخ تألیف أسرارالتوحید ۱۹۳-۱۹۱۰۰۰۰۰ وماخذ موف اسرارالتوحید ۱۹۵۲۱۹۴۰۰۰۰۰۰ ز-أسرارالتوحید به عنوان منبع؛ بررسی اوضاع اجتماعی ۰۰۰۰ ۱۹۶-۱۹۵ ح-لغات وترکیبات و اصطلاحات زبانی حاص درآأسرارالتوحید ۰ ۲۰۵۱۹۶۰ ط_نکات ومسایل صرفی ونحوی‌ودستوری سرا رالَوحید ۰۰ ۰ ۲۱۵-۲۰۵ ی-طنزد رآسرارالتوحید ۰۰۰۰۰ ۲۱۸-۲۱۵ ك_امثالآسرارالتوحید ۲۲۰۲۱۸ -شرح‌تعرف ۰۰۰ اوق ابص رس وکتب لمع فی التصوّف میم ان ی ۴۲۲۱ -طبقات الصوفية بو ۰۰۰۰ ۲۲۲-۲۲۱ رساله قشیریه ۰۰ ۲۲۳-۲۲۲ -تذکرة! لاولیاء ۰۰ ۰ ۲۲۴-۳۲۳ -أنسات ۰ ۲۲۴ -این جوزی‌وتلبیس ابلیس و وی و موم و موم ۰ ۳۲۴ -بن آثیروتاریخ او ی ۰۰ ۴۳۲۵ سوفیات آلأعیان م ی م۰۰ ۲ ۲۲۵ -اداب آلصوفیه ۰۰۰ ۲۳۰۰۲۲۵ -اورادآلأحباب وفصوص آلادات و ۲۳۶ -چهل مجلس ۲۳۶ -فرغانی -سعید الذین سعید ۰ ۱۲۳۱-۲۳۰۱ -مصباح آلهدایه ۰۰ ۲۳۱ -گلشن راز ۰ ۰ ۲۳۱ _آوحدیو. جام‌جم موم ی ی و وی موم و وم و و من ۰۰ ۳۳۱ -نقدألنصوص فی شرح‌نقش آلفصوص و و م۰۰ ۲۳۲ (ب) ترجمه حوال أعلام کتاب -ابراهیم ادهم ۲۰۰ ۲۳۷ _آبواسحاق!سفراینی م۰۰ ۲۳۷ آبو(سحاق‌کاز رونی و و ۰۰۰ ۳۳۸ _أبو بکراسحاق کرامی یم ۰۰ ۲۳۸ -أبوبکرشبلی میم و موم ۰ ۲۳۸ -آبوبکر خطیب و و ۰۰ ۲۳۹ -آبوبکرمودب ۰۰ ۲۳۹ -آبوبکرمحمدبنداوودالدقی وم موم موم میم م۰ ۳۳۹ -آبوجعفر خلدی موم و ی ی ۰ ۲۳۹ -بوآلحسن أحمدبنآبی آلحواری ۰۰۰ ۲۳۹ -ابوالحسن‌تونی موی موم و من وم و ۰۰۰ ۲۴۲ ابوحقص حدّاد و و وم و وم وم و و و ۳۴۰ أبوحنیفه و و ۲۴۹ -أبوآلحسن خرقانی ۰۰۰۰ ۲۴۲-۲۴۱ -ابوسعدسَمعانی ی میم ی و من و ی ۰۰ ۲۴۲۲ -آبوسعیدعیاری بو و ۰ ۲۴۲ -آبوسهل صعلوکی موم موم و وم ی ۲۴۲ -ابوآلعباس قصاب ۰۰ ۲۴۳ -ابوعبداللّه سلّمی ۰۰۰۰ ۲۴۴-۲۴۳ -آبوعبد اللّه محمدین خفیف ۰ ۲۴۴ -آبوعبداللّه کرام وم و مه و و وم مه و و وه مه ماو وم و وم و و و مه و و و -أبوعبد اللّه باکویه شیرازی -أبوعلی دقاق ها ها وا وا وا وا ها وا وا وا وا ها و وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا وا وا ها ها وا وا وا وا وا وا 1 ۰ -ابوعلي شبویی رپ« -أبوآًلقاسم قشیری و اه و و و و و مه و و ها و و و اه و و مه مه و و و ها و و و و و و و و و و و و ها فا -أبومحمدجوینی مم ‏ ممم م م مم و -أبوآلمعالی جوینی موم مهم و موم و و -شمس تبریزی ممو مم م می م م ممم من و وم و ما ی و و و وا اه چا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا فا ۰ ۰ و و ۰ وف ۰ و ۰ مب و ۰ و ۰ ۳0۰ ۲۵۱-۰ ۲۵۵-۱ ۲۵۶-۵ و ها چا ام ما و و و وا و و و و ما وا وا وا وا وا وا ها وا وا ما وا وا وا وا وا وا وا وا ها ما نا وا وا وا وا وا وا ام وا وا وا و وا وا فا وا و وا ها وا وا وا چا وا وا وا اقا ها ها ها وا نا وا وا وا وا چا وا وا وا وا وا اقا ۰ ما وا وا وا ها وا وا وا وا و ها اج وا وا وا ها وا ها ها وا وا وا وا فا نا وا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا فا ۰ و ها ها ها وا ها وا وا و وا وا و و چا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها نا وا و ها ها وا وا وا وا وه وا ها وا وا و وا وا و ها وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا ها ها وا فا وا و ۱ وا وا وا ها ما ها وا وا ها ها ها اقا وا ها ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا ها وا وا وا وا وا وا و و وا وا وا فا و ها وا وا وا ها وا وا وا وا وا ما وا وا وا وا ها وا ها وا وا وا وا ها ها وا وا وا ۱ "۱۳۶۳۱ «+. ۲۶۵-۸ ۳۲۹-۲ یادداشت‌نشر دوم سرگذشت ایران_همجون‌دنیازاد است که به خواهرش گفت : ای‌خواه؛ من ازبی خوابی به‌رنج انسدرام طرفه حدیثی برگو تارنج بی خوابی ازمن بسرد. »اگر افسانه_خواب آورباشد افسانه‌تاریخ ایرائیان‌خواب‌وقرارازسرمی رباید . کردند-دست نیرومند تقدیردرباره آن ها چنین رقم زده است که‌درسراسر ایام زندگانی 4 کمال پرست 0 بوده ودرنتیجه برتری فائقه‌یی بردیگران داشته باشند_همواره خواندنی بوده است . خاصه آن که به گفته توم اس کارلایل : ۱۷۹۵-۱۸۸۱1 :10001850 نویسن ده وفیلس وف ومتفگر یر ۲ ۶ فر ۳ ۳۳ ۴ س انکلیسی ومفس رم انتیسم الم ان درسرزمین انگلستان که سبك وشیوه ادبی اویرادبیات‌رورگاروی تأثیری عظیم داشت]« پرستش قهرمانان . در نهادانسان سرشته شده و کسی نیست که یکی از قهرمانان افسانه‌یی رابرای خودبرنگز یندواورادردل نستاید . »وشاید به‌همین‌دلیل باشد که( آندره‌موره» [ ۱۹۶۷-۱۸۸۵ و وذنانب۱۷]2 6۵ )] گفته است : «بعد از کتاب هايآسمانی مفیدترین کتاب ها سرگذشت‌نامه‌هااست ۰ آب وسعید بو لخیر را-درمیان افرادجامعه‌یی که دررورگار او فشارهای غیر انسانی چه‌بسا آغلب آشخاص ومردم زم ان اورا از لحاظ فکری عقیم وسترون کرده وآن هار از جهان وجهانیان جداساخته‌و رابطه ایشان رابادیگر افرادگسسته وباخ روان آن هار بهتاراج وغارت خزان سپرده بود شایدبتوان یکی از سرزمین درطیٌ روزگاران د انست که بدون آن که خود گرفتا رتعصبی باشندودرنتیجه دیگران رابه نظر بخضص وعداوت بنگ رن د-باورداشت های ادمیان را[ که همچون مادرانی که‌بادواحساس متناقض درگیرودر میان آمیال‌هم طرازسرگردان اند و خودراعادت داده‌اند که ازمیلی به‌میل دیگرروی آورند » وهمچون 1 5 ۳ 3 ز بازیگر داستان« الف لیل وليلة » هزا رويك شب زندگی خودرادرتردید گذرانیده‌وهمواره ازاتخادتصمیم درست م.حروم گردیده» بانوعی انتظاروسردرگمی وبلاتکلیفی مواجه ورو به روبوده‌اند]به‌میزان عقل و خردسنجیده و کوشیده اند تابه ایضاح مق اصدوتصحیح جهت زندگی آن هادرعرصه‌خاك ودرمیان خاکیان بپردازندویرای‌پی بردل به حقیقت-معاشرت با مردمان و نثار مهرومحبت به آن هاراضروری‌ولام دانسته‌براین باور بوده‌اند که آباداني جهان از احتلاف همم پابرجاود برقراراست وازرهگذربرخورداری از دو سعه صدروروشنی ضمیر ودرنتیجه |ٍعمال رویه‌یی بسیارز یرکانه هموارهبهزایل ساختن وسوسه‌هاي غیر عقلانی ازوجودخویشتن پرداخته ‏ بادلبستگی تام به‌مردم که باصدق واخلاص همراه‌وبررضاي خالق و مصلحت واقعي مخلوق‌مبتنی بوده استباش ورومن طق واحساسی يك‌پارچه وبدون‌توجه‌به‌منافم حقیر فردی‌ویاموضع گیری هاي‌زودگذ ر موسمی-با اعتمادبه نمسی درخورتحسین . استوارومطمئن از اصول‌عقایدخوددفاع کرده ان دودشواری هاوتنگنآها» مزاحمت ه اومقاومت‌هاو. . . هرگز نتوانسته است درآرادهاهنین آن هابراي وصو! دبه‌مق صاخردمندانه‌وانسانی » تزلزیی به‌وجود اورد به‌گونه‌یی که به‌طوری‌مد اوم وحستگی ناپذیر-علی ر رغم: کهولت وسالخوردگی-حتی درسال‌های کمال زندگانی به‌وجهی استثنایی کاملا تیزهوش باقی مانده وازرهگذر ایمای نقش اساسی وپرداخت‌سهم حوددررهبسري فکری‌وفرهنگی -افزون بررضای خد-آرامش روح وحشنودی‌وجد ان ناشی ازتشخیص رسالت انسانی وصحت انجام وظیفه را از ان خویش ساخته اند . مطالعه‌یی هرچند |حمالی درتاریخ بخ وبرآوردوارزيايي فرهنگ‌مااشکارمی سازدکه درسرزمینما درمواروبسیارانسانیت.بهمفهسوم عم درسایه وجود و بذل‌همت وحن نیت کسانی که‌درتشید یه خیریه ورباطات وسقایات وحما حمامات ومساجدوارشادمرید ان ر|طعام افرادمقیمومجتازدرخانقاههاو اختصاص اوق اف دارهورقب ات‌جاریه‌وصدقات باقیه‌ودستگیریایتام وا رامل‌وتربیت نم وأفاضل‌و بذل آموال‌ووف ور [نعام وأمشال این حصأل‌پسندیدمفی آلواقع‌عز ۳2 مصرمروت وکریم عرصه فتوت بوده اند-استمراروتداوم یافته است‌یعنی اشخاصی که بر أعمسال خی مفطور بوده ان دوازسخنان ایشان » نفحه صدق در آفع ال و آعمالو یات آحوال آن هابه مشام می رسد افزون‌برآن. مجاثیت این نفوس زکیه و صاحب ان أحلاق مرضیه -ازاملآهواویدعرصلال‌وتاسی به‌طریقهکرا‌وعظاموداشتن نیت صادق درتوقیر عم اوعب اد وعزیمت خالص درتع ظیم صلحاوزهادوصلوة لیل وصوم نهارودوام ذک روتسبیح وطلب استخف اروتلاوت‌قرآن وتعهد نسبت به فق راوتوددبه غُرباوانفاق برآرامل‌ویتامی و وعظ و ارشاد ونصیحت مردم به شفقت ورأْفت وبسط عدل ونشر خیر با لطف وظرافتی میخته به تواضم و همراء با خشوعی تمام وطمأًنینتی بلیغ و بلاغ مهمات دین وبرآوردن ضروریات شرع متین-بد و خوف ازلژ لام وعاری ازنظربهقّت ویاکشرت ناس وعدم توجه بهقول وی ٍعراض آن هاازدیگر جلوه‌های مثبت ومطلوب زندگي آن هابوده است . مردانی که‌درحسن خلق وسلوك باخلق وجزالت جودوسخاوت وکسال عفت وطهارت نفس_تحتتثیرقاطع کلام الهی عم یطعمونٌ الطعام عل حبه وپیرومصاديق تم آن وه اندودر سای ریاضات شدیدومجاهد ات بیغ و استغراق سراسر عمردردرس وتقوی وپیروی و تأسی به بر اسلاف درترلیزینتوپرهیزازتکلف ونقاوت جیب ازأدناس وتفق| حول‌مشایخ وعلماو صحاوفت راوتعهد تلام ذه‌ونیک وداشت آرباب علم وفضیلت وأصحاب معرفت ومعنویت به کمال زیادت علم وعلُومرتبت وم ومبتا زامشال وأقرأنْقَصَبٌ البق رسوده بودندچنان که ازمراقبت احوال ومعاملت به صدق در آقوال وآنعال و اختباطریقت سلوك وریاضت_هدفی جزتهذیب مس و تکمیل روح وپالایش باطن نداشتهندونگفتهپد! است که چنینمردنیکهجامع دیاس والرس وناصب ری ی آلعقل وال ول فضل وبراعت ومع حقای ومعارف ومجمع شواهدوآطایف بوده اند ودرحل مشکلات وکاستن وزدودنمعضلات خدمتگزاران درشدّت ورخاءبا | حلاص نیت وباعلوطبع وفسحت‌مید ان ارادت به‌یمن متابعت ازسنت نب اکرم (ص) هموارهقیام واق دام می کردهان دواز نفوس قدسیه ایشان-روای | حلاص استشمام واستنشاقمی شودوبه‌سهم خویش درتشييدمباني سنتنبوی‌وتجدید و |حباءمهاهدمتمصطفوی-ایای‌نقشی اساسی داد شته‌اند-آموزگاران خردهسنسدی ورادی ومردی ودانش و ازادگی ودین ومروت بوده اند که علاوهبر آن که در قلمسروحیات اجتماعی «سرمشق ۳۲۵۱0۱۲/۳6 »می توانندقرارگیرنشیوه حل مشکللات دین مبین وشرح‌ملمات شرع متین از جانب ان هانیز شایان مطالعه ودرخو رتوجه بوده است . آدمیانی ازاین دست جون ازدنیاروند » دیگر شرمنده‌نیستن دوشایدتنها ازاین جهت:تأسّف باشند که دیگرنمی توانند منشأ خدمت بیشت روگسترده‌تری‌بوده باشند . انسان دوستی خردمند انه‌و آرزوی‌دیدن روزی که انسان واقعیت وجودی خودرا در کرده » بانگرشی به حویشتن_نسبت به خودو دیگوا ان-حشس احترام و اعتمادداشته‌باشد_خودار زوبی ممّدس» شریف ووالا است‌امادریغا که تحمَ این ارزو نه‌تنهابه عم أمثال بوسعید وصال ند اد-که ازروزگارزندگانی اوتاکنون نیز-|مکان برآوردن آن به‌طو رکامل برای آدمیان فراهم نگردیده است‌وبه نظر نمی رسد که به عمرنسل های‌دیگر نیزوصال دهد . آبوسعید. نه‌درافلاك بل که‌در عالّم خالك » به‌نظامی مبتنی بره عشق و تفاهم #معتقدبودو ازاین رهگذن خالصانه وژرف به انسان حرمت واحترام می گذ اشت و ستم آدمی برادمی رافاجعه‌یی اسَشار می شمردوتنه اراه نجات جهانیان راد« عشق » جست وجومی کردوهمجون «حافظ » عشق‌ورزیدن به انسان را «هنر »می دانست وبا برخورداری ا زچنین بینشی-سالا ر انسان دوستان روزگا رخویش_-[ که محیط عادی‌زندگانی اش از جزرومد عاری‌بودونشانه‌هایش ازپرتولب‌خند های غریب وزیبای اوبر اغلب فضایای زم ان حیانش مشهود است-]وموردستایش واعجاب مردم در همه اعصاروقرون به شما رآمدو ناگفته پیدا است که حقارت تنگ نظری هاودل مشغولی های‌مبتنی بر محدودنگری هأوسودجوبی های مضحك_چه‌بسا|مکان‌دستیابی به این فضیلت مقد س را از دیگر آدمیان ربوده باشد . ۱ فایده دیگ تراجم آحوال‌ویاشرح زندگانی رجال‌نام آور اين است که‌اين گونهکتاب هاه أسوة»و « سرمشق ) به‌دست خوانن دگ ان می دهد تاد رتهذیب وتصالی خویش بکوشندوبد ان چه‌دردسترس خویش می بیتند وید ان از دیرب از خوگرفته ان د_خشنودوراضی نباشندویدانند کهادمی دزسایه کوشش هاي‌مستم رود اشتن آرسان های‌والا وپالایش نمس وچشم پوشی ازلدت های‌ناچیزو سرگرمی هاي حقیرٍروزمرهکه چه‌بسا اوراباجانوران همطرازمی سازد-می تواند به‌مقامات عالی انسانی برسد ووجود ای دراین عالم منشآبسیاری ازخاصبت هاوفایدت هاشودتاآن که به قول «سعدی » به جایی رسد که «به‌جزخد انبیند ».زاین رو-این نکته‌رادل‌می خواهد که‌یا خوانندگان ارجمندو دانش جویان عردمند بازگوید که‌یکی ا زهدف های عمده ازنگارش این سرگذشت نامه_آن بوده است که جلوه هی اي برجسته از مظا هر انسانیت در ایرانیان اصیل ونژادهکهد رآدوارگذشته با جوانمردیو نیکنامی وشکوه‌وسربلندی‌دراین سرزمین ز یسته اندودین اخلاقی ورسالت انسانی خودرابارفتارشایان تحسین وعبرت آموزخویش درمدت زندگانی به مردم ای ین آب وخال اد کردهاند بازنموده شودبا این امید که از این طریق مروت ووفاوفتوت وسخاوجوانم ردی وآزادگی ومردانگی وآزادفک ری وخلاصه کلبه مظاهر مقبول ومعقول ومطلوب وممدوح روح وروان انسانی-که‌غایت هر تألیف وحاصل هر کار علمی چهار ازاين دست درپهنه ادب وفرهنگ انسانی بایدباشدبا خوان دن این سرگ‌ذشت نامه‌ترویج شودو برناپیشگان وجوانان نوعهد نوتعلم-که چه بسا بهدلیل عدم آشنایی باحقایق درخشان فرهنگ این سرزمین وبیگانگی از_جذبه وشوروشوقی که درتالیم اصیلعرف ان اسلامی وادب وفره نگ انسانی وشیوه زنندگانی جوانم ردان مردم این آب وخحالك وجودد ارد-دیده دل‌وجان خودر از این سرمایه ارزنده‌وچشمه جوشان فضیلت ومعنویت یکسه بربستهوبه امد آب » چشم به سراب شبه فرهنگی سود اگرانه این یام دوخته اند-بامطالعه این قبیل آثار-به‌د انش وفرهنگ زادیوم خویش-التفاتی کرده 4 ازتقلیدوپیروی‌بدون تفکروتأمل دست بردارندوبد انند که وبراستی درمورد آموزش های‌ناتمام وشبه فرهنگ های‌رایج -شاعر فارسی زبان چه خوب سروده ست : فریب تربیت‌باغبان‌مخور زنهار که آب می دهد » اما گلاب می گیرد خاصه این که تعلیمات آمثال آبوسعید بر این باورمبتنی است که بهشت. پیرامون يکايك ادمیان است اما غفلت عارضی-آن هارا از ادراكوبینش محروم ساخته است وینابه تعبیر « جلال الدین محمد بلخی »در کتاب شریف متنوی : آفتی نبود بتر از ناشن انعت توبرپاروندانی عشق‌بانخست یار را» أغیار پنداری همی شادییی را نام بنهادی غمی [مثنوی ۲/۳ ۳۷۸۱9۳۷۸ ص ۲۱۵ طبع نیکلسون ] اگرقراءت صحیفه‌یی از صحایف این مجموع موجب گردد که عموم خوانندگان ارجمند به‌مفادو مدلول«. . . این جمله شدی‌ولیکن انسان نشدی . برای لحظه‌یی کوتاه هم شده باشد با فرایاداوردن انسان بودن خویش-هر چیزدیگررا فراموش کنند.مسوداین اوراق خودرامأجوروسعی خویش رامشکور می دا ند وگرنه شاید همان به ترباشد که به قولمشهور« ولتر »[برویم وباغچه خانه ودرا بیل بزنیم ودرآن گل‌وسبزی‌بکاريم ۳ ا زآن‌جاکه‌د رآقوال‌سال‌های خر عمر « آبوسعید آبوآلخیر ؛ آمده است که« هر جای که نشستی گفتی : قحط خدای امد . قحط خدای ! پیش از این قحط آب ونان‌بودی. اکنون قحط خدای آمد . »و مفهسوم این قول آنست که ه رکه قدمی برمی دارد-نه از به رخد ای است‌وه رکه سخنی برزبان‌می راندویا کلمتی برقلم جاری‌می سازد-رضای خلق راو خوش آمد « حریفان سفره وکیسه وکاسه )راونیزشهرت و آوازهوقبول‌خلایق رادرنظردارد-اين ضعیف باشکروسپاس به‌درگاه حدا ازي یافتن خط مان از دیوانقضا به‌دعامی خواهد که درتحقیق وتألیف ونگارش این مجموع نیت وهدفی جزنشر ادب ومعرفت رادنبال نکردهباشدومصداق‌تام ‏ رجم له مرعول عملا_قاحسته. فاکمله فاتقنه . »بوده‌باشد . تنهابه یی که دانشوران وجوانان برومند ایران حاصه‌دانش جویان عزیزدانشگاه‌های کشورو به طو کی کسانی که‌می خواهند ازمیانتاریکی هابه روشنایی دست یابنداز مطالعه این مجموع خواهند بردرنج حستگي بسیاررا که‌دراین کاردشواربرخویشتن رواداشته‌اممی تواندتاسدودی‌جبران کندوهمین پاداش ارزنده‌مرابس است. هرچند زبان‌حالراباید بگويم : سس 4 ظِ ۰ 3 ۳ ۲ ِ سج مرو سکف س 1 ‌ روغنی درشیشه بینی . صأف صاف بیخته غافلی برس چه‌امسد؟ کنجدو بادام‌را نسخه‌هی‌ای نخستین نش کتساب حاضسر-درطی چن دسا لگذشته بکلی نایاب گردیدو دست ندرک اران ادب ومعرفت وعلاقه مند ان به فضیلت ومعنویتازدورونزديك-ازراقم این سطور جویاوخواستار انتشاردیگربارآن‌می شدند . دانشگاه طهرانکه‌سابقه خدمتش به‌علم ودانش وادب وفرهنگ به نخستین سال های‌تأسیس این نهادعلمی بازمی گردد-پاپیش نه ادوباانتشاردیگربارآن- موجبات استفاده‌دلبستگان به این قبیل آثاررا فراهم ساخت زاین روسزاوار است که از کارگزاران محترم مژسسهچاپ وانتشارات درپایان این مقال‌سپاسگزاری کنم . درنشردوم آبوسعید نامه » علاووبر تصحیح بسیاری از غلط های‌چاپي نشرنخست. کم ترکاهش وبیشتر افزایش به‌عمل آمدوآمید است که بهتوفیق وعنایت حاص خد اوندسبحان روی‌در صللاح وصواب داشته باشد با این حال از خوانندگانی که‌باوجودهمه این رنج هادر اوراق این دفتر خطاولغزشی ببینند-امیدگذ شت وچشم پوشی دارم . طهران جمعه, چهارم‌شهریورماه/ ۵۱۳۷۳ . ش ۱۷ ربیع آلأول ۱۵ ۱۴ه . ق رب غفروازحموتجاو تدم مر اه مر ام مر را هام ری مر اه مر هر ی ۳ [نك‌انتآلاعز آلاجلآلا کرم و انت ارحم الراحمین سیدمحمددامادی «هوالْعْفُورالرحیم . » #اورای این مجموع رکه حاصل آیام ستغراق در آحوال وآثار وأفکارپاکان‌ونیکان عم انسانی است-به‌یادروزگاری که‌هر روزش از پی شب قد ر بودوبه نشانه قدردانی از حقوق عظیم دستگیری وتربیت و تعلیم وتهذیب که پدرم -مرحوم سید صدرالذین دامادی برذمه حقبر دارد-به روح پرفتوح اوتقدیم می دارم . روانش شادوتر بتش ازسحاب رحمت ومغفرت |فی سبراب باد . سيدمحمددامادي پسم له ارحمن الرحیم امدللهالول آلکریم آفکیم آلعلیم الذي زک السکینهة قوب أومنینَو صلا له وم سلامه عل سیدنامحمد(ص) و عل آله وی آلکرامةوآلرکات واصحابه السایقین پا خیرات . کاب حاض رحاصل تلاش وکوشش های مد اوم ومستمرویادگارآیامی از عمر نگارن ده این سطور است که به مددتوفیق وعنایت الهی وگرمي آنفاس پاک ای حق و برحورداری از مصاحبت شیفتگان حقیقت . اینجانب ازدیوان قضا , خحطآمانی به چنگ آورده‌ویکسره‌دست از آلایش کدورت های‌محیط مادی‌فروشسته وبه «متابعت سنت مصطفی (ص) ومشایعت سیرت اولیا ) مردانه کمر بربسته است‌وپیوسته به مطالعه وتلقین وتکرار اقوال‌مشایخ صوفیه واستغراق وتأمل در شیوه‌جوانمردانه فرزندان معنوی‌ونتاج فک رو اندیشه‌بزرگان این آب وخاك_نعم آلاشتخال داشته به این ترتیب‌دیده دل وجان خودرا روشن ساخته وبه قدرومسم وظرفیت به کوشش آن بزرگان درراء طلب و تحری حقیقت ان دك آگاهیثی یافته وا زاین رهگ ذربه تألیف ونگارش این مجموع پرداخته است . درسایه این توفیق . راقم این سطور فرصت آن رایافت تاباردیگ ره ازسر صدق‌و ی ونه از سر هوی‌وتمنی» بادرونمایه تعلیمات قویم فرهنگ ومعارف اسلامی که به تفضل الهی ازروزگا رکودکی با آن‌پیوندی استواريافته بود. تجدیدعهد کند وباتحمل مشقت هجران گرانبارومفارقت ازدوستان وعزیزان ومحّان وتركمقرومسکن_وتألیف این کاب به‌سهم خویش به انجام وظیفه ادبی واخلاقی بپردازد . درترجمه احوال « پیر میهنه »تا آنجاکه‌مقد ور وممکن بود به‌دوجهت به کلمات و سخنانی که اوبرسبیل وعظ و ارشادبهتناسب‌مقم ومقال دره مجالس +ویاهنگام برخورد بامردم به منظور ترییت مرید ان وتهذ یب مستفید ان برزبان آورده است ومحمدبن‌منوردر آسرارالتوحید » وکمال الدین آبو روح‌درحالات وسخن ان به‌نقل آن ها پرداخته اند استنادشد»ه است. زیرا این سخنان ازجهتی مبین مرتبه ومقام ومعرف درجه‌فهم ودریافت گوینده آن ها آبوسعید آبوآلخیر » تواند بودوه رکسی هنگام بیان سخن درواقع ازسرمنزل خویش نشانی می دهدو ازمقام وپایه‌یی که‌دران‌واقع است » عبارت‌می اورد . دراین ره اولیابازازیس وپیش نشانی می دهند ازمنزل‌خویش (گلشن‌راز/ ۳) ازیادنب‌اید برد که أق وال عرفاوسخنان صوفیه ۰ برای‌پیروان ومرید ان آن‌ها »در حکم خحطمشی زندگانی ودستورآلعمل وشیوه‌سلوك روحانی به‌ضمارمی رفته است‌وبه خاطر احترامی که سالکان برای گوینده آن سخنان قایل بودهاند-‌این گفته‌هاکم تردر معرض غراض وآهواء بشری‌واقعگردیدهوبه احتمال قریب به قین ازشایب تصرف و تحریف‌وتغیی رمصون وصورت حطابی وجنبه تعليمي آن محفوظمانده است . آمادامنه مطالعه وتحقیق درسرگ ذشت وأحوال آبوسعید_متوقّف ومحدوددر آقاویل ومطالب ویررسی داستان های‌دوسرگ‌ذشت نامه اونشده‌وعلاوه بردوکتاب مذکور-ازهمهمد اركمعتب روما ذمستندوقدیم که بهمناسبتذکری ازوی‌درآن‌ها آمده است_استف اده‌گردیدهی وازجمیم امک ان ات موجودبرای روشن ساختن سیمای حقیقی پیرمیهنه تا آن جاکه‌در توان طالب علمی مقید به آصالت وصحت کار علمی بوده است_بهرهبرگرفته است ۱ ازآن جاکهبهمیزانی وسیع » طبع وقریحه واندیشه ادمی-ساخته وپرداخته‌محیط اجتماعی اواست وشخصیت ه رکس درجریان‌زندگی اجتماعی اوپدیدمی آیدوقوام‌و نظام می گيرد-سعي تام به‌عمل آمدتاصادة انه در سرگذشت آبوسعید در قلمروفردی‌و اجتماعی » سیر وسلوك کرده بیهوده اسیردستاوردی‌مبتنی برخیالبافی نگردد . ازاین‌رو برای شناخت ومعرفی سیم ای‌معنوي وی به جامعه‌زمان اوتوجه‌خاص کرده » ازاین رهگ‌ذرروا بط متقابل مردم بایکدیگروسایر شژون اجتماعی راد رآن‌روزگاران ازنظر دور نداشته است وعلاوه بربحث درباره‌روزگارکودکی ونوجوانی . کیفیت تحصیل ومعرفی استادان مسافرت‌ها مجاهدت هاوریاضت‌هاو مباني دینی و اعتقادیآبوسعید همراهباتحقیق دروضم دینی د رآن‌روزگاروهمچنین شخصیت ممتاز اجتماعی وتأثیر ظهور اودرمیان صوفیه ونقشی راکه‌وی‌درتکامل تصوف ایفا کرده‌ووجوه استقلال وامتیاز شیوه صوفیان» ای رشته تصوف وسلسله امن اد خرقه وکیفیّت زندگانی وسیروسلوك روحانی اودر خانقاه‌وسماع ازمنظروی‌وبررسی تام وجامعی درباره مسخنانمنظومی که بدومنسوب است.به‌بازنم ودن‌مسایلی از جنبه‌های گوناگون زندگانی اومانند کیفیت رفتار اوبامردم ونقش اودرتربیتآن هاسرقت!ٍحساس وبشردوستی » آزادگی وآزادفکری ویبانمظاهر جوانمردی ا و که ه رکدام می تواندمعرف بعدی " از شخصیّت اجتماعی او باشد_پرداشخته است . دربخش های‌دیگس به‌دید ار آبوعلی سینا وآبوسعید و ارتباط علمی وشخصیت معنوی‌وقرابتروحانی ومکاتبات آن‌دوبه تفصیل واٍشباع سخن رانده. به‌فرزندان‌و با اندگان مشه ور ابوسعید که دربسط واشاعه طریقت درقرون بعدمورواقم‌شده احیانآپایم ردومیانجی میان‌مردم بینوا وا رباب قدرت درروزگاران بعد به‌شماررفته اند اشاره گردیده است . ۱ دربخش دیگری با استقرایی تام درباره‌معاصران و موافقان وعلل مخالفت مخالفان آبوسعید به تفصیل و اشباع سخن رانده وبحث کرده است . ۱ آبوسعید ۰ در ترازوی‌نقد » عنوان بخش دیگری از کتاب حاضر است که‌د رآن به‌بررسی مستقلّی درباره جنبه های شخصیت آبوسعید پر اخته ۰ به‌دقايي‌زندگانی مادی ومعنوي اوازدیدگاه‌هایگوناگ ون توجه عاص مبذول داشته ۰ ووجوومثبت ومنفی جوانب‌زندگانی واندیشه‌های اورابازنموده‌است . «بررسی و نقدجامعی از حکایات وروایات مربوط به کرامات و خوارق‌عادات» که درسرگذشت‌نامه‌های‌وی‌ودیگر کتاب های‌معتبربه آبوسعید نسبت داده‌شده است‌ و «تأشیر آبوسعید در ادبیات فارسی » که حاصل کوششی خستگی ناپ ذیروتلاشی مورچه‌وارو استقصاوتتبع مقدوردر آثار منظوم ومنئور فارسی است-این‌دفتررا به پایان می آورد . یادکردن این نکته. کم ال ضرورت راداردکه در تحقیق مطالب وبیان‌مسایل مربوط به فصول سرگذشت نامه آبوسعید »رقم این سطور با محد ودیت منابعوبهام و 4 [۱ ۰ أحیاناتناقض مطالب در بارهکیفیت زندگانی سرشارازبد ایع وافکارواندیشه‌های او روبروبوده است* . زیرابه طو رکلی آن‌سوی‌سیمای‌ظاهری آدمی ‏ بویژه‌مظاهرزندگی معنویاو, بسیارپیچیده است‌ونویسندگانی نیز کهدریبان شیوزندگانی وکیفیّت سلوله روحانی آبوسعید به بحث پرداخته اند-تنها به تعریف هاوعبارت های کلی وگاه‌مشابه قناعت‌ور زیده ازذکردقایق ونکت خودداری کرده اند وتنها خواننده نکته سنج وآگاه ب‌دقایق ودارای‌ملکه استنباط نیرومند وبرکنا را زآوهام وتخیلات و آشنابه وضع محیطو روزگار آبوسعید می توان د درنتیجه مقایسه وسنجش وقایم داستان ها آسرارالتوحیدو حالات وسخنان. بامنابع تاریخی واجتماعی دیگر-به حقایق وجزییاتی ا زکیفیت زندگانی وی آشناگردد . که البته کوشش تام به عمل آمده است‌تادر نقدمنابع وتجزیه‌و تحلیل عوامل مردرزندگانی آبوسعیدازحقايق مبتنی بر أسنادتاریخی نیز استفاده شود . زیراباهمه یال آلودگی وعلاقه به دودمان که‌درداستان های‌پرداخته محمدین منوروکمال الذین آبوروح به چشم می خورد برای آشنایی ودستیابی به حقایق دنیای یچیدهومبهم ودهلیزسردرگموپریج وخم زندگاني ] وسعيدبراي محققی که گرفت ار بهانه‌های عامه‌پسند نباشد-هريك ازداستان های‌این‌دوکتاب حکم دریچه‌یی رادارد که به روی آن‌سوی‌چهسره ظاه رب وسعید گشوده‌می شودوپژوهشگ ر موشک اف برای لحظه‌یی کوت اه فرصت آن رامی یاب دتا ازاین دریچه‌ه ابه‌محیط ماوراء آن هانظر انداخته» ازارتفاع معنوی‌به تماشای آبوسعید حقیقی در خالص ترین صورت ودرنقطه او خودبپرد ازد . تعلیمات آبوسعید آپوالخین چنان که از گفته‌های شیخ در أسرارالتّوحیدبرمی آید از صوبت وغْم وض بیان مر ست‌وبه‌دستگاهی برقواعدمشاهده‌تجربی وأحکام شعور عام مبتنی است چنان که درآرءوافکاروسخنان وی ازسایلی که بیش ترناشی از آشفتگی ذهن برخی از فیلسوف ان است‌تاٍشکال ذاتی موضوع_خبری نیست وراه براي علم‌تجربی واستواربشربازو آزهایشگاهآن صحنه‌ناپیدا کرانه حیات وپهنه‌وسیع و گسترده‌زندگی است . علاوهب رآن که چنین می نماید که‌پیر میهنه نه تنه ابالکل نسبت به حوایج فکری زان خویش بی اعتنانیست بل که نمایندههترینآراءزمان حویش است که قبولیت عام ۲۵05 ۷۵۱۸۲ ۷۵۲۱۲۲ 2ب لش 0 مردم‌رورگاران رانیز به دنبال‌داشته است‌وهرچند گفته‌های او اغلب‌به‌زبان اشارت‌وبه لفظ اند ومعنی بسیاربرزبان‌ویآم ده است . اماسلامت ذوق‌وظرافت فک ربرآن حاکم است‌وقر بحهو استعد ادوابتکارازآن آشکار. به‌گونه‌یی که‌برای استفاده‌بسیاری ازادمیانی که‌مایل ان دحک مت زندگی وراه‌ورسم آمیزش با مردمرادر قاللب دستورآلعمل هایی آسان بیابند_سخنان خطابی اوبهعاطرسپردنی ‏ به‌یادماندنی و مفیدوخواندنی می تواندباشد . ۱ آسرارالتوحید راباید ازدید گاهی ارزیابی کرد که‌محمدبن منورنویسنده کتاب » خود به‌هنگام تألیف آن‌منظورنظرداشته است ۱ دیدگاهی مرب از جنبه‌هایمذهبی ۰ تاریخی . سیاسی واجتماعی وبالم أل تصویری ازمحیط پرورشی وعلمی وکیفیّت سیروسلوك صوفیان خراسان دررورگار حیات آبوسعید . مردم گرداگرد آبوسعید نی زدرمیانگین کل ونقدوارزیابی نهایی درونمایهمطالب و حکایات آسرارالتوحید بر دودسته اند : گروهی که منند فرزندادهاش-محمّدین مر سودوستان ورن اخواسته داز وی قدیسی قه رم ان بسازن دوگروهی دیگ رکه اوراشیطان مجسم دانسته » درخیال‌به زنجیرش کشیده » قصد شکنجه وآزارش کرده اورامحکوم ساخته ومزاحم شگردیده اند واوکه فرزن د خانواد‌یی مرفه‌ویکی ازپروردگان صادقمد ارس مذ هبی زمان خویش بوده است؛ نخواسته است مانند دیگران رفتار کند ودرست در لحظاتی که‌می توانستهیکی از مهم ترین پایگاه‌های اجتماعی-یعنی مسند فتواوقضا را به‌دستآورد» نخستی گام را درجهت مخالف وبرعکس طریق آبناي زم ان خحویش برداشته وبا برد اشتن این گام يك لحظه نیزبه پشت سر خویش نگاه نکرده است . وی مردی نبوده است که از حود ویادیگران بگریزدوراهی چون‌همگ ان رود . هرچند زندگانی درخاندانی برخورداربه اواجازه‌محرومیت‌نمی داده است اماپس ازترك مدرسه براي‌خود آیین زندگي تازیی بنیادنهاده است . استنتاج اوا زآموخته‌های مکتسب این است که‌مطالب علمی . مجرداتی نامسلّمند . مگرآن که در قماش خود زندگی بافته شده باشند . اومقصود از علم رابنابريك تعبیر_قدرت یافتن بر عمل و اقدام اگاهانه در صحنه حیات می داند . از این روتمام چیزهایی را که فرهنگ وتاریخ وجامعه درزمان اومی توانست درتصرفش نهاده باشد_دیگرباربانظردقیق » تقویم وارزیابی کرده -برتجارب زندگی خوی شآزموده است وانصاف را که در این‌راه‌دربه کاراند اختن خرد ادداز خویشتن تحرداغوقریحهبی ای لوصف نشان اه است ۳ ی اگرچه کتاب افرینش ‏ نظمی به خودمخصوص داردوتابع اهواءوبا اغراض این یا ان وباپیروسنن وایین های مصنفان وموّلفان کتب عادی ومعمولی نیست . امابه اعتقاد آبوسعید_حیات بشر آن چنان از ضعف و گناه و آلودگی اگنده است که شایسته آن نیست از قوانین وضوح ودقّت استنتاج برخوردارباشد ۱ هرچند باشناکردن درجهت مخالف عرف وعادت مردم زمان » بتدریج برای‌خود دشمن تراشیده است وگویی فعالانه برای فاصلهگذ اری‌بین خودودیگران از لحاظ گفتار وکرداردرتلاش بوده است . ام اازسوي‌دیگس وی‌مردی‌هم نبوده استکه از تشنیع و بدگویی وزعم زب ان مردم دررسراسر عمردرازخویش بهراسد ویاخم برابروآورد . بل که وی‌درایام زندگانی همچون سیلاب بهاری» خروش ان ودمان وپرغریووفریادبه نظر می رسد وبازتاب‌ووا کُنش وی دربرابرمخالفان-تظاهربه‌بردباری‌وبه مسخره گرفتن حط مشی وراه‌ورسم حاکم برزندگي آن‌هابوده است . بظاهراویراین باوربوده است که از دست ادمیان گرداگرداوکاری‌برنمی آید "وتنهاهن رگروه ای مخالف ویامع ارض- محدودبه اشاعه‌هرچه بیش ترشایعات درباره‌اومی توانست باشد . درست همانند کسانی که‌د رأطراف اوزیسته‌اند_نویسندگان نیزبه‌دوگونه درباره اش به‌داوری‌نشسته‌اند : الف : دسته‌یی که بنابر عادت وشیوه خویش-ه رکه راوا زجمله آبوسعید را کهبا باورداشت هاویارسم وراه دیرین خویش معسارض یافته اند نخست به‌ملامت ونکوهش و سرزنش وسپس به‌تشنیع ورد وطردش پرداخته اند . ب : برخی دیگ رکه اورادرمسیری که قرارداشته است-پذیرفته » نقطه [بهام ویا جنبه منفی دررفتار ا وکه باگفتارش متناقض باشد_ندیده اندوازاین که این مردآزاده» هیچ‌گاه خویشتن را قرسانی تعلیمات سنتی زم ان خویش نک رده است .وی راتقبیح ننموده » برداشت وقضاوتی همراه باتفاهم از اوداشته‌اندواوراهمان گونه که‌بودهاست. , پذیرفته اند که به شکل درخشانی از فرصت هاوموقعیت ها کمال بهره‌برداری را کرده است ومردزندگی وحیات بوده است وجنبه‌ه ای مطلوب آن را نه‌تنهاتحقیر نکرده . بل که به ۵۵ ۱6۷6۲ [۱ ۷۲۵۲05 ]باه رفه‌مم چحر به0۲6 پرههه مومنی 20 نناک چ ۷ کامجویی پرداخته ونصیب خود ازدنیارا ازیادنبرده» اززندگانی بهرهوتمتع برگرفتهوبا خودومردم جامعه اش صیمیم انه وراست ‏ رفتار کرده است و انصاف را که این خودآغاز شاید بتوان گفت که‌برای تصویرتام ومعرفی تمام این روی‌سکه‌زندگانی آبوسعید -محمدبن من ورازبذل‌هیچ گونه کوششی دریخ نورزیده است . به گونه‌یی که حود بوسعید نیز چه‌بسادرزم ان حیات هرگ زاین تصوررانمی کرد که پس ازمرگ » این چنین صحنه پرداز کارگ او اندیشه‌صوفیانه » درقلم روقرون و أعصارگرددومردی‌مایه‌وراز نکته‌سنجی ولطیفه‌پردازی‌وسخن آرایی وحاضرجوابی وقوت کلام وشیرینی گفتارو برحوردا رازن وذ اجتماعی به گونهیی به شمار آید که گاه‌سخنانش ورای قالکاملان و حال‌واصلان است . کم ترخواننده‌یی است که سرارالت وحید را بخواند و افسون درونمایه حکایات مندرجدرآن نگرددوبه‌دوستداران آبوسعید نپیوندد . اگرچه‌نویسنده کتاب-محمدین منور-به بهانه نگارش زند گی نامه آبوسعیدباصورت عشق » عشق هاباخته ودرخلوتگاه ضمیربه ارضای نیاز درون خویش پرداخته است ‏ اما درواقع بانوشتن آسرارلتوحید - 7 علیه نیای خحویش شایعه بافته وبامخ الف ان ودشمنان معاصرویابعد ازوی » درمتهم ساخت نب وسعید همکاری کرده است . اماوابستگی عجیبی که‌میان موضوع داستان های کتاب ومايه‌هاي‌دهنی اکثر آدمیان وجوددارد-بردلبستگی ودلدادگی آدمی به دنبال کردن نتیجه‌داستان ها آسرارالّوحید » می افزاید . مقصودآن که دربسیاری از مواردخواننده‌بروشنی شباهتی بین محنت هاویا کامیابی هاوسرخوشی های‌خویش با آنچه برسر پیر میهنه وپیروان اودر سده پنجم هجری رفته است » ملاحظه‌می کندوبه این نتیجه‌می رسد که آنچه بر و ی گذشته است. می توانددرهرزمان-البته نه درشرایطی بکلّی یکسان بل که‌دراوضاع و احوالی مشابه امابدون تغییرنفس ماجرا اتفاق افتد . به عبارت دیگس زندگی نامه آبوسعید د رأسرارالتوحید, دربارهحوادئی استکه‌درست همین امروزنیزمی تواند اتفاق افتد . منتهی باآدم های‌دیگروشخصیت‌هایی بکلّی متفاوت ازمردم روزگاراو. برای‌مشال. کوته‌بینی وتعصبی راکه درتم ام طول‌تاریخ بشریت وجودداشته است‌وماجراهایی که به توالی ود اروتواتربه روایت صاحب اسرا رال وحید بر سر آبوسعید آمده است را امروزنیزدراقصی نقاط جهان‌وحتی درمیان مردم‌سرزمین های‌مذعي تمدذن » می تون ملاحظه کرد . به هرحال خواندن حکایت های‌زن دگانی مردی که به سبب مضالفت با نظام آندیشه حاکم ب رجامعه قرن پنجم همجری-د رمعرص با زحواست وزخم زبان ویاتعقیب و آزارقرارمی گیردوباظرافت وروشن بینی وهنروذوقی کم نظیر- نف وذفلسفه بشردوستانه حویش رانه تنه ادرزم ان حیات که‌حتی دربرخی ازمواردتابه امروزبرادب وفرهنگ این سرزمین ند اوم بخشیده است.-می تواندجالب‌باشد . بامطالعه این کتساب هرچند ممکن است ابوسعید راشخصی درگیرودچار تناقض بیابیم آص ابا اتکاء برمب-ادی‌جامعه‌شناسی واستنادبرمبانی روان شناسی - می توان اورابه موردی از« فراتر از خو یشتن رفتن » تعبیر کرد . زیراهررکس این ارزورادر خودپرورش وتکامل می بخشد که‌روزی از خوید یشتن فرارکند . برحی این آرزوراباسقوط وانحطاط درپناه‌وسایلی منحطّ ومتنزل برآورده‌می سازندوگروهی دیگر از خویشتن فراتر رقته ‏ به اعتلا وتصعيد و عروج ووالابی "می رسند وشاید آبوسعید را بتوان از نوع احیر داست. در این جابه‌هیچ وجه‌سر آن ند ارد که با خوانن دگان عزیز-ازمیزان صرف‌وقت وسوخت‌زیت‌دماغ وفکروکوشش وکارپی گیرومداوم درتهیه این مجموع‌یاد کند ۰ دل‌پرز خون و باتونزنم‌دمی که‌نتوان به حضور نازنینان , غم دل درا زگفتن مطالعه وارزیابی منابع ومصادری که قدمت نقل وروایت وصحت مطالب و آمانت نویسندگان آن هانزدآرباب تحقیق وا صحاب نظر-محل تردیدنیست ودرتلیف کتاب حاضص بد ان هامراجعه شده است ‏ شایدمعرف میزان دقّت درتحقیق و کوشش مطالع»وتحقی درس گذشت ومد والخرگردیدم طیعدرغایتتشاطوناطردر کمال فراغ وان دیشه در سرحدآسودگی ودل در نهایت شیفتگی بود . امااکنون که خاطر خویشتن رابه احوال وا فکا راب وسعید وآثارادب وفره نگ اسلامی نوازشی داده‌واز روحانیتآن جذیه‌یی دیگردردل‌نه اده‌وازشراره کرداروگفتاربزرگان تصوف وعرفان آتشی بررخت‌هستی خویشتن زده وره آورد این سیر معنوی راحالی که از این‌معاملت بازآمده‌امبه حضور صاحبدلان تقدیم داشته‌ام سخت احساس می کنم که« قوت (۱ 1 روبه‌ ضعف رفته است و ضعف رو به‌قوت .1 خزان عمردرپیش وغروب عشق نزديك است دلم ازوحشت پایان این انسانهمی لرزد گذشته ازتوفیق وعنایت الهی که مفتاح هرفتوح وکلید هرکار فروبسته‌یی است . حسن نیت و اظه ار محبت مدیرخردند واعضای دانشمندشورایگروه آموزشی زبان‌و دبیّات فارسی دربررسی وپیشنه اد انتشا کت اب حاضروتایدسرپرست محترم. دانشکده ادیات و علوم انسانی دانشگاه طهران شایان قدردانی وسپاسگزاری است . استادی‌بزرگوا را زاعضای‌شورایمحترم تألیف و ترجمه‌دانشگاه‌طهران_که خودًهلِ علم ومردتحقیق وتتبع وموصوف به تقوی ومنعوت به فضیلت عد الت استاز راو حسن ظن وکرامت به مطالعه این کت اب پردا خت وبادقت نظ رخودآن را آراست و از لطف و بزرگواری مقدوردقیقه‌یی فرونگذ اشت . " کارکنان صدیق ومحترم موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه‌طهران_درنثارمه رودلنمودگی وحسن سلیقه‌ودفت مطلوب_اهتمامی بلیغ داشتند . سپاس ازهمه آن هانیزبرای این بن دهد پایان این مقال ازمقوله فرایض مسر سرو مرم ق ‏ کر است . ۱ وماتوفیقی |لبالله له توت وه آئیب . 4[ آیه ( ۰ ۹ سوره(هود) ] طهران پنجم رد دماه‌یکهزار و سیصد و شصت وهفت‌شمسی سیدمحمددامادی گر مر گر را 6 ‌ ه‌ گر نبسودی خلق مسج وب و کشیف ور نبسودی حلق‌ها تنگ و ضعیف در مدیحش داد معستی دادمی غیر این منعق لبی بگشادمی شرح توغبن است با اهمل جهان هم چو راز عشیق دارم در نان [مشنوی‌دفتر۰۳/۵ ۰۶۰۴ ۷طبع نیکلسون ] ۱-ابوسعید در ایام کودکی ونوجوانی آبوسعید فضل اللّه بن آبوآلخیرین احمدمیهنی " صوفی نامبرداایران دراو حرقرن چهارم‌و وایل قرن پنجم درروزیکشنب» اول‌ماه‌محرم‌سال‌سیصدوپنجاهوهفت‌هجری" (-هفتم دسامبر ۷) درشهرمیهنه چشم به‌دیدارجهان گشوده است . پدرآبوسعیدبنابرنص صاحب آأسرارالتوحید ۰ به شغلی عطّاری‌رورگارمی گذرانیده‌وعطارها در آن روزگاران بیشتردارومی فروختند ویس خودنیزبیماران رامعالجه ودرمانمی کردند "ودرمیهنه به 0 باب وبوآلخیره "شه رت‌داشته است . وی ازمردان صوفی نهاد روزگا رخودبوده وبا اصحاب وصول‌و وصال نشست وبرخاست د اشته‌ورفت وآمدمی کرده است . به خواهش ماد ر آبوسعید . پدر او فرزند خودر به مجالس این پادشاهان‌نهان ومردان پاكٌ جیب برد . "ارتب‌اط ومعاشرت والفت روحی که به حسب استعد اد فطری وتأییدربانی میان اووجویندگان حقیقت به‌وجود آمد . موجب گردید که اندیشه‌ه ای‌پاكواسمانی ۰ تاروپودوجود این مردراهحتّرا آن چنان به حودمشفول دارد تا سرانجام به تصرف جَّ بات حق و | کسیر عنایت رب » مکتبی مستقل‌و مثبت رادرتصوف در ایران قرن پنجم پایه نهد . مکتبی که‌بی گم ان‌درپرورش وتک ام ل وتکوین این اندیشه دررورگاران بعد تأثیری‌بسزاوشگرف داشته است . آبوسعید ۰ نخست درزادگ اه خویش‌دانش آم وخته وبه‌ترتیبی که خواهیم آورد؛ درمحضر استادان ومن ظوران نظر عنایت که محوظ از کید نفس ومک رح اند به کسب‌دانش ومعرفت پرداخت"تاسرانجام در ظلم ات عالّم طبع , آن حضر حقیقت . آب حیات معرفت چشید وشعور . 0۳ ۹ 3 اه زا ار م۱ ۰۰ ۱-ازه آبومحمدعیاری» که‌مردی‌پرهیزگارومتقی وا صلحاوعبادرورگارخودوا زمشاهیر قراءحراسان ‏ بود. قران آموخت . ۲-ازمحض ره پیب وآلقاسم بشر یاسین »متوفابه سال ۳۸۰« .ق درمیهنه" آمسلمانی‌و آورادوأذکاردینی واصول انسانی واخلاص وبندگی آموخته ور به ارزشاد اوسینه را اززنگارطمع پاك ساخته است. : ۳-از« آبوسعیدعیاری» ۱۲ که امام ومفتي وادیب ولخ وی روزگ ا رخودبود مقذمات ادب‌و صرف ونحوآموخت ودرنزد اوسی هزاربیت از اشعاردوره‌جاهلی راخواند وا ز حفظ نمود . ۲۳ ۴-آنگاه به مرورفت ود رآن جادرسلك شاگردان « امام آبوعبد اللّه خضری» "" متوفابه‌مرو درآمد . آبوعبد الب خودازشاگردان «سریج » بودوسریج شاگرد«مزنی +ومزنی شاگرده امام‌شافعی » بوده است . امام آبوعبد اللّه ا زجمله‌بزرگان وپیشوایان مذهب‌شافعی وازسالکان طریق تصوف عابد انه به‌شمارمی رفت . آبوسعیدمدت‌پنج سال درحدمت این مرددانشی » متقّق ومختلف خواندوجون او درگذشت » به خدمت امام « آبویکر عبداللّه‌بن احمدین عبداللّه » فقیه شافعی ومعروف‌به« قفال مروزی»* (متسوفابه‌سال ۷ ۱ .ی درسن‌نودسالگی) شتافت وپنج سالدیگربه تحصیل فقه ۰ ۵-آنگاه از مروبه سرحس رفت ودر حلقه درس خواجه « امامآبوعلی زاهرین احمدبن محمدین عیسی سرخسی ‏ " فقیه متوفادر ۵۳۸۹ . ق . که استادتفسیروحدیث‌بود . حضوریافت وبامدادان تفسیرونیمروزان علم اصول‌وشامگاهان احادیث وأخبارازوی آموخت . ۶-دراین زمان است که ب وسعید رابا« لقم ان سرخسی 4" که از قلندروش ان شوریده‌حالو عقلایمجانین ومردی مجتهد وپرهیرگان وازاصحاب وصول ووصال‌بود اتفاق‌دیدارافتادولقمان درآًبوسعید به چشم قبول‌نگری پست‌ویه‌دلالت‌وراهنمايی شیخ آبوسعید برخحاست وموجب‌ملاقات وبا «پیر بو لفضل محمدبن حسن سرخسی » گردید . ۷-پی رب وا لفضل به ارشادوتربیتأب وسعید هم ت گم اشت وهمواره‌مراقب احوال وی بودو شرایط ته ذیب احلاق‌وتزکیه نفس وقواع در یاضت رابه اوآ وخت . تفکُروریاضت وانزواوعزلتو مراقبت نفس وانقطاع از حلق وتركمخالطت و خلوت وگریز اوازقیل وقالمدرسه‌وشستن اوراق‌دفتس اززمانی آغ از گشت که به شرف تلقین درس پی ره نظر آبوالفضل سرخسی نایل آمدودرحقیقت. نقطه عطف زندگانی وتحول‌روحانی ومعنوی‌وی ازاین زمان آغا زگردید ِ ۸-پس ازآن که‌پیرآب والفضل ‏ به رحمت‌خد ای‌پیوست(متوفا۴ ۴۱ هه . ق) أبوسعیدبه نزدپیر مطلق « بوالعباس قصاب: بهآمل رفت "" دراین زمان « شیخ ما از علم قالت روی‌به علم حالتآوره بود»" ام اهنوزبه اجته اددرراوشریعت‌وانجام فرایض‌دینی مشضول‌بود . بهمراقبت احوال‌شیخ آبوالعباس قصاب . مردانه کمربربست و خرقه تبرك » " ازدستأبوالعباس قصاب برگرفت . ۲۲ ۲-مجاهدات وریاضات آبوسعید آبوآلخیر ۶ ی ی ۵ بنابه گفته » محمدین‌مون درآسرارالتوحید آبوسعیدریاضت ومجاهدت واحوال‌نهانی و ۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) معنوی‌ومرتبت روحانی خودرا از مردمی که‌درتنگنای خاك , لت رادر امورمادی وظاهردنیای فریبنده می جویند » هموارهپنهان ومخفی می داشته است‌وهیچگاه‌تمایلی به اظهاروابرازآن هاازخودنشان نداده است ؛ «مگر آنچه در میان مجلس به‌وجه استشهاد؛ یادر ای سخن از جهت هد ایت ورغبت مریدان‌برزفان(-زبان)راندی. ! ما از آن جا که « هر که در دنیابه درجه‌ییمی رسد از درجات سعادت ‏ به‌ریاضت ومجاهدت و مخالفت هوی وشهوت می رسدوریاضت. مفتاح همه سعادت هاست و یم ي‌همه دولت‌ها»! شیخ آبوسعیدپس ازدرك محضرپی ربوالفضل ومصاحبت ومراقبت احوال وی به میهنه بازگشت وراو ریاضت ومجاهده رادرپیش گرفت. ودراین طریق » جانب افراط راتا آن جاپیمود که« نام‌دیوانگی بر وی‌ثبت کردند » صاحب آأسرارالتوجیدمی نویسد : «به‌میهنه آم د ود رآن صومعه که نشست (- سک ونت) اوبود . بنشست‌وقاعدهزه دبرزیدن گرفت و وسواسی عظیم پدید آمدچنان که در ودیوارمی شستی ودروضوچندین آفتابه آب بریختی وبه‌هرنمازی غسلی کردی‌وهرگ زیرهیچدرودیوارتکیه نکردی وپهلویرهیچ فراش ننهادی‌ودر ین مدت پیراهنی تنهاداشتی به هروقتی که بدریدی‌پار‌یی بروی دوعتی تاچنان شد که آن پیرهن بیست من گشتسه بود | وهرگز باهیچ کس خصومت نکسرد .الا بوقت ضرورت باکس سخن نگفت ودرین مت به‌روزهیچ نضورد و جزبه يك‌تانان روزه نگشادوبه شب‌بیداربودیو . . . بکلی از خلق|عراض کرد . . . پیوسته به صحراهامی شدی‌ود رکوهوبیابان‌هامی گشتی . . . طاقتزحمت خلق نداشتی ۰ بگریختی وبه کوهوبیابان بازشدی . »۲ آنچه‌رامحمدبن منوردربیان« قاعده‌زهد وریاضت » شیخ آبوسعید آورده است » درحقیقت نم ود ار اندیشه«عامه میهنه »"وعوام مردم رورگاربوسعید نسبت به این قبیل مسایل است که حقیقت را باخرافه همراهبااندگچاشنی از اغراق ومبالغه به هم آمیخته است‌وظاه را حاکی از استغراقآبوسعید در ریاضت و مجاهدت می تواند باشد . «اما انجه بینه و بین الله بوده است در آن سخن نتوان گفت ." آنچه محقَق است. شیخ » سال‌هایی از عمر خود رادربسیاری ازمساجد وعبادتگاههاو صومعه‌هاورباط ها" وزاویه ها" به‌عبادت وترك صحبت وتوجه به حق وانقطاع ازخلق, وتأمل‌در مظاه رآ فرینش وتفک رد فراخنای عالم هستی پرداخته است . نام رباط هایی که آبوسعیدد رآن ها اقامت کرده‌وبه عبادت ومجاهده‌وریاضت پرداخته است. د رأسرارالتوحید به این ترتیب آمده است : ارباط‌کهن" ۲-رباطزعقل ۲ ۳رباط‌سرکله ۲ ۴-رباط‌گورستان. ۲۲ آبوسعید به منظورتزکیه نفس وتهذیب اخحلاق ووصول به مراتب کمال نفسانی » ازانجام اموری مجاهدات وریاضات آبوسعید آبوآلخیر ۱۳ که‌با خودحواهي فطری ونام وننگ قرارد ادی آدمیزادگ ان منافات تام دارد ازقبیل جاروب برگرفتن و مساجدرفتن محل سک وت و رزومتوضاي درویشان ابا مود وجمع آور‌کنفتکردن : خودداری نک رده است ‏ ۲ اوهمچنین« هرگ زهیچ اداب" وسئن رسول‌صلی اللّه علیه وسلّم‌در حضر وسضر فرونگ ذاشتی »۱۳ و«به پیروی‌ازسیرت مشایخ واولیادر مت ریاضت. پیوسته روزه‌داربوده. از لقمسه حرام پرهیز نم وده است . »"" درهرشب ان روزقرآنی بهپایانبرده. يك‌سال‌با کسی سخن نگفته است. ازبازارومراکزترددمردم » دوری‌جسته مقیم مسجد وهموارهقنع وتسلیم بوده است . ازهمه مهم تربرای‌تأمین نیازمندی های خانقاه به سژال مشغول شده است . بیان‌ممتع این موضوع را اززبان قلم محمدبن منورچنین‌می خوانیم : « از جهت درویش ان به سوال مشخ ول شدیم . که‌هیچ چیزسخت ترا زاین ندیدیم برنفس » هرکه‌مارا می دید به ابتد ايك دینارمی دادچون برآد. کم ترشدتابه‌دانگی بازآمدوفروترمی آمدتابه‌يك ميويزويك جو بازآمد . چنان‌شد که این قد رنیزنمی دادندپس روزی‌جمعی (-درویشان) بودن دوهیچ گشاده‌نمی شدما دستارکی درسرداشتیم درراه ايشان نهادیم وبعدازآن کفش بفروختيم پس آسترجبه . پدرماروزی‌مارآبدید سربرهنه وتن‌برهنه . اورا طاقت برسید . گفت ای پسر آحر اين را چه می‌گویند؟ گفتم : «اين را تو مدان بهنکی ۱۷,۱ از نک آوسعی تویقخددمت در ویشان‌رایافته است. خرسندوشادبودچنان که‌روزی‌در میان سخن گفته است : روزی‌مامی گفتیم گفتیم : «علم وعمل ومراقبت که حاصل آمد. غیبتی‌می‌باید ازین درنگریستم اینمعنی در هیچ چيزنينيم » مگردر خدمت‌درویشان ۹ از سخنان محسدین‌منون غلوومبالغه دربیان مطالب بخوبی پیدا است» چه‌گمانمی رود ظاه رآ مقصود نویسنده بیشتر موقوف ب رآن بوده است‌تابایاد وری‌ونشان دادن وتوصیف کیفیت خدمت بوسعید به حانقاهیان, توجه ونظ رصاحب ان مال وثروت وارباب‌بی مروت دنیارابه تأدیه‌وپردااحت وجوی جهت‌تحکیممبانی مادي‌زندگانی درویشان دررباط هاوخانقاه‌هاجلب‌نماید . درجای‌دیگر گفته‌است : « آبوسعیدمدت‌چهل سال‌تمام به ر یاضت ومجاهدت پر داخته است . که‌مرادنویسنده ۰ استغرا قآ بوسعید درریاضت وکشرت افراط وی درمجاه ده بوده است . "" چنان که‌داستان حلواگر نی که ازلحاظ ادبی یکی ازبه ترین داستان های آسرارالتوحید است. " » نیزاز ساخته‌هایمحمدپن‌منوردر اثبات ریاضات آبوسعیدأبوآلخیر بوده است‌تابد ان جا که‌بنابه اظهار نویسنده آسرارالتوحید ‏ آبوسعید , به دید ار« خضر »نایل آمده‌وشرف صحبت اورایافته ۳۲ ۱۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) قب ول عام مردم » آبوسعیدراتا بدان جارسید که : «مریدان‌می آمدندوتوبه‌می کردندوهمسایگان‌نیزاز . حرمت ما خمرنمی خوردند . . . پوست خربزه که ازدست ما افتادی‌بیست دینارمی بخریدندويك روزماشدیم برستور نشسته آن‌ستورنجاست افکنده مردمان‌می آمدندونجاست رآ برسروروی خودمی مالیدند !»۲۳ ودر«حالات وسخنان »می خوانیم که : «شیخ مادرمذت حیات فانی درمعانیی که‌موجب قرب ووصلت درجات بود » براولیای‌متقدم سبقت داشت . ۳ ف ِِ ( ابتدادوجیز وایست کرد » یکی سفر ویکی استاد ِ آبوسعید به شه ره اي مهم ومعروف خراسان برقدم تجریدوتوگل . سفرهایی کرده است . در این‌مسافرت هابا بزرگان ومشایخ تصوف, ملاقات هایی داشته وبه زیارت تربت مشایخ واولیا" پرداخته است . چنان که‌در خرقان به دید ارشیخ آبوآلحسن خرقانی (متوفا ۴۲۵ ه ) نایل آمده‌وشیخ بوآلحسن حطاب به آبوسعید به منظور ستایش و بزرگد اشت‌پیر میهنه گفته : « تو, عزیزتر ازآن ی که‌تو رابه مکه برند. کعبه رابهتوآرند, تاتوراطواف کند . 4 ودربیان مراتب روحانیت‌وفناءفی اللّهبوسعید گفته‌است : « این جاهمه‌حقی ‏ این جاهمه‌حقی . »۲ دربسطام : «ساعتی‌سر درپیش افکند در پیش تربت‌بایزید » پس سربرآوردوگفت : این جا جاي‌پاکان است‌نه‌جای‌ناپاکان . »" سفره ای دیگر آبوسعید به‌باورد" سا ام دامغان ‏ : استراباد بست مرورود" ل هرات" " . طوس "‏ صورت گرفته وعمده اقامت اودرنیشابور بوده است . ۲۲ دراین سفرهامیان اووارباب قدرت وبزرگان ومشایخ عصر دید ارهایی بهعمل آمده‌وعامه مردم این شهرهانین به شرکت در مجالس وعظ وارشاد آبوسعید , علاقهفراوان‌نشان‌داده‌اند . علاو‌بر آن که این سفرهابرشهرت وآوازه واعتباربوسعید افزوده است . ۰ جع ْ. ۳ سا ۲ ۴-رشته تصوف و سند خرفه ابوسعید پی رأبوالفضل محمدبن حسن سرخسی » خودا کب ارمشایخ زمان به‌شمارمی رفت . شیخ أب وسعید نیزینابه‌روایتی ! ازدست‌وی» خرقه پوشیده است وسلسله سند خرقه اش در آسرارالبّوحید و کتاب هأی‌تصوف چنین آمده‌است : ۱ -شیخ آبو لفضل محمدبن حسن سرخسی . ازعرفايواخر قرن چهارم است که به زهد وورع وان زوا موصوف وبه کرامت وفضیلت وتقوی معروف بوده است . مولدومنشأوی سرخس واززپیروان . آبونصر سراج )بوده است . عطاردرتذ کره‌می نو پسلد : «پیر آبوالفضل سرخسی یگانه زمان و لطیفه جهان‌بود . . . »وی‌به‌سال/ ۴۱۴ هر ق» درگذشته است ۲ ۲ عبد لین علی بن محمدبن یحیی أبونصرالسراج الطوسی معروف به « طاووس الفقراء »و موف« کاب المع فی التصوف » از شاگردان آبوجعفر خلدی وآبوبک ‏ محمدین داوود الدقی و احمدین محمّد السایح بود . وی بنابهگفته آبوعبد الرحمن سلّمی (متوا ۲ ۴۱) از خاندانی پرهیزگارو بهجوانمردی ونيك نامی معروف بوده‌ودرماه‌رجب‌سال / ۳۸۷ ۵ . ق‌وفات‌یافته است 3 ۳أبومحمد عبد اللّه ین محمد آلمرتعش النیشابوری که با ببحفص حد ادوا بوعنمان حد اد دوستی داشت وازمریدان بلق اسم جنید وخود ا زمشایخ بزرگ تصرف به شمارمی رفت . وی‌در بغدادبه‌سال /۳۲۸ هجری‌قمری‌درگذشت .‏ ۱ ۱ ۴ َبوالقاسم جنیدین محمد نهاوندی . مرید سری‌سقَطی واز فقیهان ومفتیان رورگار خودو از آئمه نیکون ام صوفی مشرب وعمده اقامتش دربخد ادبود . وفاتش روز جمعه‌یاروزشنبه نوروز سال/ ۲۹۷ ه .ق اتفاق‌افتاد. ه ۵ب وآلحسن سری‌بن مغلس سقطی . خال جنید وواستادویازمرید ان معروف کرخی بود ۱ نخستین کسی است که درب اره توحید وحقایق احسوال در بغد ادسخن گفته است . وفاتش به‌سال/ ۲۵۱ ه . ق‌اتفاق‌افتاد. * ۶-آبومحضوظ مصروف پن فیرو زکرخی . اززاهد ان پرهیزگاروجوانمرد ان بنام روزگارحودواز مریدان خاص داوودطایی به‌شمارمی رفت که به سال / ۲۰۰ یا/ ۲۰۱ ه . ق‌دربغداددرگذشت . ۲ ۷.آبوسلیمان‌داوودین نصیر طایی 1 اززاهد آن کوقه بود که همواره به تحصیل د انش های‌زمان ۰ خودرا مشخول می داشت , نخست باب وحنیفه اختلافاتی داشت‌و آن گاهژه پیش ساخت و کتساب هایش را به رودخانه‌فرات افکند . وفات داوودطایی راٍبن جوزی‌در صفة الصفوة (ج ۲ص ۷۳) درسال /۱۶۵ ه . ق‌درعهدخلافت مهدی‌عباسی ضبط کرده وین خلکان به اختلاف اقوال / ۱۶۵ و/۱۶۰یافعی /۱۶۲ه .ق . نوشته است .۸ ۸-أُبومحمد حبیب عجمی ازمردم فارس وساکن بصو . متوقابه‌سال / ۱۵۶ ه .ق . ؟ -آبوسعید آلحسن بن آبی آلحسن بن بسار بصری . یکی ازتابعین عالم وزاهد ‏ مولدش در مدینه‌به‌سال / ۲۱ هجری‌ووفاتش درماه رجب‌سال / ۱۲۰ ه . ق اتفاق‌افتاد. "۲ ۰-حضسرت ام ام علی بن ی طالب بن عب دمن اف بن عبد الم طلب بن هاشم مکی به آبوآلحسن وب وتراب وب وآلهیجاءملقب به« آمیرآلموژمنین »أسداللی حیدر کرانه شاه‌مردان » شاه ولایت ومولاي‌متقیان ۰ پسرعمو دامادپیغمبر اسلام و خلیفه چهار م مسلمأنان وامام اول شیعیان[توند در خانه کعبه ۳۰ عام آلفیل و شهید در ۲۱ رمضان سال/ ۴۱ ه . ق در مسجد کوفه برابر با / ۶۶۱ میلادی . ] ۱ بنابه‌روایت دیگب محمدبن‌منون درأًسرارالتتوحید سلسله سند حرقه آبوسعید رابه‌ترتیب‌ذیل آورده است : ۱ -آبوسعیدپس ازدرگ ذشت‌پیر بوالفضل سرخسی . به خدمتآبوعبد الرحمان محمدبن حسین بن محمدبن موسر یی بن خالدین سالمبن روايةبن سعیدین قبیصه بن سراقه زدي‌نیشابوری- [مت-ولٌ درو زسه‌شنبه دهم جمادی آلاخرةسال / ۳۲۵ ه ۱ ق‌ومتوف اروزیکشنبه‌سوم شعبان سال/۴۱۳ ه . ق‌صاحب کتاب معروف طبقات الصوفية واثارمعتبردیگ که‌درنیشابوربه جهت صوفیان خانقاهی برپاساخته بودودربلاد اسلامی شهرت داشت‌چنان که حطیب بغد ادی‌هنگام گذشتن ازنیشابورخانقاهمذ کوررادید ارنموده است" -رسید وخرقه ازوی‌برگرفت ِ ۲ آبوالقاسم اراهیم ین محمدبن محمویه نصرسادی‌مقیم درزادگا خود: نیشابورواز مریدان خاص آبوبکرشبلی « وآبوعلي رودباری وا بومحمد آلمر تعش که درپایان عمربه‌عزم سفر حج در سال/۳۳۶ ۵ . ق‌به‌جانب مکه حرکت کردودر آن جامجاو رحریم حرم گردید تا سرانجام در سال/۳۶۷یابه‌روایتی در/ ۳۶۹ . ق‌درگذشت ۳-ٌسوبکر دلف بن جحدرجعفربن یونس شبلی » اصلش از اسروشنه»‌ماوراءالنه ر-بین سیحون وسمرقند_بود . امادر بغد ادبه‌دنیا آمدودرآن جانشأت یافت وازمشایخ بزرگ تصوف زمان‌و مصاحب ومرید جنید بودوبه‌سن / ۸۷ سالگی درو زجمعه پیست‌وهشتم‌ذی الحجه / ۸۳۳۴ . ق دربغداددرگذشت " ۴ب والقاسم جنیدبن محمد (آلقواریری النهاوندی تم البغدادی) درگذشته‌در/ ۲۹۷ ه .ق دربخداد که طریقتصحو) در تصوف به اومنسوب است ِ‌ ۵ والحسن سرینالمفاس سیخ جنید و استدش بودوشاگر معروف کربی بو یگانه من خویش درورعوعلم توحیدبه شمارمی رفت . وی‌درسال / ۲۵۷ هه . ق‌درگذشت ۷ ۶-آبومحفوظ معروف بن کرخی از پیران مستجاب الد عوه عهذ خویش واز موالی حضرت اما علیْ بن‌موسی الرضا(ع) و استادسری‌سقطی بود که‌درسال / ۰ ۲ . ق‌درگذشت ۲۷ ۷-آب وعبد ال جعفرین محمد الب اقر؛ امام بن الامام علیه الصلوةوالسلام . ششمین امام شیعیان‌متولددرسال / ۸۳ومتوفادرسال /۴۸ اه .ی ۶ ۸-محمدبن علی (ع) امامٍین الامام (باقرالعلوم)متوفا / ۱۱۴ ه . ق . ٩-حضرت‏ امام زین آلعابدین بومحمد علی بن الحسین بن علیْ بن ی طالب علیهالسلام . ۲ . مادرش به نوشته جمعی از علما ومورخان ازجمله شیخ مفید درارشاد. شاوزنان دختریزدگردبن شهریار بود که اورا شهربانسویه »می گفتند . ولادتش درمدینه بهسال / ۳۸ ه ووفاتش‌هم درمدینه به‌سال /۹۵ه . ق‌در / ۷سالگی واقم شد وقبرش دربقیع است . ابن جوزی‌وفات آورا / ٩۴‏ ه . ق‌و به قولی ۲ ٩ومدت‏ زندگانی اورا۵۸سال ضبط کرده است . ۰ ۱-حسین بن علی (ع) شهید درسال / ۶۱ ه . ق, درکربلا. ۱ ا-علیبنآبی طالب(ع) ۰" ۲-محمدین عبد الله , پیغمبر اسلام (ص) . 3 3 آب‌وسعید , د کلام نویسندگان‌وشاعرانی که‌نام وی‌رازیب دفتره ای‌خودساخته وا زاو ۱ ۲ ,۱ سرگذشت نوشته ویا ذکری به‌میان اورده‌اند» با القاب و اوصاف فراوان یادشده است که به‌نقل آن‌ها می‌پردازيم : در کاب آسرارالتوحید ونیز کتاب حالات وسخنان شیخ آبوسعید وقریب به‌تمامی کتاب هایی که‌نام اور آورده‌اند . بالقب«شیخ »" ازاونام برده‌شدهاست . بنابهنقل محمدین منورد رأسرارالتَوحید آبوسعید از جانب حضرت خاتم لنبیاء محمّد مصطفی (ص) لقب «خانمآلأولیء یافته است . علار بلق اب‌یادشده» در اسرارلتوحید؛ از وسعیدب لاب «شاهمیهنه:" و«عزیز روزگار : + و«پیر صوفیان»" ودمهتر میهنه»" و مهین میهنه) "و«زاهدمیهنه » نام بده‌شده است هجویری» صاحب کف آلمحجوب باب «شبخآلمشايخ ۱ «شاهنشاه‌محبانو مك آلملوك‌صوفیان» " ازاویادکرده است . شیخ الرئیس آبوعلی حسین بن عبد اللّه‌سینا از اوبالقب «خاتم آلمشایخ »" نام برده است . ۱۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بو لخیر مجدالدین آبوآلحسن عب دآلخافرین محمدبن حسین خاورانی (متولّد درربیع آلاخر/ ۴۵۱ و متوفادر/ ۵۲۹ ه )درکتاب السیاق‌لتاریخ نیسابور» ا زآبوسعید بالقب«پیشوای‌مشایخ صوفیان ۷ یادکرده‌است . در «تذکرةآلأولیاء » شیخ فریدالدین آبوحامدمحمدین آبوبکر ابراهیم ین اسحاقعطّار نیشاسوری( ۲۷ ۵۳۷-۶ هر ق) با آوصاف«فانی مطلق ۰4 « باقی‌برحق »۰ «محبوب‌الهی ۰4 «معشوق‌نامتت متناهی 4 « نارئین مملکت » : «قطب عالم ۷ آبوسعید بو لخي ر قدس ال سره م «یادشاه عهید) "" یاد؟ ده است ودره آسرارنامه »باب « سلطا طریقت؛ " وهسلطانمهینه»" ودر «الهی نامه »بالقب«شیخ مهنه»" ودر«منطق آلطیر »باعنوان« بوسعید مهنه / ازاونام‌برده است . حمداللّه مستوفی قزوینی در« نزهة آلقلوب » ذیل «خاوران » چندبیت ذیل را آورده‌وا زبوسعید بالقب« سلطان طریقت »یادکردهاست : تاسپهر صیت گردان شد به ع ال خاوران تاشبانگاه امدش چا رآفت اب خاوری خواجه‌یی چون بوعلی شادانی آن صاحب‌قران شاعری فاخحر چومشه ور خراسان . انوری شادباش ای آب وخاك خاوران کزروی لطف همچواب بحروعاك کان . گهرمی پروری لازم به‌یادآوری است که درمیان صوفیه ایران ومحبان آن ها هفت تن لب« سلطان »رادارا هستند و آن ان‌را: سلاطین سبعه )نامیده اند که‌عبارت اند از: امام علیْ بن‌موسی الرضارع)-بايزید بسطامی-ابراهیم ادهم_جنید بغد ادی-بوسعید آب وآلخیر محمودغزنوی وسنجرسلجوقی . یاداوری این نکته نیزدرنعوراهمیت است که صوفیان از ان رواین « راه‌نشین ان شاه‌نشان )ما راهنشینيم ولی شاء‌نشانيم / حواجو]را باعنوان « شاه » وی« سلطان » خوانده اند که متضمن اشارت به مرتبه پا علْومقام آن‌هادر عالم‌معنی است ۱ در کتاب های صوفیان-بیتی ازيك قطعه منسوب به « بوبکرٍ صدیق » که صحت انتسابش محل تردید است. منشاً این تعبیررادرنزدآن‌هانشان‌می دهد : ۱ بر ۵ ترس امن ربیاو زینیها لیس السترفع رفع السطون بالطین زد رت شریف الناس کلهم فان ظر رل ملك فی زیٌ مسکسین ذال ال ذي عظمت نی الناس رافته و دا بلح للدنیا و لین [کتاب اللمع , لابی نصرالسراج» طبع مصر/ ۰ )"۳ وضع دینی درعصر آبوسعید ومبانی دینی واعتقادی او ۱4۹ و حافظ »نیزسروده است : اگرت سلطنت فقر ببخشند. ای‌دل کم‌ترین ملك تی از ماه بود تا ماهی که‌مطلع غزل‌نیز اینست : سحسم هأتف میضانه به دولتخواهی گفت: بارآی که دیرینه این درگاهی [غزل ۴۷۹ ص ٩۷۴‏ حافظ چاپ دکتر خانری ] معین الدین محمد زمجی اسفزاری‌متخلص به «نامی » درکتاب «روضات آلحنات‌فی اوصاف مدیتةهرات » که آن‌رادر/ ۷۹۷ ه تألیف کرده است. درچمن اول ازروضه‌پنجم در ذکر بعضی حصائص قبة آلاسلام بلخ در باره‌سرحس توضیحاتی داده است‌وبه‌مناسبتذ کر نام آبوسعید از اوبالقب« قطب آلأبرار سلطان آلاحرار سلطانآبوسعید آبوآلخیر »یادکرده است . ۱۶ ) جامی »هم در« نفحات آلانس » اورابالقب‌واوصاف «سلطان‌وقت» «جمال هل طریقت‌و مشرف آلقلوب » یادکرده است . ۶ ۶-وضع دیتی در عصر ابوسعید ومبانی دینی و اعتفادی او ۳71 ۶ ۶ ۶ روز ار ابوسعید 4 دوره رواح علوم ومعارف اسلامی وتشکیل مد ارس متعدددینی وتألیف و تصنیف کتاب های‌فراوان در زمینه‌ها ی گوناگون دانش وفرهنگ ومعارف اسلامی است . مباحشات مذهبی در این زسان رونقی بسزاداشت وعلم خلاف" وفن مناظره» پیشرفت فراوان مقارن با این‌رورگان ) امام آلحرمین آبوآلمعالی جوینی ٩(»‏ ۲۱ ۷ هد« . ق) کتاب کر ی ۲ یر رح رن / مغیث آلخلق فی اختیا رآلحق 1 رادر تفضیل وبرتری این شافعی برحنفی نوشت داستان نمارگزاردن « آبوبکر عبداللّهین أحمدقال‌مروزی (۱۷ ۳۲۷-۴ ه . ق) به دوطریقه شافعی وحنفی باوضع خنده اور نما حنفی در حضو ر سلطان محمودغزنوی‌د رکتاب های‌تاریخ به شرح هرچه نمام تر ام ده است ود رحقیفت تصویری روشن از کوشش هاومبارزات فرق اسلامی به ۹ 7 و مج ٌ , ۴ منظورائبات برتری‌بريك دیگردران عهدبه شمارمی رود . از فن مناظه‌درمیا نآ هل علم » این زم‌آن مقفام ارجمن دی‌رادارابودین ان که‌سبکی در « طبقات الشافعیه » نمونه‌هایی ا زاین مناظرات راضمن سرگذشت بزرگان مذ هب‌شافعی آورده است که ا زآن جمله مناظرات « آبواسحاق‌شیرازی» و« آبوعبداللّه دامغانی »" ومناظه « آبواسحاق‌و بسوآلمعالی جوینی »درنیشابور"ومناظره « آبو/سحاق اسفراینی »و« قاضی عبد آلجبار معتزلی »7 و مناظرهقاضی عبد ال طیف بو لحسن حنفی »"رامی توانیاد کرد درکتاب آمسرارات وحید نیز محمدین منور , داستان‌هایی مشعربروجوداین قبیل مناظره‌های دینی که به‌من.ظورتفضیل وترجیح نهادن مذ اهب بريك دیگر تشکیل می یافته ۰ آورده است‌وهرجند فصدغایی ومنظورنهایی نویسنده‌چنان که‌همواره درپایان داستان ها انتظارمی رود اثبات کرامات شیخ أبوسعید است . اما از طرف دیگر بروجودوتشکیل مجالس خلاف" ومناظره , دلیلی قاطع تواند ۰ بود . دراین‌عهد» پیروان مذ اهب اهسل سنت در اوح قدرت بودنندوپیروان آن هاپیوسته بايك دیگر به‌منازعه ومباحثه‌می پرداختند . ازمیان چهارمذ هب پذ برفته شده وغالب دربلاد اسلامی . دومذهب شافعی وحنفی درایران بیش ازدیگرمذ اهب هل سنّت. طرفد ارداشت وازنظرشماره‌پیروان » در حکم مذ اهب غالب وحاکم عصربه‌شمارمی رفت . کاب های«مسالك وممالك ؛ ونیزکتب عقاید وتاریخ وادب به‌چگونگی رواج وقبول وغلبه ادیان ومذ اهب اسلامی که‌دراین عهد درشهرهاو بلادمختلف ایران رواج داشته است. اشاراتی دارند . به‌گونه‌یی که این عصررامی توان‌دوران‌تدوین و تکوین فرهنگ ومعارف و استقرارمذ اهب درایران اسلامی به شما رآورد . ۱ اگرچه‌دراغازاس حکومت هادر این منازعات دینی چند ان دخحالتی نمی کردندولی از اوایل قرن پنجم بتدریج اربساب قدرت ورجال حکومت نسبت به ادیانی که‌باآن هانظر مساعدی‌ند اشتند به‌مخالفت وسخت گر ری‌پرداختند . چنان که‌دربارمحم ود خودمرکز رقابت دایم بین حنفیان و شافعیان ومیان کرامیان واشعسریان بوده وپادشاءغزنه-باتعصب‌دینی وسودای‌جهان گیریو هواي جمع دخایرواموال که‌داشت شت_در این منازعات هر چندی به‌يك سومی پیوست هکم متعضب می شد . چنان که به بو بک رمحمدین |سحاق بن ممشاد (- محمشاد) کراه می » "‏ اعتمادی‌نشان می‌دادوینابه, روایت« چهار مقاله نظامی عروضی » سلطان محمودچون از رفتار حودنسبت به فردوسی پشیم ان شد. برای‌فردوسی ام والی به‌ وس فرستاد « آماچون أشترحامل ارمغان محمود ازدروازه رودباردر می شد وجنازه فردوسی به‌دوازورزان بیرون‌همی بردند . مثال‌داد . . . آن‌مال‌به خواجه آبوبکر اسحاق کرامی دهندتارباط چاهمه هب سرراه نش ابورومر و است در حد طوس عمارت کند . چون مثال‌به طوس رسید فرمان را امتثال نمودند وعمارت رباط چاه ا زآن‌مال است . ۰" وگاه‌به حنفی هاتمایل نشان‌می دادوچنان که از سخنان خواجه آبوالفضصل محمدبن حسین بیهقی دبیر(۳۷۵-۴۷۰ه . ق) درح « قاضی صاعد »برمی آید درجه حشمت و وضع دینی در عصر آبو سعیدومبانی دینی واعتفادی او ۳۱ حرمت اور دردستگاوپرشک وه غزن ویان‌می توان شناخت."" وزمانی به آشاعره‌می گراییدوگاه‌مذهب شافعی را می پسندید و گهگاه. نیز درنیشابون صوفیه حاصه شیخ آبوسعید مهنه از او دلربایی می کردند ‏ ۱۵ امامی توان گفت به جزآن نواحی که دچار استیلایمحم ود غزنوی‌گردیده بود. درمیان سایر مردم » تعصب درادیان چندان محسوس نبود . با این وصف. گاه‌گاهی دربرعی ازنواحی » آتش انعتلاف وتعصب‌دینی چنان زبانه‌می کشید » که هر کس را که بااحکمت ومعرفت سر وکاری‌داشت» بادین ستیزه جویی هاوکشمکش هامی کشانید . چنان که‌محمدین منو, در أسرارالتوحیدداستان محضرتمام کردن« خواجه فقیه, آبوبک رمحمدبن |سحاق بن محمشاد کرامی » رثیس وپيشواي کرامیان شه رنیشابورو« آبوآلع لاء عمادآلاسلام صاعدبن محمدبن حمدبن عبداللّه ۱(۰ ۴۳- ۳ . ق) معروف به قاضی صاعد از فقیهان بزرگ ورئیس صحاب ری وروافض آن جاراب ر خون آبوسعید بتفصیل ولطف تمام آورده است "" ونشان‌می دهد که‌پیروان‌هريك ازاین ادیان چگونهبرای رواج مذ هب خویش ورددیگرمذ اهب . ازهیچ کوششی فروگذ ارنمی کردند . صوفیان این عصریهمذهب شافعی گرایش وعلاق» نشان دادن دوآن‌رابردیگرمذ اهب‌رایج ترجیح نهادندوچنان که‌می دانیم شافعی ها[پیروان محمدین |دریس‌شافعی ۴-۱۵۰ ۲۰ ه ]خاصه شافعی های ایران ازسه فرقه غالب هل سنت وجماعت.به ائمه‌شیعه بیش ت راحتراممی نمودند . از جانب‌دیگن اکثر سلاسل صوفیه » سلسله اسنادونسبت خرقه خودرابه برخی از ائمه‌شیعه نحاصه حضرت علی بن آبی طالب (ع)وعلی بن‌موسی الرضا(ع) رسانیده اند . چنین می نماید که شیخ بسوسعید نیز مردی ثابت عقیده وکامل البینةبوده است . چنان که حود گفته است : «مادر موکبی‌نرو یم که آل‌محمدآن جانباشد . ۷ محمدبن منوردر کتاب آسرارالتوحبد باییانی مشبع پیرامون مذهب‌شافعی . آن جاکه بتصریح سخن از ایین ب_وسعید به‌میان آورده است. " تصویری‌روشن ازاندیشه‌مردم آن روزگارنسبت به يك دیگر بیان کرده است : «شیخ ماقدس اللّه روحه آلعزیزمذ هب شافعی داشته است‌وهمچنین جملهمشایخ که بعد از شافعی بوده‌اند » مذ هب شافعی داشته اند وکسی که پیش از آنکه‌قدم درین راه نهادست بهمذهبی دیگرتمسك نموده است چون‌حق‌سبحانهوتعالی به کم ال فضل وعنایت ازلی بی علّت‌خویش . اوراسعادت محبت خویش و احتصاصی که این طایفه را بردرگاه‌عزت اوهست , روزی کرده است . به‌مذهب‌شافعی باز آمده‌اند . . . وتا کسی گمان برد که‌دراین کلمات که درقلم امد که‌مشابخ مذهب آمام بزرگوارشافعی داشته‌اند . ازین سبب نقصانی افتد برمذهب امام آبوحنیفه رحمّة اللّه علیه کل وحاشا . هرگز این صورت نباید کردو نعوذبالله که این اندیشه به حاطر کسی درآید . چه‌بزرگواری وزهد آربیش ا زآن است که به علم این دعاگوی درآیدوشرح پذ برد که او سراج آمت ومقتد اي‌ملّت نب وی‌بوده است صلواتِ اللّه وسلامه علیه : وه دومذ هب در حقیقت برابرند وهردو اسام درآن چه گفتند متابم کلام مجید حق سبحنَه وتعالی گفتند وموافتت نص حدیث مصطفی صلوات او سلام» علیه کردند ویحقیقت هر که درنگرددر میان هر دومذمب. بی تعصبی بدانند که‌هردوامام در حقیقت یکی اندواگردرفروع ‏ اختلافی یابد. آن‌رابه چشم « |ختلاف آمتی رحمة #نگرد . . . نهازراهتعصبی که اغلب مردمان. بدان‌مبتلااند . . . واین ائمه‌بزرگوار: از این چنین تعصب که درنهاده ای‌ماهست. محضوظو معافی اند . . . » ازقراین چنین برمی آید که آبوسعید چند ان به‌طواهس پای بند نبسودوهناقشات اهلظاهر را نمی پسندید ومظاهرپرستش رامحد ود ومنحصرنمی دانست وبه‌زاهدان » التفات‌چندانی ند اشت‌و درنتیجه ریاضات ومجاهد ات طولانی «شغف اعتراضکردن برآدمیان 4" راوداع گفته بود واعتقاد داشت : الْلّبس وماسواه‌هوس وانقطع التفس . ۳ وی‌جه ان وجودوعالّم انسانی رابه‌دیده احترام نگاه‌می کردومجاهد ات خودر بیش تربهمبارزن بادشمن پنه ان‌ستیزودوزخ درونی وشیطان ادم ربایعنی دیوپلیدنفس مصروف‌می ساعت. " او اعتفادداشت «تأبه‌نفس خویش 1 کافر نگردی به خدای‌مومن نشوی» ۳" اومایل نبود که« جاسوس درگاه خدای تعالی » " باشد ازاین رواعتقادداشت آنچه‌ظاهر شرع است » همه‌مراعات اسبابست و آن چه حقیقی است. نظارهمسبّب الا سبایست ‏ "" وبه‌این ترتیب افقی که دیدهآب وسعیدرادرعالم, ادیان بهحودمشغول‌می داشت .» حدذومرزی‌نمی شنانعت . آب وسعید با !نواع ریاضات وخویشتن داری ها وحلوت گزیدن های‌طولانی درزوابای خانقاه‌ها وگرسنگی وتشنگی وبی خوابی های فراوان که با هد ف ریاضت بر خودرواداشته‌بود. مجال اعتراض برمردم رابرای خود باقی نگذ اشته‌بود . به این ناسبت‌وقتی « شین را پرسیدند. که‌مردان اودرمسجد باشند؟ گفت در خرابات هم باشند ۹ تندروی‌هاوگستاخی های اودرمجالس صوفیانه_علی رغم میل مخالفان_بهمنظو ربسط و اشاعه تصوف خاصه دروجدوسماع وخوان دنشع رکه ظاهسرآتاآن‌زمان‌بی سابقه بود» موجب برانگیختن خشم بسیاری از عالمان و فقیهان هم زمان اوشد وبه قصد جان اومکرر توطته کردند تا آن جا که صوفی معتدلی مانندامام قشیری‌نیز» نمی توانست‌تندروی های اوراتحمّل کند . ازمطالعهبرنخی حکایت هايآسوار ال حید چنینبرمی آید که آبوسعیدپیروا همه ادیان راهم دوران کمال وشخصیت ممتاز اجتماعی آبوسعید ۲۳ برابرمی دانسته وبرتری دربارهمسلمانانفایل نبوده است‌وظاهرادرشریعت» اهل رنحصت ومسامحه بودهااست " وگویاشریعت رابرای کسی که به‌مقصد رسیده‌باشد 1 زایدمی شمرده است ۲ جنان که نمازظاهررا که در آن‌نرمی و افتادگی تباسد ۰ به‌چیزی نمی گرفته است."" وهمواره جویای‌نیازدرون ۳۸ بوده است وگاه‌مرید ان رانیزاز سفرحح بازمی داشته است . وی‌محدودیت امام قشیری وأمشال اورانداشته است . عقاید وآرایی راکه در مجالس اظهار می نم ودوسخنانی راکه برزبان‌می راند : عشم « سیه کاران دنیاخرودین فروش :"" وأمل ظاهرراکه دعوي خد اون دگاری‌جهان‌راداشتنددرحالی که خودبنده جهان‌شده بودند برمی انگیخت وچون این جاسوسان درگ اه خد ای تعسالی را آن شرح صدرووسعت نظ رکه مستلز متحمل عقایدواراءمخالف است_نب ود بناچا رگفته‌های دلیرانه اورامخایربامسلمانی تلقی کرده » ان رابر تزلزل‌دین وضعف اعتقاد ابوسعیدحمل‌می نمودند . "" عمده احتلافاتی راهم که در نیشابورمیان این دوپیشوای‌صوفی نهادروی‌می داده است. از همین خاستگ اه بوده است . داستان این کشه کش ها که سرانجام هم به روایتسرارالتّرحید منتهی به تسلیم ورضای« آبوالقاسم قشیری» شده است. در کتاب م کون بتفصیل وتکرار آمده است والبته از چاشنی اغراقومبالغه , خالی نیست . ۲٩‏ 2 ۷-دوران کمالو شخصیت ممتاز اجتماعی ابوسعید ابوسعید ا زآن‌چالاك گرم روانی است که به قدم صدق و خلاص" راهبادیه طلب‌رادر نوردید وبه « خطوتان وقدوصلّت» ‏ مراحل تحصیل ومجاهدت وریاضت رابه‌پایان برد . از سخنان اوست که« منادب باستاذتهوبطال آونیکومی دانست که به حویشتن به‌هیچ جای‌نتوان رسید . "بدین جهت‌پس از ملازمت درگاءمشایخ وطیم مقَدمات تحصیل و اختیار عزلت و 3۳ حلوت وانقطاع از خلق وترلهمخالطت » درمدت بالنسیه طولانی » از قیل وقال مدرسه کم کم‌دلش می گرفت . « ازعلم قالت» روی‌به‌عالم حالت کرد » فک رو کتاب ومدرسه‌وقیل وقال بحث‌رابه کناری نهادوازآن‌پس «بامطلّقه صحبت کرد . ۳ انقلاب دروني بزرگان علم ومعرفت دردیده‌بی دردان‌عالّم به قصه‌یی پری واربیش ترهمانندی دار . عشقی تفسیرنآپذیر وید راما سولایوصف که عاص عرصه‌مواجی هل معنی است وازقلمرو محدود کوته نظری‌های رسای عوام بکلّی دورو از جست وجووتکا پوی همت های کوتاه فاصله بسیار ۷۴ آبوسعبدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) دارد وبه تحول‌تام از« تمشل »به« تحقق »راه‌برمی توا ند گرددوهرچه_جزمعشوق_باقی جمله را می سوزاند-وچه‌بسامی تواند از حمیره وجودزاه دی خودبین ویاواع ظی ظاهرپرست_انسانی از خودرستسه وآن کسی » کاتش زده‌ست ان درهوس-بس ازد وا زسراچه ترکیب واسارت درشرایط و تخته‌بندی‌تن-اورابه طوف در فضای عالّم دس بردوعروج روح ویر وازجان‌رابه ارمغان آورد . این انة لاب حال وتصول روحانی که غیر ا زب وسعید برای‌عارف ان ومردان بزرگ دیگر چون غرالی» "ناصرخسرو» سنایی 1 مولوی : "نیزدست‌داده است » بی شك گذشته از يك اندیشه‌دراز دريك لحظه حساس. حادثه‌یی ناگهانی نیز که غالب آدردل وجان تأثیری‌قوی‌دارد» درآن مور بوده است‌چنان که‌در احوال بودا" ومولوی وبسیاری‌دیگر ازپیشروان علم و ادب وعرفان نین يك حادثه: منشاء تحولی شده‌است . ازاين رواگردربیان سبب تحول روحانی آب وسعید نیزداستان وافسانه پرداخته اند . جای‌شگفتی نیست . از مطالعه‌سخنانی که آبوسعید در تأویل آیات قرآنی وتفسیرمشکلات آسرارورموز زآن‌نامه آسمانی واحادیث نب وی ومسایل دقیق عرفانی درهنگام‌مجلس گفتن جهت عوام مردم ویابه منظور ارشادوهدایت مرید ان بهتناسب‌مقامومیزان دریافت مستمعان برزبان آوره‌ودرسرگذشت شت نامه‌های مختصرومفصل اوآمده است. گذشته ازلطافت حس وباريك بینی ونکته‌سنجی فطری استیلاو تسلط اورابردق ایق ونکات وغوامض مسایل گون اگ ون فره نگ انسانی ومعارف اسلامی آشکار می سازد . "" بی جهت نیست که درروزگاروی که یکی از درخشان ترین وبارورترین آدوارتاریخ اسلام است و« روزگارطراوت طریقت وشریعت وعالم آراسته به‌وجودکبارآئمه کبا رکه شموس آسمان‌دین ونجوم فلك‌یقین بودند وزمین‌مُین بهمکان مشایخ بزرگوا رکه وتادزمین طریقت وأقطاب عالم حقیقت بودند . ۰ تاج الدین آبواصر عبدآلوهاب بن تقی الذین‌سبکی (متوفا/ ۵۷۷۱ . ق) درشماربزرگانمذهب‌شافعی به‌نقل از عبدآلغافردرسیاق " درکتاب خودطبقات الشافعیه مقام وشخصیت ممتا زوی را ستوده . مکانت او راب معاصرانش ترجیح نهاده ودرباره اونوشته است : «شیخ رورگار آبوسعیدبن آپوآلخیرمیهنی » پيشواي شیوخ صوفیه ودرزمان خود از اه معرفت بود .حال نیک ووپایگاهی شگرف داشت. یگانه‌روزگاروا زنظر مجاهدت در سلوك و کوشش در جوانی مانندی نداشت . ازلحاظتوجه به‌عمل وگسیختن از اسب اب وگزیدن طرین ایشاروخلوت ونیزتیزهوشی وفراست‌وظه ور شگفتی هاوکرامات درهنگام پیری وکهولت بی مانندبود . »۱۳ آب وسعید مظهر ایثارومحبت و خدمت‌بود انسان راموجودی‌جامم آلخصال شناخته وبهابناء آدم درهمه قشرهای‌جامعه به چشم احترام وتکریم وبزرگداشت می نگریست . مردی که درراه عد !او راآن‌ملکه وسجیه حاصل آمده‌بود که در هشتادوسه‌سال‌زندگانی طولانی «يك تفس به‌موافقت تفس نزه است" ومعتق بو که در همه حوالبهترك اعتراض‌گفتن , طریقی عظیم پسندیده است‌و آن چه به عشرات (- لخزش ها) دیگری مشغول‌خواه یگشت . به اصلاح نفس خو یش مشغول‌بودن به‌صواب نزديك تر. ,۳" آب وسعید مقص ود از مجاه دت وریاضت وتک را رعلوم رسمی راوصولآدمی به‌ملکه‌یی می دانست که‌درنتیجه آن « هرجه کند به پسندحق کند تاهرجه‌حق کند ‏ اوبپسندد . شیوه ارشادوهدایت و خدمت اونیز با« انصاف وبی داوري‌سینه وبی دریغی‌مال »۲ همراه‌بود و جمله علوم رادرین بیت جمع آورده بود . ازدوست پیام آمد کاراستسه کن کار اینست‌شریعت مهردل پیش آرو فضول از ره بردار اینست‌طریقت"" اوهم چنین دربرابسراق دام ظاه ربین ان ومخالف ان خودودوستداران جنگ هاونزاع های بی حاصل که اغلب از خودخواهی و احساس برتري موهوم بر دیگر افراد سرچشمه می گیرد: می گفت : «مارابر کیسه‌بندنیست وباخلق خدای جنگ‌نیست . » رفتارمحبت آمیزوتوأم با خردمندی وبلندنظری آبوسعید با قشرهایمختلف مردم جامعه روزگار خود. باحسن استقبال کم نظیرعامه مردم مواجه گردید وآنان که هموارهمنافع پلید وغرض آلودخودرادر گرونادانی وبی اطّلاعی مردم وناآگاه‌نگه‌داشتن آن‌هامی دانستند ووجودآبوسعید راموجب زوال منافع مادی‌ونابودی‌هوس های‌خام وناپسند خودمی شناختندبه گرديك دیگر فراهم آمدند و اورامتهم به فسادعقیدت وسوء طریقت کردند وبه سلطان غزنوی‌هشد اردادند که « این جامرد ی آمده است از میهنهو ۱۹ دعوی صوفیتی (-تصوف) می کند و مجلس-می گویدویرسرٍمنبربیت وشعرمی گویدوتفسیرواخبارنمی گویدو سماع می فرساید ورقص می کندوجوان ان رارقص‌می فرماید ولوزینه وگوزینهومرغ‌بربان وفوا که‌ألوانمی خوردو می خورانسد می گوید من زاه دم وایننه شعارزاه دان است‌ونه صوفیان و خلق به‌يك بارروی‌به وی نه ادن د وگمراه می گردندوبیش تر عوام درفتنه افتادهاند اگرتدارك این نکند» زودبود که فتنهظاه رگردد . » "۲ آبوسعید در مقابل این اقدام انتقام جویانه تنهاباسلاح‌محبت که قوی ترین سلاح هاست « به ده‌من کاك ودهمن ما » مصاف ایشان بشکست ومیمنه‌ومیسره وقلب وجناح (لشک رآن هارا) برهم زدو بدین گونه« هیبت‌وسلطنت خودرایدان هانمود ! 3 « آبوسعید »رابایدیکی ازپیش گام ان طریقه« ملامتیه »به‌شمارآورد . پعنی ازکسانی دانست که درراه حقیقت نه‌تنه | از ملامت وسرزنش مردم وبخصوص سخت گیری های‌رسمی بیم‌وهراسی نداشتند بل که طالبآن بودندتاسرمشق ونمونه شهامت اخعلاقی نیزبوده باشند . ۸-ابوسعیدوتصوف رون علوم‌دینی ومعارف اسلامی باوجود اهمیت‌ووسعت دامنه‌وقدرتی که‌دارابودونیز کوشش پیشوایان دینی در حفظ حدودشریعت واستحکام مبانی مذهبی دراين عصر(قرن پنجم) هیچگاه از رونق بازار صوفیه_که برخی از آن هامانندشیخ آبوسعید به سبب‌تندروی‌هاوگستاخی ها گاه‌وبیگاه نارض‌ایی فقهاوارب اب شریعت را موجب می شدن دنک است‌واین چراغ ایزدی را که بتازگی فراراه هوشمند ان نيك اندیش ووالا نگران بلند پرواز در آن روزگا رشعله‌و رگردیده بود» خاموش نساخت . تعسالیم صوفیه وحال زه دوریاضت آن هاباعشق ومحبت وخدمت‌توأم بودوبادل‌های‌پاك و ساده‌وجان ای پرشوروبیق را بیش ازقیل‌وقال هل مدرسه آشنایی والفت‌معنوی‌داشت . از این رواساس استوار تصوف در این عصر بنيادنه اده‌شدهو افکاروان‌دیشه‌های‌مردان بز رگی که بهپاحاسته وبه اشاعه وبسط ورونق تصوف ‏ همت گماشتند بی گمان درپرورش وتکوین وتکامل این مسلك دردوره‌های‌بعد تأثیری‌فراوان برجای‌نهاد . ۱ ازمطالعه کتب صوفیه ونیز سرگ ذشت شیخ د رآسرارالتوحید . چنین برمی آید که خانقاه‌های اين‌روزگا ملجاءمسافران وبینوایان‌وبی پناهان بودومشایخ » تکیهگاه‌عامه . ۲ , ۱ ۱ کشرت تع داد و ازدحام مریدان گاه‌موجب أت توهم فرم انروایان و حکام رادرحق مشایخ فراهم می ساخت . چن‌ان که‌نام آبسوسعید , -پیرمیهنه-بویژه بان آوازه گشت‌واین پیروشیخ که حالات و سخنان او رنگ مب الغه امیزیافته است. درروزگارمحم ودومسعودغزنوی‌بامرید ان ومعتقد ان فراوانش » شهرت بسیارداشت . سلاجقه نی زد خراسان ا زآغازروی کار آمدن با اقبال وتوجه‌یی سابقه مردم به صوفیه واعتقاد به کرامات بسیاری که به ان هانست‌داده‌می شد » مواجه شدن دوبه سبب همین قبول عام بزودی تحت تأثیر معتقد ات مردم واقع گردید ند چنان که به گفته محمدبن منورد رسرارالتوحید وزیر سلطان طفرل » « آبومنصورورقانی 4" وبرادر اوه ابراهیم‌ینال "و«جغری‌بيك وشخص‌ساطان نسبت‌به آبوسعید اعتفاد و خحلوص ابرازداشته وبه اوارادت‌ ورزیدندوبه زیارت اورفتندوبردست‌وی‌بوسه زدندوازوی «فتوح» طلبیدن د وبه دستوراتش گوش فرادادند ۲ "وزیربزرگ آل‌سلجوق» « خواجه‌نظام آلملك طوسی »۰ با فراطٌ بهحدمت و محبت صوفیان در ایستاد" وی این جماعت را «مردمان باخبر» ۱ ۵ می سمرد محمذین منورعلّت اعتقادنظام مك رابه صوفیه , کراماتی می داند که اودر عهدجوانی » از مشایخ صوفیه » خاصه اب وسعی دب وآلخیرمشاهده کرده " وحتّی مذعی است که نظام الملك‌مرید آب وسعید بآ لخیر بوده است . "" واززبان اودرأسرارالتوحید آورده که گفته است : «من‌هرچه‌یافتم. از شیخ بوسعیدیافتم . ۶" وبدین جهت وی به ایج اد خانقاء‌هادرشهرهای مختلف همت می گماشت "و کریمانه به صوفیان‌مال وخیرات ارزانی می داشت . ۱٩‏ بااین‌مق مات می توان گفت که تصوفتنهادر مواردی معدود. رنگ حقیقی تصوف‌بیرنگ را یافته که درمیانمتق ذمین دربایزید وحلاح_که‌سرحلقه شه دا ی‌صوفیه است_-ودرآوسعید همراهبا دفّت واحتیاط بیش ترناشی ازسرن وشت‌عبرت آمو زحلاج» تجلّی پید اکردهودر قرن هفتم در مولوی‌به کمال مطلوب خودرسده است وبا این استثناء طریقت درمیاندیگران. سخت تحت‌تثیرشریعت بوده‌وصوفی » انديشه خودرا میان دوسد سدید کتاب‌وسنّت‌محصورمی داشته است . چنان که‌ظاهرا علّت نمایی نگارش رساله قشیریه در عصر آبوسعید » بد ان سبب بوده است که« اند رطریقت» فترت‌پیدا آمد لابل كه‌يك سرومندرس گشت بحقیقت وپیران که این طریقت رادانستند » برفتندواند کی برنایان که بر سیرت‌ و طریقت ایشان اقتدا کنند . ورعبرفت . . . طمع دردل هاقوی‌شد وحرمت شریعت ازدل هابیرون‌شد . . . ودست بداشتند تمییز کردن میان حلال وحرام . . . وأسان فرازگرفتندگزاردن عبادت هاونمازوروزرا خوارفراگرفتند . . . وبدین بی حرمتی هافرونیامدند . . . ودعوی کردند که ایشان از حذبندگی برگذ شتندوبه حقیقت وصال رسیدند . »۱۴ قشیری نه دروساله قشیریه خود » نه‌درذکرتراجم حوالمشایخ ونه‌درذکر پیران معاصر خود که نام آن هار آورده وشر ح حالش ان رانوشت هو نه‌درضمن أبواب‌دیگر کتساب که ق وال‌پیران‌پیشین و هم روزگارخویش رانقل می کند» يك نوبت هم نام آبوسعید رانیاوردهواین دلیل انست که بدواعتقادو ارادتی نداشته وی از وی‌چیزی نشنیده است وگویاهمه این تعریضات به‌شیخ آبوسعید باشد . زیر آبوسعیدهرچه‌می خواسته بصراحت می گفته ۰ " وه رکاری‌رادرست‌وراست‌تشخیص می داده ۰ بدون اعتنابهردیاقبول‌مردم " انجام‌می داده‌است . *! درتعلیمات صوفیانه آبوسعید . حدمت به‌خلق و|ٍحسان ومحبت‌وجان نثاری‌رفد کاری‌و بذل وایشاردرراوحتق» " جایی ممتازومقامی مشخص‌داردوکرداروعمل بیش ازگفتارویدوراز وسوسه وقیل وقال هل مدرسه" موردتوجه‌واعتناست ۱ شیوه رفتارتوأم بامحبت اونیزموجب امد که‌دردشوق وخا رخا طلب درنه ادجویندگان حقیقت ودوستد اران تصوف پدید ورد . تابجاي‌زن دگانی ملال انگیزوعاری ازتنوع » ازاستغناو طمانینت نف س ونشاطروح که درتعلیم ات بوسعید بهنگام ار شادگردآلودان فقربه‌چشم‌می خورد: بهرهورگردن دود رسایه قوت روح وجمعیت خاطر وثبات قدم واصابت‌نظ رکه ازپرتومحضرپرفیضص آبوسعید, دریافته‌بودند . به حل‌ورفع مسایل جاری زندگانی خود» به‌ترتوفیق یابند . ۲۴ ۳ 13 7-۹ تعر یفات تصوف ازز بان ابوسعید ) چزاکنت که تص وق لاش وجز اند شتنست بوغیروجر انیت ۱ يكك روزشیخ باجمعی صوفیان به‌در آسیایی رسیدند . اسب بازداشت‌وساعتی توقّف کرد . پس گفت: : می‌دانیدکه‌اين نسیاچه‌می گوید؟می گوید : :که« تصسوف اینسست که‌من دارم . درشت می‌ستانم وربا می دهم وگردخودطواف می کنم سف رخوددر خودمی کنم تاآنچه نید از خود دورمی کنم »همه جمع راوقت خوش شد ازین رمز. " شیخ را پرسید ند که صوفیتی (-تصوف) چیست ؟ گفت : « آن چه‌درسرداری‌بنهی وان چه‌در کف‌داری‌بدهی و آن‌چه بر تواید . ۰ نجهی ۳ شیخ‌ماگفت «التصوف[سم واقعفاذاتم فه و الله» گفت : درویشی نامی است‌واقم چون تمام‌شد وبغایت برسید ان جای خودجز خد ای چیزی دیگر نماند . ۳ شیخ ماگفت ؛ روزی درمیان مجلس که « این تصوف. عزی است درذل توانگری است‌در درویشی. خداون دی است دربندگی . سیری است‌د رگرسنگی . پوشیدگی است‌در برهنگی ‏ آزادی است‌دربندگی» زندگانی است‌درمرگ. شیرینی است در تلخی ۹ شیخ رادرمجلس سوال کردن که لتصوف؟ گفت «التصوف الصبرتحتآلأمروالتهي والرضاوالتليم مجار لد , شیخ گفت : هفت صد پیر ازپیران در طریقت ‏ سخن گفته اند . اول‌همان گفت که خر آما عبارت مختلف بودومعتی یکی بودکه : « التصوف تالف . / شیخ ماگفت : که گفته اند ؛ « تصوف د و جیزست : يك سونگریستن ويك سان زیستن . ۳ آبوسعید در خانهاه ۲۹ شیخ گفت : «لصوف باقن کلام علیالسرجین * (-تصوف تلقین بنیاد, همچون بنیی برسرگین است. السرجین : الزبل) پس گفت . . . هذاالأمر لایخاط علن أحد بألابرة ولایشد علیه باخیط . ۲ شیخ گفت هفت صد پیر در ماهیت تصسوف سخن گفته از تمام ترین وبه ترین همه قول ها اینست که : «!ستعیالالوقت بماه وأول به . »۱ شیخ ماگفت «کانّ التصوف نا فصار تلا ۳ وقتی دومسافربه ن زديك شیخ درآمدند رحمه اللّه وسژال کردند که‌ماراصوفثی (-تصوف) درآموز. شیخ پشت به ستونی بازنهاده بود . سه‌باردست‌به‌ستون‌بازآوردوهیچ سخن نگفت . حدمت کردند و ازپیش بیرون‌رفتند . یکی ازاین‌دوتن که عاقل تربود . پرسید که شیخ چه کردی؟ گفت آن چه بایست . شیخ درسه حرکت که برستون دست زد ؛ معلوم شدوان. آن است که : « خاموش‌باش و قال آبوسعید : «التتصوف طرح تفس فی العبودية و تعلق القلّب بالربوبية والنظر | له مگ ۱۳ " ۱ بالكلية . » ۱۰ -ایوسعید در خانقاه! شاهی طلبی برو گداي همه باش بیگسانه زخویش و آشناي‌همه‌باش خواهی که‌توراچوتاج برسر دارند دست همه گیر و خاك پاي‌همه باش [ص ۲ ۵ سخنان‌منظوم ] از دیدگاه نویسندگان قریب به‌عصرآبوسعید . ری‌بنیانگذ ار خانقاه بوده است . چنان که «عبد آلخافر»دره سیاق » (تألیف در اوایل سده‌ششم / ۵0۰« . ق) صمن بیان آحوال آب وسعید (سیاق . تلخیص اول » ۷۵۵)می نویسد : ۱ + . . واو(آبسوسعید) نخستین کسی است که «خانک اهات » راونشستن در آن‌ولزوم ادب وطریقت (سیروسلوك) وقیام وقعودرا به‌گونه‌یی که ا زآن روزگارتابه امروزجاری است ‏ سنت‌نهاد . »۲ علاوه برای «رکر یأی‌قزوینی »در کتاب« آثارآلبلاد وبا رآلعباد» که روایت اول آن‌رادر/ ۶۶۱ .۳ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخس وروایت‌دوم‌رادر/ ۶۷۴ ه . ق‌تألیف کرده است ‏ ذیل کلمه خاوران‌می نویسد : . . وبذان منسویست شیخ آبوسعی دآبوآلخیر بواوکسی است که طریقه تصوف رانه اد خانقاه ساخعت ودرهرروزدوبار خوان گستردوهمه آداب صوفیان منسوب به اوست‌وهم چنین گسستگی ازجهان . ومشایخ صوفیان , همه شاگرد نآ بوسعیدبودهاندو آدابشان ا زکردارهاي‌پیامبر حد صنعم گرفته شده است . ۲4 قزوینی درجمله‌ه انی کوتاه» حق سخن رادر این موردبتمامی و کمال ادا کرده است . اگرچه‌با مطالعه آسرارالتوحیدنین بهم طالبی که قزوینی درس گذشت آبوسعید آورده است » می توان وقوف بافت . امااز آن جاکه در تحقیق مطالب » مرادمانقدمنایع. سرگذش تآبوسعید نی زهست » برای سح فزوینی » اعتباروارزش‌دیگری‌قايليم ۱ خاصه آن که‌نویسنده آتارآل لبلاد مانندمحمدی. ن‌منوره از خاند ان شیخ آبوسعید نبوده است که سخن اور بر اغراق و مبالغه وی حیاناتفا خر به نسب وخاندان‌ویا محبت بر عشیره‌ودودمان حمل توان کرد . ازگفتاردقیق قزوینی . چند مطلبذیل استنباط می شود : ۱-]بوسعید بنیانگذ اٍتصوف در خراسان [مرکزایران اسلامی ]بوده است . ۲-اوشاگردان فراوانی تربیت کرده که هريك خود ا زمشایخ تصوف به‌شمارمی رفته اند . ۳۴وی نخستین‌واضع نظام وترتیب‌خانقاه‌بوده است . ۴آداب ورسوموعادات وتشکیلات اجتماعی صوفیه در خانقاه‌ها به آبوسعید منسوب است . ۵ب وسعید در خانق ام خودبه طعام فقراومردم بینواودرویشان‌بی خانمان‌می پرد اخته است . دراین جاسه بخش اخبرمستفادازگفتارقز وینی » موردتوجه‌ماست . بی گمان آبوسعید درشم ار نخستین بنیادگزاران جا حانشاه‌در سب رزمین حراسان قدیم است که‌در ادارمورونق دستگاه آن ورفاه حال خانقاهیان : پیشاهنگ وپیشقدم بوده است . خانق او آبوسعید گذرگاه ومحل تردددرویشان‌مساف رو مجتاز صوفی نهادبود" وه از عادات حمیده شیخ یکی آن بوده است که‌تایکی ازمس‌افران باوی‌هم کاسه‌نبودی » دست‌به طعام درا زنکردی وهر صوفیتی که‌نو رسیدی. تشریف وی آن بودی که شب نخستین باشیخ هم کاسه‌بودی . »" ودره مجالس »نویسندگان بعد ا زآبوسعیدمی خوانیم : « شیخ آسوس هید راپرسید ند که رسول خد |( ص) فرمود که‌هرچنددست در کاسه بیش تر-برکت بیش ترء وصحابه دريك کاسه طعام می خوردند ؛ چون است که‌شمامی فرمایید که‌هردرو یشی را کاسه جدانهند ؟- این کاسه‌جد | نه ادن هردرویشی راشیخ آبوسعیدآبوآلخیرنهاده است دس سره وطریقه ارست که مشایخ بعد ازوی پسندیدهاند . -باری در جواب چجنین فرود کهدرآن‌وقت طعامبه ایثار می خوردند . چچنان که نص کللام است . فوله‌تعالی : «ویژثر ون علل آنفسهم ول وکان بهم خصاصة ۱ ۵4(۰حشر/ [٩‏ وهرجند به‌جیزی‌نیازمند باشند.- آبوسعید در خانقاه ۳۱ بازایشان راد رآن چیز برخحویشتن مقدم‌می دارند . ]جهت آل به تربودکه‌باهم خورندتاچندان که ایثاربیش تربود. برکت : بیش ترنازل می شد و اکن ون طعام به غارت می خورندونفس میل‌می کندتا از حصه‌هم کاسه نی زبخوردو زیادت وبه‌تر خوردواین چنین طعام رارسول(ص) حرام گفته است وما درویشان را از حرام خوردن بازمی داریم که‌قسمتی هرد ريكراجدامی دهیم نهمخالفت سنت می کنیم واگ رکسی راقوت ایثارباشد چه به‌ت را زموافقت . 6" شخصیت وال و اخلاق ورفتارفتوت آمیزشیخ آبوسعید ومردم شناسی توامباواقع بینی نی اوء موجب گشایش حال و فرا- حی وضع معيشت درویشان خانقاه آبوسعید می گردید . اوبهتگامدیدارب ارباب سیاست وصاحبان مناصبآن رورگارنیزبه بیان احوال بینوایان ورعایت حال مستمند ان و وصیت به‌ادای حقوق آنان پرداعته است . چنان که خطاب به «بومنصور ورقانی » وزیر «طخرل» گفت: « کار توامروزادای حقوق خلق است . پیوسته چشم خیر می دار که تافردادستگیر تو باشل . "وبه « رییس میهنه ) "-« خواجه‌حمویه 6-گفته است : «یاخواجه‌تودانسته‌یی که‌تراحمو یه چرانامکردند؟ برای آن که‌تاخلق را حمایت کنی وگوش با خلق‌داری . »"! لازم بیادآوری است که‌تأمین معا ش وفراهم ساختن نیازمندی های‌زندگاني درویشان‌مقیم‌و مسافر خانقاه آبوسعید. از هم مسایلی بوده است که درزندگانی اجتماعی وهنگام تماس‌وارتباطبا صاحب ان زوروزره خاطر اوراسخت به عصودمشغول‌می داشته است . چنان که‌ورد آبوسعیدشب‌ها پیوسته این بوده است که «پارب درو یشان را فرداجیزی خوش ده . تابحورند ! ۹ درباب کیفیت‌ورود به عانق اه واداب ورسوم سلوك وزندگانی درآن‌نین محمدین‌منوردر آسرارالتوحید اززب ان شیخ آبوسعید آبوآلخی مقالتی شیرین وزیباوجامع ومستوفاآورده است که برای اطّلاع از امورجاری‌خانقاه‌های آن‌روزگا خواندنی است : «شیخ . يك‌روزسخن مترسمان‌می گفت : پسگفت اول کسی که‌مردم بهتکلف بکن د آنگه که‌عادت شود. آنگه آن‌عادت . طبیعت شود آنگه آن طبیعت. حقیقت شود . پس شیخ « آبوبکر موب »راگفت : برخهیز ودوات وکاغذ بیارتا ازرسوم وعادات خانقاهیان بگویيم چون بیاورد. گفت : بنویس‌وبدان که‌عادت‌ورسوم خحانقاهیان ده چیزست که برعود فریضهد ارند . به سنتأصحاب صفهرضی اللّه عنهمو أمل خانقاهراصوفی از آن‌گویند که‌صافی باشندوبه أفعال هل صفه‌مقتدي باشند . اما این ده چی ز که ب رخ ودفریضه دارند ودر موافقت کتاب خد ای‌تعالی وسنت مصطفی علیه السلام بود ۰ یکی آنست که جامه‌پاك دارند که گفت : «وثيابِك قطهر. »[قرآن کریم سوره۴ ۷_ ال یه ۴ ] [ولباس(جان وتن)راازهرعیب والایش پاکیزهدار ]وپیوسته باطهارت باشند که گفت : «فیه‌رجال یحون نَْطهروا وله یحب الطهرین #(سووه۹ (التوة)آیه۸ ۰ در آن‌مسجدمردان‌پاکی که مشتاق‌تهذیب نفوس خودند_درآیند و حد امردان‌پاك ومهذّب را دوست دارد ۳ دوم آن که درمسجدیابقعه‌یی از خیرنشینند چنان که گفت : ۳ سبح له یه لد ولا ال رال . 6[قران کريم » سوره ۲۴ (نور) آیه ۰۳۶ ۳۷][وپاله مردانی » صبح‌وشام , تسبیح‌وتنزیه‌ذات پاك اوکنند . ] سیم آن که به اوقت نم ازه ابجم اعت‌کنند . چنان که گفت : «واذین هم علل صلو تهم بحافظونٌ . »[قران کریم سوره * ۷ (المعارج) ایه ۳۴ ][وانان که نما ز خودرا (به وقت وشرایط ووجوب قلب) محافظت‌کنند . ] چهارم آنکههشب؛ بسیارنم ا زکنشد . چنان که گفت : «و وم الیل فجن بوافة لک ِ( [قران کریم ۰ سوره ۱۷ بنی اسرائیل آیه۷۸][وبعضی ازشب رابید ارومتهجدباش ونمازشب راکه خاص‌تست بجای‌آور. ] پنجم آن که سحرگاه » استغفارودعابسیا رکند . جنان که گفت : «وبالاسحارهم یِستعُفرون 1۰ قران کریم سوره ۱ ۵ الذاریات آیه۱۸ ۲[وسحرگاهان ازدرگاه خدا آمرزش‌می کنند . ] ششم آن که‌بامدادان چندان که توانند قران خوانند وتا افتاب برنتابد » حدیث نکنند . چنان که گفت : ان قرآن مج ر کال مشه وداً ۰ [قران کريم : سوره ۱۷ +بنی اسرائیل آیه۷۸]« به‌حقیقت مشهودنظر فرشتگان شب وفرشتگان رو زاست . دراین] به‌پنج وقت نمازمذ کوراست . ] هفتم آن که‌میان نمازشام و خفتن به‌وردی‌وذکری‌مشغول‌باشند . چنان که گفت : «ومن الیل سبحه‌وادبارالنجوم . [قرآن کریم » سووه ۲ ۵(الطو آیه ۴۹ ][شبانگاه‌هم پار‌یی به تسبیح خدا پردازوهنگام فرورفتن ستارگان هم (به نما صبح) تسبیح خد اگوی . ] هشتم نیازمند ان راوضعیف ان راوه رکه بدیشان پیوست . وی‌رادرپذیرندورنج ایشان بکشند» جنان که گفت : «ولاتطرداٌذین ید عون ربهم بالعدوةوالعشی بریدون وجهه . [قران کریم ‏ سوره۶ (آنعام) آیه ۲ ۵]زنها رآنان‌را که صبح‌وشام خدارامی خوانند ومرادومقصد ایشان فقط خد! است طرد مکن . ] نهم آن که یی موافقت يك يك دیگس چیزی‌نخورند . جنان که‌گفت «وال وف ون بعهدهم |ذا عاهدوا . »[قرآن کریم ؛ سوره ۲‏ البقرةآیه۶ ۱۷ (وباهرکه‌عهدبسته بموقع وفاکند . ) ] دهم آنکه‌بی دستوری‌يك دیگن غایب نگردند . جنان که گفت : «و ُذاکانوامعه عل آمر جامع لیهس واحتی ی یستذنوه »[قرآن کري سوره ۲۴ (النور آیه 1۶۲ وهرگاه‌درکاری که حضورو اجماعشان بارسول له لازم باشد, حاضر آیندتا اجازه بخواهند هرگز ازمحضر اوبیرون نمی رود . ۲ وجزاز این اوقات فراغت ایشان به سه‌ک ار بود : یاعلم امسوختن ‏ یابه وردی‌مشغول‌بودن‌یابه‌کسی راحتی و چیزی‌رسانیدن . »۱۳ تجلّي کاس ل آوصافمذکور رادر کتاب آسرارالتوحید» درشخص آبوسعیدمی یابیم » این‌پیر جمع ومقتدای صوفیان ور عزیزروزگار»" برای بسط تعلیمات صوفیانه در خانقاه» به استفاده ازهمه امک‌انات موجودبه نیت حصول گشایشی جهت حال درویشان پرداخته وپاس خاطر آن هاراخویشتن ب رآب وآتش زده است . شخصیت حقیقی آبوسعید ‏ درخانقاه ظاهرشدی ودرآن جاست که ا زگفتارش شورو عشق وحال تراویدهوتشنه کام ان لالم رفت را سیراب ساخته وبه فسرده‌دلان خحاك نشین باگفتارو کردارش » عشق ونیرووامید ارزانی داشته وبه ارشضادمریدان ودوست‌ان فراوانش پرداخته است‌ودراین جهان جان است که بهپیروان ود گفته است : «لیس‌هذ أوفت النظر ال آلانغیان هذاوفت آلکشف وَلْکاشْمة ‏ آری« این دردنوشان ژنده پوش راتجرع شراب شهودبس ِ‌ 1 ۱-بوسعیدوسماع ۱ آبوسعیددلی حساس وروحی پالكوذوقی لطیف داشت . چنان که گاه‌سخن قوالی ویاشنیدن بیتی " اورابکی منقلب ودگرگون‌می ساخت . پیرمبهنه درخانق اه مجلس سماع ترتیب‌می دادو شیخ وجمع مرید ان راوفت» خوش‌می شد وگاهبا استماع آوازلطیف » به‌رقص برمی حاست‌وبه‌وجد آستین‌می افشاندوباکسی سرجنگ‌نداشت موهبت زندگانی در کنارپدری‌فرزانه وورود آبوسعید به‌معیت پدردر حلقه صوفیان وآشنایی دماغ‌وروح وروان ای ازرورگارکود کی بازم زمه‌های‌روحانی عارفان وحضوردرمجالس‌سماع و بیت خوانی قوالان موجبآمد که‌درسایه بهرمیابی ازذوق واستعد ادفطری» دررورگار یکمالزندگنی ب‌هنروفرهنگ آزافقی وسیع وبی مرزینگردوتعلیمات خانقاه‌راعلی رعم همد استان‌شدن‌مخالفان" از ظرافت ولطافت حس برحورد ارسازدوبرای توجیه به‌روش تربیت خود که در حفیقت ( زمرزمه محبت ) بود» استدلال‌کند : ۳۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر) «جوان ان رانفس از هوی خالی نباشد وایشان راهوای تفس خالب باشد وهوی بر همه اعضاء غلبه کند اگر دست برهم زنند » هوای‌دستش ان بریزد واگ رپای‌بردارند. هوای‌پایشان کم شود . چون بدین طریق‌هوی از اعضای ابشان نقصان گیرد. ازدیگ رکب ای "خویشتن نگاه‌توانندداشتن . چون‌همه‌هواه اجمع شود . والعیادبالّه در کبیر‌مانند . آن آتش‌هوی‌درسماع ریز أولی ت که به چیزی‌دیگرریزد . 6" آبوسعیدبه استنادآیات قرآتی به روش استحسانی . کیفیت تأثیر مطلوب یا نامطلوب سماع را درافراد تابع متعلقات وقراین موجودو احوال آدمی می دانست ومعتقد بود که اگرسماع‌مقترن‌به فساد شرع وعقل‌باشند. ازقبیل ملاهی ومناهی وفسق وفجوروتهمیج شهوات ومانند آن هاجایزنیست . ولی آن‌جا که ازمقدمات: تحريك به فساددو, ونتیجه اش متضمن مصاحت ‏ شرع وعقل باشدو موجب انصراف خاطر از تعلْقات دنیا ووارستگی از آن چه‌رنگ تعلق پذیرد. شودوسبب اعتناوتوجه به امسورمطلوب وممدوح معنوی‌گردد. وا زآغ را والودگی های‌پلیدمادی‌بدورباشد »جایزو رواست . پیر میهنه‌درتبیین این اعتقادگفته است : «السیاغ هوالوفت فمَن لاسیاع له لاسمع له وم لمع له فلا دین لا له تعال‌قال : «م عن السمع رون . »[قرآن کريم » سوره۲۶ / شعراء/ آیه(۲ ۱ ۲)-البتهآنهاازشنیدن‌وحی الهی معزولند . ]«قالوالوکنانسمع اوتعقل‌ماکنانی اصحاب السعیر. »(فرآن کريم سوره۶۷ /ملك/ اي ۹( -[ وآنگاه‌دوزخیان(باحیرت وتأسف باهم گویند | اگم ما(دردنیا)سخن انبیاء‌رامی شنیدیم‌یا سا سر ق 2 به‌دستورعقل رفتارمی کردیم امروز چنین نبودیم . ] فالسیاع سفیرمن آ مت ورسول‌من حول اهل الق باق من آصفی له بح تَحق ومن أصفی الیوبطب ردق . +(٩)«سماع‌هرکس‌رنگ‏ روزگ‌اروی‌داردکس باشد که‌بهدنياشنود» وکس بودکه‌برهواي‌نفس شنود. کس باشد که‌بردوستی شنود . وکس باشد که بروصال وفراقشنود. این همه و بال ومظلمتآن کس باشد چون روزگار با ظلمت باشد » سماع با ظلمت بودوسماع درست آن باشد که ازحق شنود ‏ ۱۳ آبوسعید چنان به وجد وسماع اعتقادد اشت که مرید ان را گفته بوداگر صد ای‌موذن بشنوند » هم زرقص‌بازنایستند اوی‌نهتهایرمنیس ابیات عاشقانه‌می - خواند "بل که گاه درخانقاودرویشان ه‌هنگام استماع سماع» شطحیات؛ که بارهاموجب خشم ولعنت عامهوردوطردو حتو قتل صوفیه می گردید " وطبق معمول‌پرازدعوی وحدت واتحادوحلول واتصال‌بود. ازسروجدبرزبان‌می راندو ظاهر همین نکه دک حتو مجالس وعظبوسعیدرانزدعامه مظنون ومطعون‌می داشت وعبثنبود که مت متشرعهوفقّها»مردم اب سیب آن چه دراینمجالسگفته‌می شد. برآبوسعیدمی شورانیدند . ۲۳ درحقیقت. سماع ازنظر آبوسعید , نوعی عبادت ووسیله‌یی برای‌تزکیه نفس وتاطیف روح و آبوسعیدوسماع ۳۵ انقطاع از ماسوی ال وپیوستن به‌حق وفناءفی اللّه بو . ازاین رومی گفت : « السیاع محتاج ال ایمان و ان ال تال قال : « نسح لا من یمن بایاتنا. »[قرآن کريم سوره۲۷ / النّمل / آی۱۸ ][تنها نان که آیاتماایم نمی آورندتوآن هارامیتوانی سخنبشنوانی ]لسع غذء زوا والسیاع لسالکی الطریق ومن لیس لك الط ریق لایکو لسع پاتحتين . داستان دستگیری بوسعید از« پیر طنبورزن »" درزمانی حساس که‌وام بسیاربرو خواجه حسن موذب 1 حادم حاص وپیشکا رامین وصدیق پیرمیهنه فراهم آمده بودودرهمان وقت‌پیرزنی صد دینار زربه رسم نشاريراي‌تأمین‌هزینه‌هاینحانقاهآوردوایثار|بوسعید درعین نیا زشدید " که بفراست ازحال موسیقید ان پیرخبرداشت وبه‌وسیله حسن موب آن زرا جهتپیر طنبورزن به گورستان حیره فرستادو یاداستان‌رفق ومماشات ومحبّ تٌبوسعیددرحق جوان قوال‌مستی که حسن موب از خرابات به خانقاه آورده بود*" ویاداستان نثارمحبت به« زنی مط ربه . مست. روی‌بگشاده‌ وآراسته »در بازارنیشابو رکه «نزديك شیخ رسید جمع بانگ بر وی زدند که از ره فراتر شو! شیخ گفت دست از اوبدارید . چون آن زن نزديك شیخ رسیدشیخ گفت : آراسته‌ومست‌به‌بازار آبی ای‌دوست‌نترسی که گرفتاررآیی ؟ آن زن را حالتی پدید مد و بسیاربگریست و در مسج دی شد و توبه کرد ۹ » گذشته از بات علاقهآبوسعيدبهياريدرماندگان وبیچارگان وتیره‌بختان وآموختن ایثاروگذشت وجوانمردی‌در عمل به‌خانقاهیان ۰ مبین این واقعیّت نیزهست که پی رمیهنه رابه عد اوند ان‌هس علافه‌واحترامی خاص‌بوده است . علاوبرآن که بوسعید به سائ ی آگاهی ازروح‌حساس وتأثیرپذ یروزودرنج ارباب هنر برای آن ها آزادي عم بیش بیشترقایلبوداست . باشهرتآبوسعید بررغم فقهاومتشرعان مجالس‌سماع اواندك اندك‌رونقی تمام‌یافت . در این‌مجالس آن چه‌درویشان‌را شوروحال‌می بخشید» رقص وسماع به‌عنوان وسیله‌بی برای‌رفع فبضص وملال وخواندن اشعار لطیف عاشقانه بود وآبوسعید این گونه اشعاررا ازمعانی ظاهری تأویل می کردتا موردانکاروایرادمخالفان‌قرارنگیرد. "" آب وسعید در لحظات پایان عمرنیز از ان‌دیشه تجوی زسماع وتشویق یاران به این که به‌عنوان « خنیاگران خدا»برتربت اوشادمانی برپاکنند » غافل نبودوهنگام بیان وصایابه مریدان‌می فرمود که «شمادرویشان بر تربت ماسماع کنید . »۲1 داستان‌دلکشی که فرزندزاده آبوسعید_محمدبن منوربه‌نقل از« خواجه أحمد محمد صوفی 1 ۳۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیی د رس رارالتوحید آورده است . وماآن رادرپایان این مقال خواهیم آورد. علاوهب رآن که از اشتم ال بر ظرافت وملاحت ولطف کلام که متناسب با شخصیتآبوسعید تواندبود» خالی نیست وگرچه بظاهر ازساخته‌ه ای خانقاهیان ومریدان آبوسعید است. به‌هرحال بر علاقه‌وتوجه آبوسعید به« سماعو موسیقی » درمدت زنندگانی طولانی وسرشار از شور وشوق وجذبه وحال‌وذوق او دلیلی تواندبود. داستان آسرارالتوحید چنین است؛ «درویشی از اصحاب خانق اه من بعد ازوفات شیخ ماقدس اه روحهآلعزیز اورابه عواب دید . که شیخ راگفتی ای‌شیخ تودردنیابرسماع ولوعی تمام داشتی , اکنون حال‌توباسماع چیست؟ شیخ گفت : 3 ۳ ۱ ابو سعید‌شاعر در خراسان قدیم . که‌مهد ادب فارسی به‌شمارمی آمد . چنان که‌می دانیم درآغان متصوفه‌و ماد بآسانی نسبت به‌شعس روی‌موافق نشان نمی دادن د وبیشتر صوفیه ازشع پرهیزواجتناب داشتند . علاقه سیب ولخیرنزیهشعرخوانی وییت گفتن » باتجه ب حکایات سا رلترحیدو مقایسه آن‌باکیفیت زندگانی دیگرمشایخ صوفیه , ظاهراًستثنایی بودوبا این مشرب اونیز صوفیان و علمای خراسان‌سختمخالف بودند . چنان که« قاضی صاعد »(۴۳۱-۳۴۳یا۲ ۴۳« . ق)و «آبوبک رمحمشاد», در صددمحضرنوشتن ب رخون اوبرآمدند. ولمام «آبوآلقاسم قشیری »صوفی سنتی بزرگ خراسان_دربسیاری ازسخن انب وسعید به چشم انک ار وخرده گیری‌می نگریست "و قاضی سیقی »درسرخس ‏ جهت کشتن أبوسعید کوشید اماسرانجام کاری ازپیش نبرد و خودبه‌داس روستایی کشته‌آمد ۲ به این ترتیب . صوفیان خراسان‌مدت ها غایت پرهیزوبه جهت تمسك به شریعت ویامتابعت ازاوضاع زمانه. گردشع روشاعری‌نمی گشتند . مگ ربندرت‌تاآن جاکه کسانی مانند« بونصر سراج» وه آبوآلحسن هجویری»" دراثبات جوا زسماع وقول شعس خودرانیازمندبهتأمل وبحث‌و نظرمی دیدند 8 هرگاه‌برای دستیابی به این نمودهنری‌وذوقی آبوسعیدکه پرتمام آثارمنظوم عرفانی ایران تأثیر برجای‌نهاده واهمیت خودرا در طول تاریخ ادب وفره نگ عرفانی محفوظ داشته است‌جست‌وجو درپسدیده‌یی که دراصطلاح صوفیان «سماع » نامیده‌می شود و ازنم ایان ترین‌ویژگی های‌تصوف است. بنماییم-به خطا نرفته ایم . علاوه بر ان که پیوند شعروموسیقی رانیز استوارومستحکم خواهیم قراین چنین می نماید که آب وسعید ظاهرآدرمیان صوفیه , نخستین کسی است که آراءوعقاید صوفیان ه حودرابه نظم پارسی وگاهی نیزتازی اداکرده است" ودراین زمینه‌وی‌رابحق بایدپیشر وسنایی وعطاروجلال الدین محمدبلخی دانست . چه‌رباعی های‌منسوب به ًبوسعید بو لخیردرشمار نخستین شعرهای صوفیان ه فارسی است "وحتین برنعی دلایلی آورده‌ان د که حکیم عمر خیام »در سرودن‌رباعی به‌زبان‌پارسی ازآبوسعیدپیروی کرده است . * شعر صوفیانهقارسی » مقارن اوایل قرن پنجم ؛ توسط شیخ ابوسعید بو لخیر و أصحاب او در خراسان معمول ومتد اول‌گردید . آن چه که‌دراین‌زمینه ازه موز راعه‌بوزجانی »روایت‌شده به صورت مناجات است وصبخه شعرد رآن مشهودنیست " هرچندباید افزود که آبوسعید به‌وجود آورنده و آفریننده‌شعر صوفیانه نبوده‌بل که تنها انتقال‌دهنده وگسترش دهنده آن‌بوده است . ۱۱ از ترجمه احوال آبوسعید در سرارالوحید و نی زکتاب حالات وسخنان اوچنین برمی آید که بیش تر اشعاری‌ر که اودرمجالس خود , درپاسخ مسایل ومطالب‌مریدان » برمنبرمی خوانده است» ازدیگران خاصه:پیرأ بلق اسم بشرین‌یاسین »(متوفا / ۵۳۸۱ . ق. درمیهنه)"" بوده است که از نخستین آموزگاران معنوی‌ومشایخ عهدجوانی آبوسعیدبه‌شمارمی رفته است . اگرچه پر آبوًلقاسم بشرودیگر صوفیان پیش از آبوسعید شعر سروده اند ام اظاهرآقبل از ظهورپیرمیهنه درمیان صوفیه خراسان» شعر رواج‌چندانی نداشته است . درباره‌شیخ آبوسعید نی مولّف کت اب آسرارالَوحید گفته است که« چند ان در مشاهده‌حق مستغرق‌بودکه پروای‌تفکر در بیت‌نداشت . ) " داستا نآسرارالتوحید نیز جنین است : درویشی بوددرنیشابور اورا« حمزةالتراب » گفتندی زبس تواضعی که‌دروی‌بودی_-روزی به شیخ رقعهیی نبشت وبرسررقعهتواضم رابنوشت که تراب قدمه .»بر ظَه رقعه نوش این بیت راوبفرستاد ‏ گر خاك شدی. خالك ترا خاك شدم چون خاك ترا خحاك شدم. پاك شدم وشیخ آلاسلام ججد این دعاگوی خواجه بوسعید چنین آورده ست که جماعتی برآنند که بیت ها که به زبان شیخ رفته است. اوگفته است‌ونه‌جنانست که اوراجندان استغراق بودی‌به حضرت‌حق » که‌پر وای‌بیت گفتن نداشتی -لا این يك بیت که برظهر رقعه حمزه نبشت واین دوبیت دیگر-درست نگشته است که شیخ گفته است : جان به‌زمین خاوران خاری نیست کش بامن وروزگ ار من کاری‌نیست ۳۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر) با لطف و نوازش جمال تو مرا دردادن صده زا رجان عارینیست دیگرهمه آن بوده است که ازپیران یادداشته است . بتابراین شعر آبوسعید منتحصر است به‌همین يك رباعی ويك فردبیت که در جواب نامه یکی ازدوستانش نوشته بود . گفتارمحم دبن منوردرأسرارالتوحید که‌می گوید : « او- (ٌبوسعید) راچندان استخراق‌بودی به حضرت حق که پروای‌بیت گفتن ند اشتی . » ظاهرأٌبه من ظور تن زیه وتبرئه شیخ ازاشتغال به‌شعرو شاعری‌ساختهو وپرداخته شده است وگویی سرودن شعررادونشأن‌شیخ می شمرده است . : امادرردانتساب سخنان منظوم به آبوسعید آبوآلخین پس ازاین بیان صریح محمدین‌منور نوا وی-جاييگفت وگو رچندوچونبسیاربقی نمی مانندوظاه را هردلیل که دردصحت نساب این سخنان منظومب‌ویقامه شود از مقوله اجتهاددرمقابل نص خواهد بود . " بنابراین چون نض" آسرارالتوحید ‏ قایم برشاعربودن آبوسعیدداست. توهم . کاری ازپیش نمی برد » دلایلی نی زکه‌برای[ثبات‌شاعریآبوسعید ۰می توان | قامه کرد » بدین فراراست : ۱-محیط تربیتی آب وسعیددرتوجه اوبه‌شعس موربوده است . زیراوی‌دردامان پدری‌پرورش یافته که از لطف ذوق وقریحه سرشار خد ادادبرخورداربوده است وفرزند رادرروزگار کودکی به‌سماع شعروق ول وغزل وحفظ اشغارترغیب می نموده است وشیخ آپوسعید درمجالس سماع صوفیان ویا هنگام پاسخ به پرسش هاي‌مرید ان ؛ نسبت به حل وفهم دق ایق اشعارا زخود حسن سلیقه وابتکار نشان‌می داده است" ‏ چنان که گاه‌دريك روزافزون ازهزاربیت برزبان آورده‌است . ۱ ۲ب وسعید درروزگارتحصیل نزد« آبوسعیدعیاری »سی هزاربیت ازاشاردورهجاهلی را خوانده و به‌عاطر سپرده است و مقدمات تحصیل او همراه با شناخت و مطالعه دقايق اشعار بوده ۷. است . ۳-قطعات ورباعیات وابیات پر کنده‌یی که برزبان شیخ آبوسعید در جواب مسایل وموضوعات مرید ان اوجاری‌شده است-باتوجه به ان که صوفیه در ایران برای اراستن مجالس خود با نواونغمه به تر ان دیده اند که‌به آثارمردمی متوسل شده واز غیت عاشقانه به ره گیرندو نه اشعار ادیبانه-ازقدیم ترین نمونه‌های شعر تعليمي صوفیه است که‌محمدبن منورد رآسرارالتوحید , آن هارادرتلوحکایاتِ کتاب خود آورده است‌ویکی از زدلایل آصالت وقدمتآن‌هااین است کهبااعتراض متشرعان ومخالفان روبروگردیده ودرنامه‌یی که به‌در با رمحمودفرستاده‌اند . ضمن طعن ولعن آبوسعید » وی‌را گمراه شمرده‌ودران نامه آورده‌اند ۱ این جامرد ی آمده است ازمیهنه ودعوي صوفیبی (-تصوف)می کندوبر سر منبن ۳۱ ملاقات آبوعلی سینابا آبوسعید آبوآلخیر ۳۹ ۴_درکتاب های‌قدیم نویسندگان معاصرویانزديك به‌رورگارشیخ آبوسعید به‌شاعربودن ای بتوات رتصریح کرده‌اند . چنان که «عین آلقضات همد انی » (متوفا / ۵۵۲۵ . ق) در کتاب‌معروف (تمهیدات »سه‌بیت ذیل رابه آبوسعید نسبت داده است « ازشیخ مایوسعید بی آلخیر رحمة اللّه علیه.بشنوکه چه‌می گویدوچه خوب می فرماید : ای‌دریخ اروح قدسی کزهمهپوشیده است پس که دیده‌ست روی اوونام اویشنیده است هرک بینددرزم ان ازحسن اوکاف شود ای‌دریغساکاین شریعت گفت‌ماببریده‌است کون وک ان برهم زن وازخودبرون شوتارسی . کاین چنین‌جایی خداازدوجهان بگزیده‌است. »۲۲ ۵ب وسعیددرفهم ونقد اشعار لطف قریحه و صفای‌ذهن از خودنشان‌داده است . چنان که وقتی قوالی درمجلس اواین بیت خواند : اندرغزل خویش نهان خواهم گشتن تابرلب توبوسه‌دهم چونش بخوانی «بوسعید پرسید این بیت کراست؟ گفتند : ازعماره است . صوفیان‌راگفت : برخیزید تابه زیارت خالك عماره‌شویم. »۲۲ ۱ این داستان آسرارالتوحید . در حقیقت لطف ذوقآبوسعیدرادرنقد وارزیابی وشناعت لطایف شعرنشان‌می دهد . " ۶-ازاین دلای لگذشته علاقه‌یی که شیخ آب وسعید به‌نقل وروایت اشعارداشته " وارشادو تربیتی که موزون طبعان مستعذرامی نموده ورموزودقایق شاعری‌رابی مضایقت_به ایشان آموخته و ازروانی واستواری اشعاری که به‌تصریح بدومنسوب شده است ومحمدبن منورد رأسرارالتوحید آورده است. فرض‌شاعر یب وسعید بعیدنمی نم‌اید . هرچند بسیاربعید است که مجموع متد اول رباعیات منسوب بدو[ هزاروبانصد وهشتادوچهاربیت_هفتصد وبیست رباعی ویکصد وچهل وچهاربیت قطعات پراکنده]بواقع ا زگفته‌هاي اوباشد . خاصه که بیش تراین ابیات رادر مجموعه‌هاودواوین شاعراندیگر نیزمی توان‌یافت . ۳" ۶ ۶ ۶ ِ ‌ « شرف الملك »و«شیخ الرئیس»/ ۴۳۲۸۰ ه .ق]دانشمندفیلس وف وطبیب ریاضی دان‌و ۴۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخین منجم ایرانی از ابوسعیدآبوآلخین همانند سایروقایع زندگانی پیرمیهنه که در هاله داستان هاو روایت های مجع ول وبی اساس فرورفته وتشخیص حقایق را از اوهام دشوارساخته است . باتوجه به‌عظمت قدروبلندی‌مقام این دونابغه نامبردار فلسفه وعرفان‌درآن روزگان جنبه افسانه آمیزی‌به خود گرفته است . داستان ملاقات این دوچهره مشخص فلسفه وعرفان‌سده‌پنجم . ظاه رآ نخستین باردرکتاب «حالات وسخنان‌شیخ آبوسعید »" وپس ازآن دره آسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آبی سعید »! آمده‌است . آنگاه نویسندگانی که دردوره‌های‌بعد ازآن هاسرگذشتی پرداخته اند » به اتکاء آقوال نویسندگان این دوسرگذشت‌نامه : به‌دید ار این دومردبزرگ اشاره کرده اند ۳ برخحی ازمعاصران» دیدار این دوراساعتگی ومجعول دانستهودرصحت وقوع آن تردید کرده اند ودربیان عقیده حوددراین باره‌نوشته اند : « ازلحاظ انطباق‌تاریخی . ملاقات ین سیناوشیخ آبوسعید آبوآلخی محال‌نیست زیراتنها سیزده سال زاین سینامسن تربوده ولی هیچ گونهاطّلاعی دردست‌نیست که آبوعلی سینادرنیشابوربوده . »" وانگاه پس ازنقل داستان‌ملاقاتین سیناوأبوسعید ا زآسرارالتوحید . ازاستدلال‌خودچنین نتیجه گرفته اند : «ظاهرً این داستان زمانی ساخته شد که آثارفلسفی ابن سینادرمحافل صوفیّ اعتبارفراوانی داشته است‌وبرای آن که صوفیان راد معتق د ات آن ان نسبت به شیوخ تردیدی حاصل نگردد. می بایست درآن ها این توهم‌ر ایجاد کرد که‌تعالیم ین سیناراباایین صوفیان اختلافی نیست بل که درتأیید وتصدیق آن است . 7 این استسدلال‌هرچندحاکی از قدرت توجیه‌و مبین‌توانایی برآوردوارزیابی مسایل‌تاریخی می توانند باشد وبظاه رنیزدلپذیرومقبول‌به‌نظرمی رسد اما » ضعیف می نماید . زیرایاران‌ومریدان بوسعید که درویش ان خانق او اوراتشکیل می دادند. طبقه برگزیده جامعه آن زمان نبودندتابه‌مسایل عقلی وفلسفی . رغبتی نشان دهندوچنان که‌می دانیم ۰ علم ودانش در آن‌روزگان خاص طبقه‌یی ممتازواقلیتی برگ‌زیده‌ودارایُشرافیت ذهن بودونه‌و یه انب ووعوام الناسی که‌به‌سائق فطرت پاك : بوسعید راپناهگاء خودیافته ود رمسلك ارادتمند ان پی رمیهنه د رخانقاء اوجمع آمده‌بودند . این اکثریت اخی که ازغایت‌تنگدستی نان نداشتند رابامسایل فلسفی چه کار؟ تابراي|ثبات وحدت وی يگانگی فلسفه‌وعرفان» نیازمندد استان پردازی و افسانه‌ساز ی گردند ۱ دطتر صوضشی سواد و حرف بیسست جزدل اسپید هم‌جول برف نیست قرینه دیگرب رتأیید این مطلب. کتاب آأسرارالتّوحید است که اکثر صحایف آن راداستان هایی نباشته است که نمودا رکیفیّت زندگانی مردم کوچه وبازاروعوام مردم اسث‌ونه ژرف اندیشان والانگ رکه به‌مسایلمتعالی ویرتن عطف‌توجه‌دارند . دلیل دیگراین که ین سینفیز درمقدمه کتاب اشارات, دانش فلسفه راخاص اقلیت هوشمند می داندونه اکثریت‌نادان‌وبی خبر. " بااین‌مقدمات ۰ شیوع آثٍفاسفی ین سینادرمحافل صوفیهچنان کهبرخی پندا شته‌اندو استدلال کرده‌اند » محل تردید است وداستان پردازی محمّدبن منوربه‌منظور اثبات این هد ف که تعالیم ین سیناراب آیین صوفیان اختلافی نیست بل که‌د رتأیید وتصدیق آنست. بعیدبه نظرمی رسد . بل که-درست برعکس نتیجه‌یی که از مق ذمات مذک ور گرفته شده است‌نگارش کتاب « اشارات »و روی‌آوردن! بن سینابه«مقامات عارفین -دلیل بر عطف‌توجه بوعلی سینادرآواخرعس به‌تصوف است که درنتیجه کم ال اندیشه برعکس احوال بد ایت زندگانی از حکمت‌یونانی دلسردگشته‌و بهحک مت ایمانی سرگسرم شده است وا حتصاص نم_طی از آنماط کتساب اشارات به «مقامات آلعسارفین » که به تفصیل در باره کرامات وحوال روحانی صوفیان بحث کرده است" نیز در نتیجه ( تب‌روحانی #ودسکر معنوی» اوتواندبود . : اشعاری‌راهم کهبه این سینانسبت‌داده اند ود ر کتاب هابه نام اوثبت شده است نشانه دیگری رای ین انق لاب روحی ومعنوي اودرسال هاي اخحیرزندگانی وی‌تواندبود: جنان که‌نوشته اند : ی لین سیناناسی سح آباسعید توجه نح بل جون به‌شهر آندر است » دوست مقیم شهرنی خوش تر از صف اومن_است؟ مرد باید که بوی داند برد ورنه عالم پر ازنسیم صب‌است» ! برخحی دیگر اظهار عقیده کرده‌اند که« دررابطه علمی ومکاتبه‌میان این دومرد بزرگ جای سخن نیست. . 4 امأگویادیدار این دومردبزرگ‌بنیادی‌ند اشته‌باشدوظاه رآتحریفی است ازداستان ملاقات ین سین با آبوالحسن حرقانی که عطار در تذکرة آلأولیاء [چاپ لیدن ج ۲ ص ۲۰۷] آورده ۱ ِ‌ است.. مرحسوم فروزان فر که روانش از سحاب مخفرت الهی سیراب باد درتحقیق عالم انه‌یی که به‌عنوال ( بوعلی سیناوتصوف »به‌عمل آورده» دقایق ونکات وچگونگی دید ارومحل ملاقات این‌دو ۳۲ أپوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخین بزرگ را بانکت»سنجی ودقّت خاص خود موردبروسی قراردادهوبانق ل اق وال مختلف که در موضوع دید ا این دوآورده‌شده » ونقدوفایع تاریخی مذ کورد رآسرارالتوحید ویادآوری‌وقایع زندگانی ابن سینا وعدم اشاره نویسندگان دوسرگذشت نامه بوسعید به تاریخ دقیق وزمان ملاقات آن‌دی سرانجام بهنتیجه معقولی رسیده است که ملاقات ٌبوسعید وین سینامیان سال های / ۱ ۳۹و/ ۰۳ ۴ وبه احتمال قوی‌ترمابین / ۳۳۹۷-۴۰۳ اتفاق افتاده است . ۲۲ آبوعلی سینادرشرح‌حال خودتصریح دارد که در موقع خروج ا زخوارزم به « نسا »ور باورد » رفته است وعزیمت اوا زخوارزم درحدودسال /۳ ۴۰ بوده_بدین جهت می توان گفت که اورادراین‌سال‌با آبوسعید اتفاق‌دیدار افتاده‌است_گفته‌بوعلی اینست : «نم دعت الضرورةلل آلانتقالٍل نساومنه الیل طوس ومنها ال شقان ومنهال جاجرم راس حد حراسان ومنها جرجان . » واگ رگذاراوبه نیش ابورافتاده بود. موجبی نداشت که از محل غیرمعروفی به‌نام شقن نام بردو اسم نیشاب ورراکه ام ات بلادخراسان است. ازقلم بیند ازدواین که‌شق ان را ازتواب نیش ابور شمرده‌اندشاهد وگواو سفربوعلی بدان شهرتواندشد . زیرافرضه نیشابورد رآن روزگاروسعت‌بسیار داشته وبه‌همین منناسبت بسیاری ازبلادونواحی خراسان رادرعد ادتوابع نیشاب ور آن‌رورگ ارذ کر کرده‌اندواین که‌دره تتمه‌صوان آلحکمة » بعد ازذکرعبارت شیخ می گوید : (یدخل نیشابور»دلیل دیگراست بر صحت آنچه گفتیم واگ رنسخه‌یی راکه به‌جای‌شقان- سمنقان. سمنگ ان قیدمی کند_معتبرشماریم ‏ این احتمال‌هم موردنخواهد داشت [جشن نامه ٍبن سین مجلد دوم صص ۰۱۸۵ ۱۸۶ شماره ۳۱ سلسله انتشارات انجمن اثارملی تهران-۴ ۱۳۳ شمسی / وج ۵ص ۲۲۳ یادد اشت هاي‌مفصل قزوینی ذیل شقان ] به‌هسرحال‌وجودروابط دوستانه‌وآمیز ش‌معنوی|ٍپن سین بامشایخ صوفیه . غیرقابل انکاراست وکتاب اشارات اوتاحذی‌نمره‌نوعی تألیف وتلفیق » بین فلسفه‌وعرفان است . به موجب روایات پس ازملاقات ین سیناو اب وسعید می گویند چون آن‌دوا زخلوت برآمدند حکیم درباره صوفی گفت : که« هرچه من می دانم اومی‌بیند . )وصوفی هم درباره حکیم گفت : که « هرچه من می بینم آومی داند 0 این سخن درواقم اگر هم ازاین دومردنامی نباشد » قولی است‌دربیان تفاوت‌مراتب‌بین «صوفي واصل »ود فیلسوفکامل » "" علاوءیرآن که اساس رأی‌متصوقه‌قرن پنجم نیزمی باشد . بین این سیناوشیخ آبوسعید. مکاتبه‌هایی هم شده است که‌بعضی نمونه ها زآن باقی است" وازقراین جنین برمی آید که‌میانه این دوبزرگ » پیش ازدید ان مکاتبه‌ومراسله‌بوده است . تذکه نویسان گفته اند که پیرميهنه يك رباعی شیخ الرئیس رانین جواب عارفانه ولطیف گفته است . بنابرمشهوردرجواب این رباعی منسوب به این سینا : ماییم به‌لطفب او تولا کرده وزطاعت ومع صیت تبرا کرده آن جاکه عنایت‌توباشد» باشد ناکرده‌جوکرده کرده‌چون‌ناک رده ای نيك نکرده و بدی‌ها کرده و آن گاه بهل طلفب او تولا کرده ۰ 7 ۰ ۰ ۰ ۱۶ بر عف ومکن تکیه که‌هرگزنبسود ناکرده ج و کرده » کرده جون ناکرده 00۹0 وبرمی آید 4 درمرنتطریتی نزديك به‌طریقه «فلاسفه‌نوافلاطونی»داشته است . ۳ 1 ۱-ازادی و آزاداندیشی ارند آبوسعید آبوآلخیر ال از اچی الو ی .۵ سیر و مير فير یر « خلقك الله حر اکن کماخلقك»! [خدای تآزادآفرید پس آزادباش . ] آبوسعید. طریق آزادگی ووارستگی رادرروزگاری‌برگ زیده‌بود که فقیه ان ومحدثان برآن چه مربوط به فکر و اندیشه بود. یکسره خط بطلان کشیده بودند و ارام آرام بساط آزادی فکر و اندیشه را برمی اندانختند . پیر میهنه » همه‌تقلیده اواوهام مردم عصرراونیزعقاید وآراء وسخنان آن‌هاراباروشن بینی و باريك اندیشی وهمراه باطنزی که از حصایص ممیزه سخنان اوست . به‌باد استهزاء گرفت ودرمعرض نقدورهگذرتردید قرارداد 7 اوظواهر شریعت راوآن چه اساس تقلید عامه بود» سخت حقیر ود ی اعتبارمی یافت‌ودرورای آن همه ظواهر چیزی‌دیگررامی جست . درخاط رآ بوسعید طیٌ طریق شریعت وسیله‌یی بیش نبود» لاف برشيدیگ رازمعاصرنش که آنرهدف وغایتمی پنداشتد. گویی مسب ر نی وراه ۴۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخی بج زآن بود که مردم زمانه از آن پیروی‌می کردندوبدان گرایشی سخت توام باتعصب ونمایش داشتند . امادرآن محیط تعصب وتقلید که از عه دمحم ودبازدرخراسان پدید آمده‌بود که‌می توانست به سرچشمه فیاض معرفت وآگاهی دست‌یابد ؟و کام تشنه خودر از آنلال‌معنی سیراب‌سازد . آبسوسعید » آدیانراطرقی گونناگ ون ازبرای(صلاح آخحلاق‌مردم ان ونظم ام ور جامعه‌آنان می شمردودرسایه این اعتقاد. هیچ گاهبه بیان تفضیل وترجیح آدیان بريك دیگروتحقیروخرده گیری برپیروان مد اهب‌نمی پرداخت . اوباهمان گشاده‌رویی ورضای خاطر به کلیسای ترسایان‌می رفت که درمسجدمسلمانان وخانقاه درویشان حضورمی یافت . " این مقتد اي عارف ان ازدیدگاه انسانی » پیروان ادیار پرستنده خد اوند ومخلوق حق ودر خور احترام‌می دانست‌واگرچه برحسب لفظ واسم ۰ مذاهب‌رامختلف می یافت» مقصودومرادو نظور تمامی آن هارایکی می دانست . ا زاین روپس از حض ورد رکلیسای ترسایان : «برخاست‌وبیرون آمد . یکی گفت اگرشيخ اشارت کردی همه زاره باز کردندی . شیخ گفت ما ایشان رازتاربرنبسته بودیم تابازگشاييم .»وی این بیان خود. هد ف آزاروتع ذیب وتعقیب نسبت‌به‌بنی نوع‌انسانی ابه بهانه احتلاف آدیان ازلوج قلب وروح‌مرید ان حویش زدودوبرادری بامخلوق خد اوترلك تعصب بین هل مذ اهب وفرق رابدان‌ها آموخت . آبوسعید با ظفری که بر حودخواهی وخویشتن رایی وخودبینی یافتهبود. "دیگرمقصودوهدفی جز وصول وتحقق مرید ان به حق تخل پیروانش به اوصاف کمالی ند اشت . اوباريشه کن ساختن شهوت وحرص وطمم , ازوجودخویش تا آن جاکه‌درتوان‌يك انسان‌خاکی بود-به آزادی‌دست‌یافته بود . دنیاومردم واع م ال آن ان را ج زخد اومخلوق خد اومشیت خد اچیزی‌نمی دیدوبرآن هاخرده نمی گرفت . از این رودهم د رآنوقت که‌شیخ به نیشاب وربودروزی به گورستان حیره‌می رفت چون برسر خالمشایخ رسید . جمعی رادید آن جاکه عمر می خوردند وچیزی‌می زدند » صوفیان در اضطراب آمدند . خواستند که ایشان‌را احتساب کنندوبرنجانند . شیخ مانم شد چون نزديك ایشان رسید گفت خد اون د چنان که‌د این جه ان خوش دل می باشید, در آن‌جه ان نیز خوش دلتان‌داراد! جماعت برخاستند وجمله‌درپای‌شیخ افتادند و خمرهارابریختندوسازها بشکستندوتوبه کردندوازيك نظرشیخ » ازنيك مردان‌شدند . ۲۰ پیرمیهنه از قید ر نگ پوست وتعصب نژادی‌نیزبرکن ار وآزادبود . چنان که حطاب به « کدبانو ماهك »دختر خواجه حمویه-رپیس میهنه_ضمن اشاره به جوانی « سیاه و خشك وضعیف بر ضد صورت شیخ -نيك بشسولیده »"می گویده آن راکه‌می بینی . يك تار موی وی به نزديك حق تعالی- گرامی تر از دنیا و اخرت تست ۱ به‌رنگ غره نباید بود . ۳ آزادی وازاداندیشی ازنظر آبوسعید ابو لخیر ۴۵ وارستگی از تعلّق وآزاد اندیشی آبوسعید ا زگفتار وکردار اودرهمه‌جاوهنگام برخوردوگفت وگو باهرکس اشکاربود . چنان که‌وقتی به‌خواجه( امام‌بومحمدجوینی #درحمام گفت " این حمام خوش هست؟ بومحمد گفت : هست . گفت ازچه‌خوش است؟ گفت : از براي آن که شیخ این جاست . شیخ گفت : به‌از این باید . گفت : شیخ بفرماید . شیخ گفت : ازبهر آن که باتوایزاری و سطلی بیش نیست وآن‌نیزآن‌تونیست . » آبوسعید. به نک وهش وسرزنش مردم اعتقادی‌ند اشت وبعکس جرم پوشی و حطابخشی و گذشت وجوانمردی‌رامی ستود . وقتی درپاسخ به پرسش درویشی درگرمابه که« شوخ ازپشت‌شیخ برباز و جمع می کرد-چنان که رسم ایشانست‌تاآنکس بیند-درمیان این خدمت از شیخ سوّال کردکه ای‌شیخ جوانمردی چیست؟ شیخ گفتآن که شوخ مردپیش روی اونیاری . »۱۲ جلوه‌دیگر آزادگی آب وسعید وانديشه اورادربارهآزادی‌درد استان زیباودلک شآسرارالتوحید درباره« خواجه حسن موب که خود از مردان « وجیه ومحتشم بودو بارادت‌شیخ درآمددر نشابورو در خدمت شیخ پیستادوهرچه داشت ارمال‌دنیا» درراه‌شیخ صر ف کرد . 6 می خوانيم . دراین داستان» آبوسعید به‌پیشک ار خودباژرف اندیشی ویژه‌یی که اورابوده . درس آزادگی ورهایی از قیودو پنداررا آموخته است‌وريشه خودبینی وخودپرستی را ازوجود حادم خاص خویش ب رکنده است . علاوه بر آن که تعلیم اصول آزادی وآزادگی به‌دیگر پیروان ومرید ان خانقاه‌نشین رامنظور نظرداشته است . داستان آسرارالَوحید چنین است : « شیخ او(-حسن مزدب) را خدمت‌درویشان فرمودواورابه تربیت وریاضت می فرمود وآن چه شرط این را بود اور بر آن تحسریض می کرد وهنوز ا زآن خواجگی درباطن خواجه حسن چیزی‌باقی بود . يك روزشیخ ‏ حسن را آوازداد و گفت یا حسن کواره (الف) برباید گرفت وبه‌سرچهارسویکرمانیان بایدشد وه رشکنبه‌یی و جگربند (ب) که‌یابی بب‌اید خرید ود رآن کوارهباید نه ادن ودرپشتگرفتن وبه حانقاه‌رسانیدن . حسن کوارهدر پشت گرفت وبه حکم اشارت شیخ برفت وآن حرکت بروی‌سخت‌می آمد . بضرورت به سر چهارسوی کرمانیان آمد وه شکنبه وجگربند که‌یافت بخریذ ود رکواره نهادوبرپش تگرفت وآن خون ها ونجاست هابر جامه‌وپشت اومی دوید و اوا ز حجالت مردم ان حیران که اورا درآن‌مذت نزديك باجامه‌هاي فاخردیده‌بودند و امروزبدین صفت می دید ند واورا ازسر خواجگی برع استن بغخایت سخت بودوهمه خلق راهم چنین بود که‌مصطفی صّی اه عیه وسلّم می گوید :ان حرم یر عن رژوس الصدیقین خب الا وخودمقصودشیخ زاین فرسان این بود که آن باقی خواجگی وحب‌جاه که در سر اوست ازوی‌فروریزد: چون حسن آن کوارهدرپشت گرفت وب ر این صفت از چه_ارسوی کرمانیان به حانقاه شیخ آوردبه‌کوی‌عذنی کویان ۴۶ آبوسعید نامه(زندگی نامه آبوسعید أبوآلخین (ح) واین يك نیمه راست بازارشه رنیشابوربود . چون ازدر حانقاه‌درآمدوپیش شیخ بیستادشیخ فرمود که این را . همچنان به دروازه حیره باید بردن وپاکیز بشست وبا زآوردن و آن دیگ نیمه از چپ بازارشهربود . حسن همچنان به دروازهحبره(د) شد وآن آلت ها پاك کردوبا زآورد . چون به عانق اه رسید ازآن خواجگی وحب‌جاه چیزی‌باوی نم انده‌بود . آزادوخوشدل درآمد . شیخ گفت : اکنون این به‌مطبخی (ه ) بایدسپردتا اصحابنارا امشب شکنبه وایی باشسد . حسن آن را بداد و اسب اب راست کردومطبخی بد ان مشخول‌شد . شیخ دیده بودکه حسن‌رادرآن ریاضت رنجی عظیم رسیده بود . حسن را آوازداد وگفت : اکنون تراغسلی باید وردوجامه‌ه ای نم ازی‌معهود پوشید وبه سرچهارسوی کرمانیان باید شد وا زآن جاتابه‌دروازه حیرهباید وا ز همه ال بازارپرسید که‌هیچ کس را دیدی با کواره‌یی درپشت گرفته؟ پس حسن بهحکم اشارت برفت و از سربازا رت آخربازا رکه آم ده بود از يك يك دکسان پرسید . هیچ کس نگفته بود که این چنین کس رادیدم یا آن کس توبودی , چون حسن پیش شیخ آمد . شیخ گفت: ۱ ای‌حسن آن‌تویی که‌حودرامی بینی والاً هیچ کس راپروای‌دیدن‌تونیست . آن‌نفس تست که‌ترادر چشم تومی آرد . اوراقهرباید کردوبمالید مالیدنی که‌تابنشکنیش دست از اونداری وچنان به حقّش مشغول کنی که اور پروای خود وخلق نم اند . »حسن راچون آن‌حال‌مشاهده افتاد از بندپند اروخواجگی بکّی بیرون آمدو آزادشدو مطبخی آن شکنبه وای بیخت و آن شب سفره نهادندوشیخ وجمع برس سفره بنشستند . شیخ گفت : ای اصحابن بخورید که مشب خواجه‌واي حسن‌می خورید ! ۱۳0 ازسوی‌دیگ رلازمه آزادی‌وحریت » انست که« بنده به دل در تحت بندگي هیچ چیز نشود ازمخلوقات . نه از آنجه دردنیا است‌ونه از آانجه درآ خرتست . دنیاراوهوی وارزوی وخواست‌ و حاجت وحظّرا اند وهیچ نصیب نباشد . »[ترجمه رساله قشیریه. ص ۳۴۳] به عقیدهمحبی این » حریت . زوال افتق ارونیازهندی است که ازوجودامکانی منك نمی گردد وا زاین روازمراتب فنا است‌وتحقّق است‌ونه‌تخلق : یعنی نتیجه کمال‌معرفت است‌بدین که هیچ موجودی جزحق تعالی شایسته اتصاف به‌وجودنیست ودر این حالت » سالك خودرا موجود نمی بیندودرمی یابد که موجودبحقیقت خد | است‌وبس وبدین معنی ازنیازمندی و افتقا رجزبه حق آزادمی شودوبندرقیت اشیارامی گسلد . لیکن چنین حالتی ازورزش عم ال نیزبدست‌نمی آیدزیرا هرعملی نتیجه‌یی مناسب خودداردوفنا, حاصل کمال معرفت است‌نه قیام به اعمال از آن جهت که سالك تاعامل است . خودرا اثبات می کند وازحق جدامی بیندوبنابراین حریت از جنس تحخلق نتواند بود . [فتوحاب باب ۰ ۱۴ ]وچون دلبستگی بالذات » اقتضایمحد ودیت نظروهمت نسبت به چیزی که بدان دل بسته‌باشند می کند واین محدودیت » مستلزم توقف است که در مسلاك عرفانوعی از مردن شناخته‌می شود وآن هامارابهزندگی جاویدمی خوانندپس سالك‌باید بنده‌هیچ کس وهیچ چیز نقش آبوسعید درتربیت مردم ۳۷ نباشد وچنان شود که آن درویشگفت :فد حررناعن رق آلاشیاء نی رل[ رسالهقشیریه. طبع مص ص ۳۲] وبدیهی است که چون مردصاحب‌همت ) پای‌برس رکوئین نهد وآستین‌بی نیازی‌برجهان‌و جهانیان افش ان دودنیا واخرت درچشم آخربین اوبه جوی‌نسنجدآنگاه‌سیم وز رکه قیمت‌واقعی نداردوارزش آن‌ساختگی وزاده ضرورت دادوستد بازاردنیا است . آن‌سنگ وهنگ نخواهدد اشت که دربند آن ها بماندوبنده آن‌هاشود . بنابراین جمع مال‌وسیم‌وز آرامش خاطربه‌بارنمی آوردونباید ان راوسیله اسایش فرض کرد وان اسایشی که‌ماجویای انیم درقناعت به‌دست‌توان اورد . [فروزانف شرحبرمثنوی‌شریفج ۱ صص ۲۷-۲۵ ] گفتارمستقل آبوسعید در باره‌حریّت وآزادی‌این فصل رابهانجام‌می رساند : (شیخ رادرویشی سوال کرد که آی‌شیخ . بندگی چیست؟ گفت : «خلقّ لك الله حرافکن کم خلقك » گفت یاشیخ سوال ازبندگی است‌گفت. ندانی که‌ت آزادنگردی ازهردوکون بنده‌نگردی؟ آزادی وعشق چون‌همی نام دراست بنده‌شدم ونهادم ازيك سو خواست ۱۵ -نقش آبوسعید در تربیت‌مردم آب وسعید در سایه روشن بینی وخردمندی‌خاص خودونشر | خلاص وترویج ایشا نفقشی أمساسی ومثبت درتر بیتمردم ایفاکرده وتأثیری‌شگرف وقابل ملاحظه نه‌تنهادر میان مردم روزگار خود بل که درمیان مردم قرون واعصار از عویش برجای‌نهاده است . ۲ ازسراسر گفته‌های‌شیخ » صدق وصفااشکاراست . صدق وصفای کسی که‌ریاورزیو پنهانکاری‌نمی کند وهرچه راب حس وعقل خود » درتربیت‌مردم » مفیدمی شناسد . بدود‌بیم‌و هراس برزباند‌می آورد" فکر روشن ودرخشان اودرقالب بیان‌ساده‌ویی پیرایه‌می درحشد وچنان‌عاری از تکلف سخن می گوید که انسان‌رابدون آن که لحظه‌یی در سطح لفظ وظاهر توف نماید » به‌غورو " باطن‌می بردوبه فک روتأمل وامی داردوسرانجام تحتتأثیرقرارمی دهد . از لح این سخنان اوکه‌در آسرارالَّوحید فرزن دزاده اش-محم دبن منور-آورده . پیدا است که شیوه تربیت اوبا اعتمادبه‌نفس و قاطعیت وقدرت همراه بوده است ۱ ۴۸ آبوسعیدنامه (زندگی نامه آبوسعید آبوآلخی لحن کلام عطابی درسخن ان تربیتی اوآمرانه است . سخن شیخ قوت وصلابت وعظمت . بی مانند داردو مانندسیلگرانو تندی است که از فرازبرخاسته‌ودرمسیر خودبه فرود. خس وخاشاك لفظ را نیز همراه باخودمی بردوسرانجام روان‌می گردد و طراوت وتازگی می پذ یرد . گویی شنونده دربرابر او چون صعوه‌یی در چنگال باز است که‌یارای کوچك تري ین حرکت وتخلف درخودنمی بیندوشیخ آن چن‌ان‌روح‌اورا به تصرف درآورده ویر مخ اطب . سیطره و استیلای معنوی‌یافته که مطیع محض و بی چون وچراي اوست . ۱ لحن کلام اونیز شک وخالی ازلطف نیست وهموارهباعمرت ازيك‌واقعیت خارجی از پدیده‌های محیط یا روید ادها ومسایل دیگری که روزانه به‌میزان وسیعی همه‌ماباان هاسروکارداریم‌و متوجه ظرافت هاونکته ه ای مکتوم د رآن نیستیم-توأم است‌اماذهن وقادًبوسعید از آن هادقیقه‌هاو نکته‌هایر گرفته است ودر استفاده از همه مقدورات وامکانات محد ودتنگنای محیط زمان خود . به نحوی نامحدودوهمراه با ظرافت ونکته‌سنجی از حودخلاقیت وهنرمندی کم نظیری‌نشأن‌داده‌و گفتارعبرت آموزخودرا از ملال ویکنواختی وحشکی سخن واعظان و ادیبان برکنارداشته است . ۲ مستمعالن ومستفیدان ازمجالس ارشادآبوسعید بیش ترعوام مردمبودند ۱ مردمی که خانقاه شیخ راتنهاپناهگاهو آبوسعید راتکیه‌گاوروح خودیافته وشناخته‌بودند . افرادی که« ندانتدو ندانندکه ندانشد و نخواهندبد انند که ندانند . »"خلایقی که آسرارالَوحید حاویحوال‌دقیق وکیفیت معیشت آن‌ها در آن‌روزگ اران است مردمی ساده وبی پیرایه وآزادازقیود که به سائق فطرت سلیم وطبیعت مستقیم دوست دا رآبوسعید گردیده » به تعدمتش ازمیان‌جان » کمربسته‌بودند . انسان هایی که همچون‌مادرتاروپودزندگی اسیربودند . تباهک ارونیکوکارا زخود اختیاری ند اشتندودررسرپنجه تقدیروسرنوشتگرفتاربودندومجیور_همان ها که ازيك طرف سودجویان و خو دکامگان آن هارانادان وساده‌لوح‌وبی اهمیت‌می شمردندوبه اقتضای‌موقعیت این گرووپاك نهادباصفای باطن راوسیله ارضاء آغراض روسا وحکام فاسد ورشوه خوار قرارمی دادند وا جانب دیگر ظاهرپرستان وأهل تشرع آن روزگ اربه استظه اريك مشت معلومات ناقص با آلوده بهاغراض‌خود. آن هاراقابل تعقیب و گناهکاروجهنمی‌می دانستند . ُبوسعید بانثارمحبت به این عوام خلایق » درحقیقت به‌میزان‌وسیعی آزرنیج های‌اشکارونهان ودردهای‌روحی وجسمي این گروه‌می کاست . رفتاروگفتاروکردار اوچنان بود که« بسیار کس رادس تگرفته و از غرو رعقل به‌راه آورده‌بود 0 آبوسعید بخوبی می دانست که «هنر» تربیتبدان و فاسقان و تحمل وجودآن هااست . 2 خوبان که به خودی خود » خوب اند . درداستان‌دیل نمونه‌یی ازگذشت وتحمل وتسامح‌پیرميهنه رادر نقش أبوسعیددرتربیت‌مردم ۳۹ برابرلغزش های‌مرید ان اومی خوانیم :, «وقتی شیخ به‌شهرطوس رسید سید حمزه را طلب کرد . گفتند : شیخ اورابنتوانددید . مدت جه[ل‌شبانروزاست‌تا اوبه‌فسادمشغول است وصبوح بر صبوح داردوغلامان وکنیزکان راخحمرداده است . همه را برهنه کرده است ومست به‌هم درنشانده . شیخ ماگفت : عجب ! بر چنان درگاهیگناه کم ازین نباید کرد! وبیش زاین نگفت وهیج اعتراضی نک ردچون سید حمزه را خبردادند که شیخ بوسعید رسیده است حالی به ت ره ان کاربگفت ودیگ رروزبه دمت شیخ 1 امدوشیخ به‌قرارهربار مراعانش کردوآن سخن برروی اونیاورد وآن نظ رکه درحق سیدداشت شت. هیچ نقصان نپذیرفت . / این داستان نمودار آنست که دین اسلام وزهد وپارسایی درسال هاي‌جوانی_دلبوسعید رانرم کرده ورفتارمردم را قابل توجیه وگذشت می دانست ویرای اثبات سخن خویش. اززبان پیشوای اسلام پیخمبر خدامی گفت : « هرکه قبول نکند عذر مجرمی که پیش آید . راست‌یادروغ از حوض من آب ۰۰ ۱۰ نخورد. » آبوسعید خحویشتن خویش را فر وکوفته"" وازهمگی خویش دست‌بد اشته‌بود"" واگرچه در طی سال‌هابادانشمندال‌و ادیبان‌و واعظان‌وکتاب‌های آن مادر خراسان آشنايی تمام یافته بودوازمذاهب وعقایدملل ونحلگوناگون ونیزعلوم‌زمان آگاهی داشت ودربرخی ازآن هاسرآمد هل روزگاربود آما آن‌چه آب وسعید را از معاصرانش امتیازمی بخشید » این بودکه اوهرگاه‌مجال غور وتأمل وه یافرصت صحبت بامرید ان‌رامی یافت ‏ سعی کرده بودبه ورای‌ظواهر الفاظ نف ودکن دو؛ بابه کنارگذاشتن خیالبافی وخودخواهی که بهترتیب از حصایص کتاب خوانانمذعی وازمدرسه برنحاستگان آن‌روزگار بود . ازرازرازهاسوازآن چه‌بیرون ازادراك آفهام مردم‌عادی است» سردرآوردوباورودبه‌درون‌پدیده‌هاو نود به ان سوی‌هستی ها-وراه یافتن بهساحت علت ها وحقیقت هاوواقعیت هابه‌تم ایز انديشه از معاصران خود برحورد ارباشد . : آب‌وسعید ازمردانی نبود که به جهان وجود-بویژه به‌ عم انسانی ازدریچه‌خیالبافی ورژیابنگرد- وباتوجه‌وواقع بینی خاص خود. همه چیزوهمه کس راد جاي خود مطلوب ونیکوویجامی دید .۱۳ مگرنه این بودکه اگربرمردم خرده‌می گرفت . عیب نقاش‌می نمود؟ ۱۳ خاطر از مدرسه رمیده او وی‌رابهمیان مردم کشانید." وازین پس‌هموارهسعی داشت کهبا ۱ شناخت درست‌عالم انسانی ۰ به درس ان دردهاي روحي آن ها بپردازدودراین طبابت‌روحی نیز» رفتار مردم رامنطبق برمطالب ومفاهیم اوراق و صحایف کتاب ودفت رکه ب, پیشترجهان آرمانی راتصویرمی کند وانسان را ازواقعیات ملموس ومحس وس بدورمی داردنمی دانست . ازاین روحکم نویسندگان ۵۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) کتاب هار دربرخورد ورفتاربامردم معتبرنمی شناخت . اوجنبهعملی علم‌رامی نگریست نه‌عیالبافی . ورژیای‌حاصل ازدروس نظری‌را که نتیجه غیرمستقیم آن‌سرزنش ونک وهش ازمردم ودوری‌هرچه بیشترازآن هاوتنشروفاصله‌مردم ازاوبود . آبوسعید به تروبیش ترازه رکس دیگر, نبض مردمی را که درمیان آن‌هابه‌سرمی برد» دردست داشت‌واستعد ادهريكرامی شناخت . "" ازاین روباقلبی سرشارازایمان به اصالت طریق خودو سری‌پرشور ازمصلحت خواهی وخیراندیشی » مصالح مردم را از همان راه وطریق که با آن عادت یافته ودرطیٌ سال‌های‌عمر خودبا آن روش خود گرفته بودن د » به آن هابازمی نم ودوریشه مف اسدیرا که موج ب گمراهی وعذ اب روحی آن‌هامی شد باتدبیروهوشیاری ازوجودآن هابرمی کند . اوخردمند.انه به‌مستمعان مجالس خود» درس خردمندی‌می دادوبدان‌هامی گفت : « خردمند آنست که چون کارش پدید آید » همه رآی‌هاراجمع کندو به بصیرت در آن نگردتا آنجه صوابست زو بیرون کند ودیگر رایله کند همچنان که کسی را دیناریگم شود اند ر میان خاك . اگر زيرك باشد. همه خاك را که در آن حوالی بود. جمع کند و به غربالی فرو گذارد تا دینار پدید آید. ۷ پر میهنه به‌من ظور تهذیب مرید ان وتربیت مستفید آن : « روش تمثیل »رامی پسندیدوبه کار می‌بست*" نه شیوه تعلیم را واورادر این زمینه باید پیش رووپیش آهنگ عارفان بعد از خودمانندسنایی و عطّروجلال الذین محمّد بلخی ودیگر عارفان شاعربه‌شما رآورد . چه این دسته ازشاعران عارف نین ترجیح نهاده‌اند که حقایق زندگانی ومعانی دقیق عرفانی رادرقالب‌داستان هاي‌دلنشین وافسانه‌های متداول‌درمیان‌مردم بیان کنند . آبوسعید از لحاظ حذت ذهن وفراست وسرعت انتقال وصابت نظر برمعاصران خود. تفوق‌و برتري‌بارزی‌داشت . علاوه‌برآن که صاحب طبعی لطیف وخویی پا کیزه بودوپیوسته باطبقا تگوناگون مردم وقشرهای مختلف جامعه وصاحبان مشاغل و أصناف وپیشه‌وران آن‌روزگان رفت و آمدونشست وبرحاست‌داشت . شاه وزیر, آرییس. آشیخ . "صوفی. "عارف. "وعامی " توده‌تهیدستان‌و بینوایان آن عصر همواره با آبوسعید در ارتباط وپیوند نزديك بودند . ازمطالعه وارزيابي مجموع روابط او بامردم » حسن خحلق وبزرگواری‌وسعه صد رونیکونهادی اوآشکار است ۸ رفتا رآبوسعید بامردم روزگارخود ۵۱ آبوسعید دررفتاربامردم روش خاصض وهدف معین داشت . هدف اودر«|رعاب »و تحبیب» حلاصه‌می شد« |رعاب زورمندان 6 ود تحبیب نیازمندان » " وبه‌هرصورت ای «مردبزرگی بودکه عتابش بامردم زمانه بسیار خردبود. ۷ اماروش زندگاني اوعبارت بوداز: تشخیص دشمن اصلی که‌دررآن‌عهد » ارباب‌زوروزرویا صاحبان جاهومقام ومسند نشینان وظاهرپرستان بودند وبه کاربردن تمام وسیلههابرای جلب توجه آن ها -بی طرف کردن دشمن‌ان کوچك وفرعی ودوست‌ساختن افرادبی طرف‌وبی تفاوت باگذشت های متسوالی ومحبت های‌متسواتر " وسرانجام به ره برگرفتن از جمله جوانب ضعف حریف ان وکشفب جریان هایمخالفی که دردرون قلمروآن هابی گم ان وجودداشت واستفاده کامل ا زآن جریان‌ ها به منسظور وصول به‌هد ف متعالی خود که همان ایجادوسایل رفاه برای تهید ستان حق پرست وصاحبان دوق‌وحا لوبسط واشاعه‌تصوف درمیان‌مردم آن‌روزگاروبالمل‌تربیت آن هابود . آب وسعیذ مردم رادوست‌می داشت . وی نیک ودریافته بو دکه دوست‌داشتن‌مردم وتاب تحملي خواسته‌هصاوتمایلات آنان , خودبالاترین هنرهاست . اوبارفتارنیکوی‌خود. روح‌مردم‌روزگار خویش رامسخر خودساخته بود . ازسخنان خود اوست : «هر که راخلق بود » همه‌چیزها اورابه خلق پیش اید . ۳ آبوسعید ازدل وجان وبواقع » به حدمت مردم میان بربسته بود . بامعاریف‌مهم عهدنیزآشنایی ورفت وامد ومابین معا صران خودبه‌مزید جاه وحشمت‌واعتبار» احتصاص داشت‌وازاین اشنایی ها رای بهب ود احوال‌مردم بهره کامل برمی گرفت . از فقراودرویشان . خاصه جماعتی را که هل معرفت‌و سیر و سلوك ودر طبقه آهل علم و فضل بودند» دلجویی ودلنمودگی و تیمارداری و رعایت مردانه می کرد . پیرمیهنه . هنگام گفت وگویا بزرگان عصروارباب قدرت ظاهری اززبانی تندوطبعی جاه طلب بهره‌مند بود . چنان که حطاب به « بومنصورورقانی » که بهنزدشیخ آمده‌بود» می گوید : « این خلق جمله آبناء دولت تواندبجمله به نظر فرزندی‌نگس به حطام‌دنیاوزحمت خلق فریفته مش که خلق بنده حاجات خویشند » اگر به‌حاجات ایشان وفانمایی » قبولت‌کنند » اگرجه بسیارعیب‌داری و اگر حاجات ایشان نگزاری, به توالتفات نکنند اگرچه بسیارهنرداری . ۱7 ازین سخنان » شم‌سیاسی وروشن بینی ومردم شناسی آبوسعید بخوبی آشکارست. علاوبر آن که نم ودار شیوه پایمردی ودستگیری اوازبینوایان ومحرومان است که بنابهمقتضای مقام ومنزلت و حشمت‌وجاهی که‌داشته نزدحکٌام واک اب روأعیان رجال‌به‌معرفی وشفاعت وپایمردی ازفقراو 2۱ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید بوآلخی بیچارگان می پرداخته‌وتامی توانسته آن هارابه‌نان‌ونوامی رسانیده ااست . رفتارش باترکم ان ان سلجوقی در آغا ز حکومت آنان نیز درخورتًمل است که خراسان ناایمن بو" وآبوسعید به‌عزم میهنه ازنیشابورحرکت کرده وسررا آبوسعید آمد ند و اسب اورابهقهروزور گرفتند وا بوسعید باوجوددان شتن قدرت دفاع کافی ومخالفت جماعتِ کثیری ازمرید ان خود که به شیخ گفتند: «مامردم‌بسياريم هیچ بدیش‌ان ندهیم ۱ شیخ گفت نب‌اید ! که ماگفته ایم این اسب‌ازان شماست . بدیشان دهید . چنان کردند که اشارت شیخ بود . 4" ونم ازدیگرآن‌گروویغماگران بی فرهنگ ازدر عذربه عدمت‌شیخ با زآمدندو اسب‌رابا اسب دیگری‌نیکوباآن بهم آوردند . . . شیخ اسبانراقبول نکردوگفت : « هرچه‌مااز سر آن برخاستيم , بازباسر آن‌نرويم . »"" وعاقبت. گذشت ومد ارای بوسعید موجب‌توبه ترکمانان شد وا موی از سر بستردندوان سال‌جمله به حج رفتند ۹ أب وسعید بصیرت داشت که بسیاری از سرحوشی هاوسرگرمی هاکه انسان هابه عاطر آن ها جانبازی وفد اکاری‌می کنند . خواب وخیال ووهم وفریبی بیش نیست‌وخردمندی که‌درملاحظه امور عالم چشمش ازسطح وظاهرعب ور کن دوبه ور وباطن رسد همه آن هاراپوچ وواهی وسست‌و بی اعتبارمی بیند ازاین ری خودخواهی هاوگزافهگویی های‌متشرعانی چون خواجه« امام‌مظفر حمدان »و« امام قشیری»رادرحق حودباحالت ٍستواي نفسانی -که از حصایص مردا کامل درطریق حق‌بود.تحمل می کردوزبسانبهاعتسراض وداوری نمی گشد چنان که« خواجه امام‌مظفر حمدان »"" که‌درنوقان " درباره اوگفته بود : « کار ماباشیخ بوسعید هم چنان است که پیمانه‌یی ارزن . يك دانه شیخ بوسعید است وباقی منم » آب وسعید به‌وسیله یکی ازمرید ان خودبرای اوپیغام فرستاد : « برووباخواجه« امام‌مظفر )بگوی که آن‌يك دانه‌هم توی‌ماهیچ چیز نیستیم ۳ وبه امام « آبوالقاسم قشیری که درهنگام وعظ گفته بود : « بیش از آن نیست که بوسعید حق سبحانه و تعالی را دوست می دارد وحق سبحانه و تعالی مارادوست می دارد . فرق‌جندین است‌درین ره که ما همچند ان پيليم وبوسعید چند پشه » " پیغام فرستاد : «آن پشه‌هم تویی . ماهیچ چیز نیستیم و ماخوددرمیان نيستيم ۳۹ این مفتد اي صوئیان عصربهتجربه ودرعمل دریافتهبودمردعی که خد اوندمتعال در فران کریم بارهادر حق آن‌هابابیان : ِ» اکترهم لایعلمون" "وه اکترهم لایعقونَ» ود اکترهم یجهلون»* ۳ تصریح می فرماید » کسی که بخواهد درمیان این مردم به سربردوباآن ها به حشرونشربپردازد؛ ناگزیر از تحمل نادانی هاوکم جردی هاي آن ماود تن روح گذشت ومد اراومسس‌امحه است از این رو هنگامی که ازوپرسیدند : «یاشیخ کیف الطریق؟ »گفت : ۱ الصدق‌والرفی. الصذق‌مم مق والرفق رقت احساس وانسان دوستی ابوسعید و سس م9 ۵ قاس سر قاس ار ار ...سر لس مر ال م ق» ود اتَق لایخ علل عل أنْ آلر وعة تیال زلل آلاخ ون ولا یسود آلرجل حتی کول فیه خحصلتا خصانان لاس عرنی آیدی الناس والتافل عرایکون مهم ۹ آبوسعید در این راه‌تاآن جاپیش رفت که گفت : هرجه خلق را نشاید » خدای‌رانشاید و هرجه خدای‌رانشاید, خلق‌رانشاید . »۲۱ پیرمیهنه ازآن کسانی نود که به ادعای‌پیشوایی وبه بهانه هد ایت عامه‌مردم به حقایق ومعارف قیام می کنند و چون خودآن ایمانی را که لازمه این طیّ طریق است. ندارند » همچون‌راهزنانی طرار مردمی را که ازسادگی ضمیرو صفای‌باطن و ایمان قلبی به خد ابرخوردارند » فریفته‌وزادوراحله آن هارا به‌غارت برند . بل ۳ اوبه‌مقام اتحادواقعی رسیده‌بود . یعنی خدا رامایه رحمت وسرچشمه فیض و برکت برای‌مردم ومردم اف ریده برتر خد اون دمی دانست‌ویه‌ج ای آن که‌مردم را ا زد ابترساند. پیوند میان خالق ومخلوقرا استوارترمی ساخت . ازسخنان اوست : «به عدد هر ذراتی از موجودات راهی است به‌حق اماهیچ راه نزديك تروبه‌تروسبك تر آزآن نیست که راحتی به کسی رسد ومابدین راهرفتیم وهمه رابدین وصیت می کنیم . ۲۲4 ازورای خام وشی وفراموشی روزگاران گذشته ‏ پیام دلنشین وعبرت آموزی که آبوسعید درییان شیو رفتاربامردم برزبان آورده است . هنوزد رگوش جان هاطنین می اند ازد : زشت باید دید وانگاریدخوب زهسر باید خوردو انگار ید قند؟" ۷ -سرقت!ٍحساس و انسان دوستی ابوسعید د رآسرارالتوحید , آبوسعید رامحب وب ومقبول درمیان خاص وعام مردم زمان خودمی یابیم و داستان های‌متعددودلکشی بتفصیل‌وایجازوتوالی ود اردراین باره‌می خوانیم . طبققات مختلف مردم از برگزیدگان تافقراوعوام . مردوزن . نیکوکاروتباهکان صالح‌وطالح فقیر وغنی ۰ گس "ترسا ۰ جهوده "مسلمان ۰ کارگرودهقان وخلاصه ازشیخ تابه‌شاهدبازاری چشم برحکم وگوش برف رمان‌پیرمیهنه بجان‌ودل ایستاده‌اند . راستی اگردرست‌باشد آنچه‌راکه بعدها گفته اند : «زندگانی به‌مرادهمه کس نتوان کرد» . " اهمیت نفوذوقبولیتبوسعید راد میان مردم به ترو بیشتراحساس می کنیم که اواین توفیق اجتماعي کم نظیررایافته است که بارفتاربزرگوارانهو ره آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید أبوآلخیر) کریمانهاش درهنگام تم اس ودید اربا اصن اف گوناگون‌جامعه توجه‌همگان را به شخصیت بارز خویش جلب نمایدوهمه ان هارافرمانبردارومطیع خویش سازد . آبوسعید خود به‌مقام اجتماعی اش درمیان‌مردم آگاه بوده ست ودربیان علّت این مایه قبولیت و احترام‌مردم گفته است : ( هی کس در چشم ماخردنیست وهر که قدم‌در طریقت نهاد. اگرچه جوان‌باشد. به‌نظر پیران باید نگاه کردن ۱ که انجه به‌هفتادسال به‌مانداده‌اند» روابود . که‌به‌روزی‌بدودهند ‏ جون اعتقادجنئین باشد . هیچ کس در چشم : خردننماید ۹ آبوسعید به‌ع الم انسانی عشق‌می ورزید . مردم رابواقع دوست می داشت . بیشتر اوقات زندگانی روزان» حودرا درمیان آن هاسپری‌می کرد . به‌دقایقروحی وجزییات اخلاق‌ورفتاروحتی اوهام و حراضات آنهابه‌طو کاس آشنایی وبصیرت‌داشت وبراساس این آگاهی ها متناسب‌با شرایط خاص زم ان ومک ان ومقتضیات و ومصالح‌عالم بشر ‌باآن‌هانشست وه برخحاست وگفت وگو می کرد . درسایه این انسان دوستی ازمحبت‌بی پایانمردم برخورد ار بودوحل دشواری های روزانهمردم را ازوظایف اساسی خودمی شمرد . از جلوه‌های بشردوستی تی اویکی آن که وقتی دربازارنیشابورکنیزکی رانزدبرده‌فروشی مشاهده کرد که‌همراه‌بانوای‌چنگ- نین‌می خواند : امروزدر این شهرچومن پاری نی آورده به بازار خریداری ۳ ان کس که خریدار بدو رایم نی وانکس که بدو رای خحرید ارم نی آبوسعید و به‌یکی ازمرید ان آوازداد که‌هزاردینا را زواجبات بدین حصم کنیزگ ده" ودرحال‌وی راخرید وبزنی به‌مردی‌داد که کنيزك دوستد ار اوبود . ۳ روزی‌دیگر که‌مادروپدردختری علوی‌نزدشیخ درنیشابوربه‌تقاضای كمك آمده‌بودند » شیخ دخترراپیش خودنشاند و خطاب به‌مرید ان گفت : 1 این پوشیده ا زفرزند ان پیخامبر است‌وشمادعوی دوستي اومی کنیدودروقت صلوات دادن برو ی آوازهابلندمی کنید . اکنون‌برهان آن‌دعوی‌بنمایید که درحقّ جذ اومی کنیدبه نیک ویی بااین فرزندان وباذریت او پس شیخ جامه ازسربرکشید وید ان‌دختر دادوآن‌جمع که آن جاحاصربودند» موافقت کردند ودختر به‌مرادتمام رسید . ۱ زمانی دیگردرحمام کویعذنی کویان " «جبه صوف رابادستارقیمتی به‌موی ستربخشید تا برگ‌عروسی کند" " «وخودعریان‌ماندوچون:بونصرشیروانی »مردی‌منعم وازمعاریف بازرگانان که رقت احساس وانسان دوستی أبوسعید ۵۵ درنیشاب ورمتوطن شده‌ونعمتی وافرداشت» ۱۲ صد دینا نقد درحمام به عدمت شیخ بنهادگفت : « این زررابه استادحمامی بایددادن» کم ازآن که" چون‌شاگرد» عروسی می کند. استادنیزشیرینی بسازد . » حس ترحم واحسان وعطوفت ودلنمودگی آبوسعید. اختصاص به‌نزدیکان ومرید ان وپیروان فراوانش نداشت . بل که رقت قلب و لطف اوچنان عام بودکه‌وی از احوال حیوانات هم غفلت نمی کرد وسگان ولگ ردشهرنیزمشمول احسان ونرمدلی ومهربانی وی‌واقع می شدند . چنان که‌وقتی جوانی قصاب گوسفن دمرده‌یی رابه قصد فروش به‌مردم « برسربازارآهنگران » بردارآویخته بودبه‌دستور آبوسعید ) حسن مدب آن‌مرداررا خرید ود رگوی" انداخت وجانوران نیزلبی چرب کردند . ۱۴ ازجنبه افسانهآمی زاین داستان‌هاکه بگذریم » درهمه‌این‌داستان‌ها به‌نحوبارزی, حسن سلوك اوباهمه‌مردم اشکار است ونمودار این واقعیت است که این « پیر صوفیان 4 بارفتارفتوت آمیزو جوانم ردان خود توانسته است. دردل‌عارفوعامی . مفتی وفقیه وزاهدودانشمندوتمام آصنافو طبقات جامعه جای خودر با ز کند وا ز سلطتت معنوی درروزگا رخودبرخوردارباشد 7 آبوسعید درزندگانی اجتماعی خودودرسنین کمال » آن‌مایه‌عاشقی هاودلفریبی های‌روزگار جوانی را که درعالم بشری‌هست» نیزهمواره به حاطر داشت . از این روبه‌جوانان شادخواروبید اردلان فارغ از ان دوه وملال که به اقضای جوانی به‌دنبال چشمان آهوشکارزیبارو یان مشك موی‌دلرباوجادو نگ اه ان سیم ذقن می رفتندودوستار این راهن ان دل هاوبیتاب کنندگانروح‌های لطیف بودند» هیچ گاه لب به اعتراض وخرده‌گیری نمی گشود . بدین جهت خطاب به امام قشیری که‌درو یشی را بواسطه خطایی خرقه برکشیده وبسیاررنج‌انیده و از شهربیرون کرده‌ورسوا ساخته بو . گفت : «درویشی را که به نیم لقمه لوزینه . ازشهر برون توان کردوبه حجاز افکند . چندین رنجانیدن و خرقه برکشیدن جرا؟ !)۳ تردید نیست که با این نگ رش به‌عالّم انسانی » اوهیچ گاه‌در ارزیابی مردم باتخیل توأم با اشتباه مواجه‌نمی شد . زیراچنان که‌معلوم می شود اوانسان را باتمام حصایص وجودی نيك وبدش مدنظر داشته‌ونه انسان آرمانی منزه‌راکه به قول جلال الذین محمدبلخی یافت‌می نشود . "۲ حشمت ومقام معنوی آبوسعیدنین هیچ گاه‌مانع تواضع وفروتنی اونمی شد . گویی ازيك ۱ اعتد ال روحی برنصورداربود وبواقع متحمَق به يك سونگریستن ويك سان زیستن "" که‌دربیان تصوف خود برزبان آورده‌بود » گردیده‌بود . از این رودرعمل به‌مریدان وپیروان‌خود» آزادمنشی ومردم دوستی و حسن خلق‌رامی آموخت چنان که درپاسخ‌یکی ازمرید ان که« گفت : شیخ راچه لقب‌گویيم ؟-. . ۵۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید بوآلخی گفت : هیچ کس بن هیچ کس . 4" ووقتی دیگرد رجواب درو یشی به‌نام « حمزةالتراب »که‌درنامه‌یی _ به ًبوسعید بر سررقعه تواضع را بنوشت که « تراب قدمه »شیخ بر ظه ‏ رقعه بنوشت این بیت را وبفرستاد گر خاك شدی. خاك ترا حاك شدم چون خحال تراحاكشدم ‏ پاكشدم"" و« هموارهبهدنبال جمعیت حرکت‌می کردوبه پیش نمی رفت »وبدین ترتیب تواضع‌رامی ستودو از خودبینی و خودپسن دی‌پرهیزداشت ودرهنگام تعلیم به پیووان‌ومرید ان نیز به آوردن تمثیل ازموسی و بتی اسراییل مبادرت‌می نمودوازبیان آن‌چنین نتیجه‌می گرفت که از نظرپروردگارتعالی به تر ین فرددر میان قوم‌بنی اسراییل . کسی بودکه فر یفته‌ست‌ایش مردم‌نشد و خودرابد تین افرادقوم‌شمرد به خدا بناه برد ۱ ۳۴ آشاره‌یی به کیفیت درآمد آبوسعید وشیوهپذیرایی اوازفقراوتهی دستان‌درپایان این مقال‌بدون تردید آزدرحشان ترین جلوه‌های بشردوستی آوبه‌شمارمی اید . آبوسعید اعتقادداشت که « به خدمت در و یشان مشغول باید بود و خدمت ایشان رامیان باید بست »۲ فتوح »ونشار فراوانی که از جانب مردم عصس نثارقدم آبوسعیدمی شد. هیچ گاه‌تکاپوی بخشش هاوکرامت های‌بی دریغ اورانمی نم ودووجو و اموالی که‌درنتیجه اعتب ارومک‌انت ونفوذ معنوی‌پیرمیهنه» نصیب خانقاهیان ومریدان آبوسعید می گردید » براي‌تأمین هزینه‌های‌گزاف و «دعوت‌های‌بات کف 4" ومهمانی های‌مجلل او که« هزاردین ارزیادت دريك دعوت خرج می کرد . 4" کافی نبود . زیر ُبوسعید از طرفی «مردتوکل »وبسیارکریم طبع وبافتوت وگشاده‌دست و نيك خواه وپاکیزه فطرت بودو به جمع وادخاررغبتی نداشت"" وا زجانب دیگردرمجالس میهمانی برای درو یشان مقیم ومجتاز؟" صوفی نهاد» برسفره خانقاه خود» لوزینه وگوزینه ومرغ‌بریان وفواکه " الوان وگاه« سر بریان وسربره باشک رکوفته که‌برآن‌مخزبره‌می پاشیدند»" وحلوای خلیفتی وگلاب و قلیه‌جگربند" "وکلیچه وحلوا " "وشکنبه‌وا" "ومویزبا" وزیربا ""وحلوای‌فانید " "ومزعفرو قلیه‌گزر"" وسرخربزه درشک رسوده وکاك کنجد سپید وپسته‌مغزدروی‌نشانده آمی نهادوباایناطعام ولحسان کریمانه ای حسن موب که حادم خاص وپیشکار امین وسرپرست صدیق درآمد های خانقاه آب وسعید بود گاه‌بدهکارووامدارمی شد وبه فرمان شیخ نزدمردمی که‌به بوسعید ارادت‌می ورزیدندو أحیانبه استهزاء وانکارشیخ می پرداختند. "می رفت وا زآن هابرای ایجاد گشایشی در اد ره خانقاه استعانت می جست وبا تنظیم معیشت درویشان » موجبات رهایی آن‌ها را از مذلّت گدایی فراهم ۴۳۱ ‌‌ آبوسعید و جوانمردی ۵۷ 3 ۸-ابوسعید وجوانمردی درأسرارالتوحید -أبوسعید آبوالخیر را جامع جمیع صفات جوانمردان ودر صفات جودوسخاو کرایم اخلاق‌ومهمان پذیری ومهمان نوازی-که متمم شرافت و جلالت ومایهتمحصیل نم نيك وجالب توجه ومحبت عامه است -پیشگام ودر ایثاردروجوه بر وصدقات ومبرات ومهربانی بامردم مردی‌ممتاز ۱ می یا بیم . اومردی‌بزرگ است که عتابش با جهال خرد است .‏ کم تردرجه‌یی از ایمان را-خاشالك ازراه برداشتن_-می داند" آیات رحمت|لهی رامی خوان د وا زآیات عذاب‌درمی گذرد . "پیوسته‌باخلق می نشیند ویرمی خیزدومی خسبدوباخلق ستدودادمی کندودرمی اميزدوياك لحظه از خد ای‌غافل بیسست ۱ در جواب پرسش مردم سرخحس که ازوی می پرسند ظریف کیست ؟ « لقم‌ان‌سرخسی ۳ معرفی می کن دوچون اعتراض‌می کنند که« ای شیخ درشهر ماهیچ کس ازوبشولیده‌تروشوخحگن تر نیست »پاسخ می دهد که« شمارا سه وافتاده است » ظریف پاکیزه‌باشد وپاکیزه آن‌چیز باشد کهبا هت ۷ ۰ 3 ۰ ۰ ۰ ۰ ۳ ۳ 0 ۵ هیچ چیزش پیون د نبآشد وهیچ کس آزوبی پیوندت رنیست وپاکیزه‌تر که باهیچ چیزپیوند ند ارد . » نحدمت به نحل راگوهرمی شمارد وحمام را ازآن جهت خوش می داند که « ایزاری‌وسطلی »بیش‌با آدمی نیست وآن نیزا زآن اونیست . » -لباس‌ظاهربرای او مطرح‌نیست و جامه فرجی صوفیانهیی راکه ازعراق‌به‌هدیت براي یش آورده‌بودندبه « خواجه آبوآلفتح »داده است" -که تشخیص دادهبوددعوي خواجگی وداعیه رعننایی دارد . اسب خویش رابه راه زنان‌ترکمان‌می بخشد "وراست‌بازی‌وپاکبازی ۲ 5 ۳ ۱۱ . 1 ۰ ۰ امیر مقامران رامی ستاید .‏ خودرامی نهدوراست‌می رود .‏ بسیارکس رادست‌گرفته‌وازغرورعقل ‌ ۳ س ۳ ص به‌راه می اورد ِ 3 درشدت سرمانیز ا زتفقد نسبت به احباء و استمالت ونثا رمحبت نسبت به‌دیگران غفلت نمی کند "" وراستگفتن را امانت‌ودروغ گفتن را خیانت‌می داند "" ودل‌راازغیرحق‌نگاه می دارد"" ومعتقد است : « اتش جنان نسورد فتیله راکه عداوت قبیله را وعتاب به‌تراز حقد درون ۰و زخم نصیحت کننده , به ترا سلام دشمن بدآموز. " -ا زخویشتن غایب است‌وبه‌حق حاضر. " -از حجاب میان خد ای وبنده_-دعوی_پرهیزد ارد ۱ 7 عذرمجرمان‌رامی پذیرد" وبه‌نقل‌داستانی می پردازددر حص ایص شریف که چون هفت حصلت در انسان جمم گردد» شریف‌باشد . اول همت آزادگان ۰ دوم ۰ شرم دوشیزگان » سوم » تواصع بندگان ۰ چهارم ۰ سخاوت‌عاشقان ۰ پسجم 4 سیاست‌پادشاهان ۰ ششم : علم وتجربت‌پیران‌وهفتم ۰ عقل غریزی اندرون‌ونهان " وحسب‌و غتی وعلم وورع رابه‌ترتیب خخلق نیکووغنای‌دل‌ونور خداوندبردل‌بنده‌و از حرام کردخد ای‌تعالی باز ایست‌ادن تفسیرمی کند " وبه‌نقل از امیرلمژمنین علی (ع) خطاب به‌یکی از جهسودان-خد ار «غاية آلغایات »می‌دان د" " ويك خدمت به‌فقرارابه تر از صدرکعت نم از افزونی (<-مستحب) می داند . "" جبه صوف را بادستاردرحمام کوی‌عدنی کویان (که بیشتر معهوداوآنبودکه بان حمام شدی) به‌موی‌ستر بینوادر حمام‌می بحشد . تابرای‌دستپیمان "" وبرگ عروسی وازدواج بکارگیردو فتوح درویشانه را نیز (صد دینارزرنقد) به استادحمامی‌می دهد کم ازآنکه چون‌شاگردعروسی می کند استادنیزشیرینی بسازد. " داروی‌بیماری‌هارامخالفت‌باهوای نفس می داند " واخلاق‌را ٍعراض ازٍعتراض‌می شمارد . " به چشم شفقت به‌همه‌می نگرد وکشیدن بار ایشان‌رابرخحویشتن فریضه‌می داند . "" ازفرط تواضع خودرا « هیچ کس بن هیچ کس »می نامد "وجامه ازسربرمی کشُد وبه‌دختر علوی‌نثارمی کند ودیگر مردمان نیزبراوتأسی وازوی‌پیروی‌می نمایند . " آنچه‌یافته است بهبید ری شب‌وبی داوری‌سینه‌وبی دریغی مال‌یافته است . " "تصوف راچنین تفسیرمی کند : « آنچه درسردآری‌بنهی وآنچه‌د رکف ‌داری‌بدهی وآنچه‌برتوآیدنجهی ود هیچ راهی رابه حق نزدیکتر از آن‌نمی داند که‌راحتی به‌کسی رسدومی افزاید که ما بدین راهرفتیم وهمه رابدین‌وصیت می کنیم . )۲۴ علاو» بر مواردفوق که آب وسعید راد رشم سالک ان سبیل برواحسان وملاطف ان بهحباب و وان قرارمی ده_دوقدرت فک روشرافت انحلاق و صراحت‌بیان وشجاعت ومردم شناسی وی را هبوت می رساند » در آمسرارالت وحید مواردی نیزهست که ب وسعید درباره جوانم ردی سخنانی به صراحت اظهارد اشته است که نقل آنهاموجب آگاهی بر آراء وی در این زمینه است : ۱ -درطی داستانی-بندگی خد اومتابعت سنّت مصطفین (ص) را-مصافگ اه جوانمردان دانسته است : ( شیخ ما گفت درآن‌وقت که ابه سل رفتیم-بكك روزپیش شیخ «أبوآلعباس قصاب ۲ نشسته بوديم . دوکس درآمدندوپیش وی بنشستند وگفتندیاشیخ مارابایکدیگرسخنی می رفته است یکی می گوید که ان دوو ازل و ابدتمامترودیگری‌می گوید که‌شادی ازل و ابدتمامتر. اکنون شیخ چه "1 ۶ ّ ما فرساید؟ شیخ آبوالعب اس دست‌به‌روی‌فروداوردوگفت الحم دلله که منزلگاه پسر قصاب نه اندوه است‌ونه‌شادی, « لیس عندربکم صباح ولا مسا*» . انندوهوشادی صفت تست وهرچه صفت تست محدث است ومحدّث رابه‌قدیم راه‌نیست ۱ پس گفت‌پسر قصاب بنده خد ایست‌د رآمرونهی ورهی مصطفی درمتابعت سنت‌واگ رکسی دعوي‌جوانمردان کند. گواهش اینست‌واین که گفتم نه‌آلت‌پیر زنسانست ولکن مصافگاه جوانمردان است چون هر دوبیرون شد ند پرسیدیم که این هردوکی بودند ؟ گفت‌یکی ( بوآلحسن خرقانی )بودودیگر « بوعبد اللّه داستانی ۳۹ أبوسعید و جوانمردی آیژه! ۲-« الک ریم ال ذی‌یع طی بل السوال ویعش وقبل آلاعتذار» *"«راد. کسی است که‌پیش از درخواست. ببخشدوقبل ازپوزش_درگذرد . » ۳-«درآن وقت که شیخ قدس اللّه روحهآلعزیزینشابوربود: به حمام‌شد » درویشی اورا خدمت می کردودست بربازوی شیخ می نهادوشوخ ازپشت شیخ بربازوجمع می کردچنانك رسم ایشانست‌تاان کس ببیند . درمیان این حدمت ازشیخ سوال کرد که ای‌شیخ جوانمردی‌چیست ؟ شیخ گفت : انك شوخ مردپیش روی‌اونیاری . حاضران انصاف بد ادن د که کسی درین‌معنی به‌ترازین سخنی نگفته است . »این داست ان سرا رالتسوحید دستم-ایه شیخ عطّاردرمن ظومه عرفانی «منطق الطیر» گردیده وآن راطیع داستانی دلکش در منظومه‌عرفانی مذ کوربیان کرده است ‏ ۲۶ ۲-«ازشیخ سوال کردند که ای شیخ مالَوه؟ شیخ گفت : قال ال صل اللهعلیه آن ترضی لاحيك ماترضی لنفسك پسگفت حقیق ترآ ترا نی هم فیوومن صحب تن ین عبر فتوویفتضح ‌سریعا»؟ پاسخ دادکه : پیامبر(ص) فرمودآنچه بر حودروامی داری-در حق برادرت نیزبخواهی انگاه هگفت حقیقت فتوت آنست که مردمان راب رآنچه‌می کنند_معذور بد اردوهررکه‌بدون جوانمردی-درمصاحبت جوانمردن دراد بسرعت رسوامی گرد . » ۵-شیخ ماراپرسیدند که باشیخٌکیف العرق 2 شیخ گفت الصقْوالرقق الصدقم الق وال رفقمع الق . دقن ی ترش یرل یود خحصلتان ۱ :ایس عانی آیدی‌الناس‌والتخا فا شل عیایک ون منهم ِ)( ای‌شیخ‌راهنمایی کن .پاسخ داد : را: ستی گفتارومدا رابامردمان_راستی باحق ومدا رابامردم وهمه‌مشایخ بر این نکته اتفاق نظردارند که مرتحم لغزشهای برادران است . وادمی بزرگ نمی گرددمگر این که‌دارای دوخصلت باشد : نومیدیازدستمایه‌مردم وتخافل ازرفتارآنها . » ۶-«شیخ رادرویشی پرسید که فتوت چیست ؟ گفت صاحب همتی بایدتاباوی حدیث فتوت توان کرد باصاحب مت حدیث فتصوت نسوان کرد .پس‌گفت: زله صاحب آهمطاعءوطاعه صاحب لب فتوت و شجاعت و لطافت و ظرافت نباتهایی است که در بوستان کشش روید هك" ۳ ۷-ازمیان حصایص دهگانهیی که آبوسعید آبوآلخیر برای«مریدمصدق »برمی شماردتا مریدی را بشاید-دهمین صفت را می گوید : «مرید باید عیار بود تا جان عزیز درین راه فدا تواند کرد . ۳ ۹ -پایان زندگانی ابوسعیدآبوآلخیر سال‌چهارصد وچهل هجری‌قمری فرارسید زندگانی پیرمیهنه« هزارماه‌عمن که‌هشتادو ۹" ۹ 5 تم ۱ ۲ : ۲ سه‌سال وجهارماه‌باشد) قریب به اتمام بود . اودیگ رهمچون صخره‌یی خحاموش که امواج حوادث بی شماررا ازسرگذرانیده بود. می نمود . آبوسعیدیاران ومریدان‌را فرا خواند وحطاب به انهاگفت : «بد انید که‌ما شمارا به حوددعوت نکردیم » ماشمارابه‌نیستی شمادعوت کردیم . گفتیم که اوهست بس است . »" انگ اه گفت : «اگرفردا شماراسوال کنند که شم اکه‌اید؟ . . . مگوییدمزمنانيی گویید صوفيانیم مگویید مسلمانانيم » بگویید ماکه‌ترانیم مه‌تران‌مادرپیش اند . . . مارابه‌نزد مهتران برید که جواب که‌تربرمهتربود . . . که اگرشمارابه‌شمابازمانند . ای بسارسوایی هاوقبایح که ازشما اشکا رگردد . ۳ «بدانید که مارفتیم وچهار چیز به‌شمامیراث گذ اشتیم رفت وروی وشست وشوی وجست و جوی‌و گفت‌وگوی ۱ تاشمایر این چهار چیر باشید . آب در جوی‌شماروان‌باشدوز راعت‌دین شما نشود . ) "وبه اخرمجلس » حتم برین بیت کرد : درد که‌همی روی‌به ره‌باید کرد وین‌مفرش عاشقی دوته‌باید کرد" دراین مجلس. مریدان از شیخ پرسیدنسد که : « پیش جنازه شماکدام آیت خوانند ؟ شیخ گفت : این کاری‌بزرگ‌باشد امااین بیت‌باید خواند : خوب تر اندر جهان از این چه‌بود؟ کار دوست بر دوست رفت. يار بر یار آن همه اندوه‌بودواین‌همه . شادی آن‌همه ‏ گفتار بودواین همه کردار" دج و شیخ فرمود در جنازه من دهل آرید و کوس با دف‌زن سوي گورم برید. رقص‌کنان وش وشادان ومست‌ودست افشان تا بدانند کاولیای خحد | شاد و خحندان روند - سوی لفَ]ا اد به قبرم نیاری یکی مرد و زد به یر از مغشی و يك تارزن 26 > پایان‌زندگانی آبوسعید ابو لخیر ۶۱ «مریدان آزشیخ پرسیدند که برسنگ مزارشم اشهد الله وایت کرسی نویسیم یاتبارك؟ شیخ گفت که کاری‌بلند است . این قطعه‌بایدنوشت : سالك بل اوصیك مت اخبی علن لو قبری کان هدز میا لمل شج یاه عارفا»سنن آهوی بر علن فرال فریب مسلا" 2 6 با عز آقسم بائذی آناعبده ولا جیج و ما حوت عرف ات لا آبتفی بدا سواك خلیله فشقي بقتول والکرام ثقات لو ن فوقي ترس و دعونني اجب ت صوت ل والم_ظام‌رفات و کر با لبط کببي علكِ و زادبا رات" بوسعید بو لخیررا قدس اللّه روحه ترس ازمرگ بودبوقت نزع ‏ چون سرعزیز بر بالین مرگ نهاد» گفتندش ای‌شیخ قبله سوختگ ان بودی » مقتدای‌مشتاقان وافتاب‌جهان » اکنون که‌روی‌به حضرت عزت نهادی این سوختگان راوصیتی کن . کلمه‌بی گوی‌تایادگاری‌باشد . شیخ گفت : ‌ ۳ ۰ ۱۱ پراب دودیدهوپراتش جکرم برباددودستم وپر از خاك سرم روزپنجشنب چهس ارم ماهشعب ان سال چه ارصدوجهل هجری‌قمری باب ربادوزدهم ژانویه / ۴۹ ۰ میلادی. شب‌آدینه‌هنگام نماز حفتن " آبوسعید درگذشت ودرمیهنه در صومعه او که درسرای‌وی(بود) وروزآدینه چاشتگاه " -اورابه حاك سپردند وآنگاه‌هردوقطعه درسه حط برتربت .و ۱۴ ما ۰ ۰ 1 » ۱۵ هیچ کس خلف نبودو هیچ کس از وی خلف نیست .ِ) آبوسعید دیده ازدید ارهستی برگرفت . بامرگ اومردم حراسان نیز_که يك چند درپرتوتعلیمات درحشان او رام وشادحوارومتنعم ۰ زندگی شادمان وطرب انگیزیداشتندگرفتار پریشانی و ۱۶ نابسامانی وفتل عام‌ مشتی ) ترك‌متهور» ویغماگران غزگردیدند ۲ رفتهرفته مروت معد وم ووفامنسوخ گردید " ورفتا رجوانمردانهوازادمنشانه وسرشار از عشق به‌حیات وزندگانی را که درنتیجه ارشادکسانی درنتبجه رعب وهراسی که فرمانروایان غیر ایرانی وبیگانه , در دل‌مردم رورگاران بعد از بوسعید اییجاد کردند 4 طوم ار حیات و استقلالملّی مردم ایران در هم پیچیده‌شد ومردم ۰ باجگزارومطیم ۶۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخی بیگانگ ان گردیدندوترس ووحشت وقتل وغارت رابه جای علم وتقوی وفضیلت . برای‌مردم به ارمغان . آوردند . همه این عوامل موجب آمد که در قرن ششم که زم ان تألیف سرا رالتوحید است » مردم » جهان را «وحشت آباد»" وساکنان آن‌راه دیومردم» "۱ بدانند . زیرافساداخلاق وانحطاط‌مبانی ارزش‌های‌انسانی » زمینهنابودی کامل آن هارافرا هم ساخته بو . " ازاین رود چشم مردمی که‌باجبار درسال‌های‌فرمانروايی جابرانه‌وعاری از عطوفت وتوأم با خشونت ترکان عزوسلاله‌های غیر ایرانی ۰ در دنیای ظلمت ووحشت ودرماندگی واضطراب می زیستند سخنان محبت آمیزآبوسعید که‌دل‌ها رامی لرزانیدورفتاروگفتار اوکه‌جان هاراروشن‌می ساخت‌وزندگانی سرشارازغناوشکووه‌معنوی او که نفاق هارابهوفاق وکینه‌هارابهمحّت مبدل‌می ساخحت « کرامت »ور خارقعادت »جلوه‌می کرد !. ۰-فرزند ان وبازماندگان ابوسعید خاننواده آبوسعید . مردمی معتبرومحترم به‌شمارمی رفته اند . اکثرآن ها اهل علم بودندو ازپدر ونیای حویش‌سماع حدیث داشته‌وروایت‌می کرده‌اند وه رکدام به نوبه خود از ناموران عصروفضلاو اصحاب روایت بوده‌اند . 1 احفاد اوتاقرن نهم درمیانمردمبه اعزازو کرام تمسام به سسربردهوبه چارهمجویی وحلٌ دشواری‌های‌زنندگانی مردم پرداحته اند بنابرتوصیه‌پیرمیهنه‌ه رکدام از فرزندان بعد ازوفات اواز زادگاء خود-میهنه-به جایی رفتند و ایشان وفرزند ان ایشان درآن‌ولایت . مشهو رگشتندوپیشوای‌این طایفه (< درویشان و صوفیان) شدند و در آن ولایت بردست این طایفه . کارها برامد و اسایش‌ها یافتند ‏ ۳ خواجه بو اه رسعیدبن فضل اللّه(متولددر ۶ ۵۳۹ . ق) که‌بزرگترین فرزندان‌وی‌بوده‌ودر مجلس ار شیخ گفت : « کسانی که حاضرن دبد ان جماعت که غایب اند برسانند که حواجه بوطاه قطب است . بدوبه چشم‌بزرگان نگرید «وازپدرسماع حدیث د اشت متوفاروزیکشنبه دوازدهم شعبان (۹ ۴۷ ه . ق) باتفاق همه فرزند ان وبازماندگان آبوسعید به اصفهان رفته ودر آن جا به‌دیدار حواجه نظام آلملك وزیر مقتدروسیاست پیشه سلاجقهنایل آمده‌است ۱ ورنظام الملاك تربیت هافرمودز یادت از حدّوصف ‏ )۵ پس ازمرگآبوسعید . مرید ان اورابرحورد ارا کرام واٍعزاز خلیفه بغد ادمی یابیم "چنان که « شیخ الشیوخ بغد ادند وحل و عقد به‌دست ایشان است و خلیفه نشان گشته چنان که‌هر حلیفه که بخواهدنشست , آن فرزندان‌وبازماندگان آبوسعید ۶۳ که از فرزندان شیخ که بزرگ ترباشد » دست آن خلیفه بگیردودر چهار بالش بنشاند نخست اوبیعت کند آنگاه از ابناء خلیفه باشند . »۲ فرزندان وبازماندگان آبوسعید درروزگارانبعد نیزهمانندنياي حوددرحکم شفیع ومیانجی بین مردم بینواوپاك دل وروشن ضمیرو فرم ان روایان آن هابه‌شمارمی رفته ان دومهام آمورزندگانی مردم بی پنناه‌رابه گوش هوش ارباب قدرت می رسانیده اندورفع مشکل را زآن هادرخواست هی نموده‌اندو انجام | ین امر خطیر تنها به‌فرزندان شیخ احتصاص داشته است ۰ محمدین منور در ای ین باره جنین می نویسد : « پیش از این به همه اوقات در مصالح آن ولایت (- میهنه) جز فرزند ان شیخ نتوانستندیگفت واگ ر کسی گفتی . مسموع نبودی‌ورئیس وعامل وشحنه وهر که‌د رآن ولایت شغلی توانستی کردجزبه اشارت فرزند ال شیح نسوانستی کردواگرکسی ظلمی کردی. بريك کس در آن ولایت بدین قدر که‌ مق م وپیرفرزند ان شیخ بنوشتی که فلان کس درخابران نمی باید وان کاغذ » درویشی به لشگرگاه بردی‌حالی که بر سلطان عرضه کردندی » مثال عزل آن شخص بنوشتندی . 1۹ به روایت ین اثیر: آبوالقاسم طاهرین سعیدبن ابی سعیدبن آبی آلخیرمیهنی شیخ رباط بسطامی دربغد ادبه‌سال / ۵۵۴۲ . ق » درگذشته است . ۱ رفته‌رفته بازم اند گان آبوسعید ز یادشده‌بودند . جنان که« در فتنه‌عن بیش تر از فرزندان شیخ درآن حادثه شهید گشتند چندان که درمیهنه از صلب شخ ما صدو پانزده کس از شکنجه و زخم تیغ کشته‌شدند . » " همچنین‌به‌روایتبن آثیره ازفرزندان اوتاسنه/ ۱۴ ۶دربغدادبوده‌اند . «وفیها(۶۱۴)توفی احمدین آبی آلفض‌ائل عبدآلمنعم ین آبی آلبرکات محمدین‌طاهرین فضل الّهبن سعیدین آبی آلخیرآلمیهنی الصوفی آب و لفضل شیخ رباط آلخلیفةببغد اد وکان صالحأمن بیت التصوف والصلاح . »1 درمجموعهیی ازمکاتیب عهد تیصوری از منشات خواجه عبد اللهمروار ید موسوم به ( شرف نامه » که به اهتمام دکتررو برت رویمر[ویسبادن / ۱ م ]چا شده. بعضی فرامین تیموریه دال بر آنست که این خاندان تا آن عهد بوده‌اند" " چنان که از مکاتیب مضبوط در صفحات 500 این کتاب برمی آید که خلاف شتیخ آبوسعید در عهد تیموربوده‌اند . " شادروان سعید نفیسی درمقدمهیی که بر سخن ان منظوم أبوسعید آبوالخیر نوشته است , نام بسیاری ازبازس ان دگان اورا که بتفاریق درکتاب هایمختلف امده است . فراهم آورده‌ودرفصلی مستقّل جای‌داده است . " ۶۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ی وآلخیر) نگارنده این سطورنیزدرنتیجه تتبعی که درکتاب «معجم شیوخ »‏ تاج آلاسلام آبوسعد سمعانی به‌عمل آورده است . به‌نام وشرح حال عده‌یی از فرزندزادگان آبوسعید دست یافته است که برحی ازآن‌هابتصریح‌سمصانی دررویدادفتن ه غزشهید گردیده ان دوتکمیل مقال‌رابه ترجمه سرگذشت برخی از ان هامبادرت می شود : ۱-بوآلفتوح آحمدبن سهل بن محمدین أحمدین آبی آلحسن عارف وخطیب از اهالی میهنه که به‌روستای نوقان طوس اقامت‌داشت . وی‌شیخی دل آگاه‌وداناونیکوسیرت وصاحب مسندقضاو خطابت به‌شمارمی رفت . از جدش فضل اللّبن آبوآلخین عارف‌نامدان سماع حدیث نمود . ولادتش درحدودسال / ۴٩۰‏ ووفاتش درغره‌ماه‌صفرسال / ۲ ۵۳ ه ق‌اتای افتاده‌ودریکی ازفرای نوقان طوس به خالك سپرده‌شد . " ۲-آبوبک رأحمدینا؛ بی آلعزاین سعیدبن فضل این آحمدبن محمدبن ابراهیم‌میهنی » عارف نامدار از آعقاب آبوسعید بود» وی بعد ازرویداد فتنه در مروبه‌سال /۵۴۸ یا ۵۴۹ وفات یافت . ۱۷ ۳-«السعیدی» ازآمالی میهنه‌وازفرزندان آبوسعیدبن آبی آلخیر از خانواده تصوف بود . وی‌از بآ لفتوح مسعودبن فضل آلعامری وأبولفتح طاهر وآبوسعید اسعدبن آبی طاه سعید بن سعیدبن آبوآلخیرآلمیهنی ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش به‌سال / ۴۸۰ هر . ق‌ودرهنگ‌امه‌تاراج‌غز بهمیهنه‌درماه‌ذی آلقعده‌یاذی آلحجه‌سال / ۵۴۹ ه . ق کشته‌شد . ۶ ۴-أبوسعید أسعدین آبی سعید فضل اللَّه‌بن آبی آلخیر احمدین محمد آلمیهنی الصوفی » در عداد برادران آبوآلفتح‌طاهر وازخاننواده‌یی صوفی نه اد و ازمشایخ دوستد ارتحصیل علم حدیث به‌شمارمی رفت ازپدرش آبوطاهروجدش آبوسعید و . . . بسیاری‌دیگرسماع حدیث کرد . ولادتش روز اول ذی الححه سال/ ۴۵۴ هر .ق و درگذن شتش در سلخ ماه رمضان سال /۷ ۰ .ق اتفاق افتاد ‏ *! ۵ب الم ظف رسعدبن بو لفتوحمسعودین فضل عامری‌میهنی ازعارفان ومشایخ نیکوکارو نيك سیرت میهنه وا زجانشینان ابوسعیدین! ابوالخیر بود که از آبوآلقاسم‌روح بن منصورینسحاق میهنی وجذش آبوالفتوح‌عامری وا بولفتح طاهرین سعید میهنی ویسیاری دیگر سماع حدیث نمود؛ عمده اقامتش درمروبودود رآن جادرنتیجه‌شکنجه وعقوبت ترکان عزدر ماه‌شوال سال / ۹ .ق وفات‌یافت . "۲ ۶_آبوبکر فضل این مضّل بن فضل اللّهبن آحمدین محمّدبن ابراهیم آلمیهنی ازأهالی فرزندان ویازماندگان آبوسعید ۶۵ میهنه وجانشن ان آبوسعیدین آبوآلخیرونزديك تر ازدیگران به‌شیخ آبوسعید و ازمشایخ آشنابه حقایق تصوف ود . درمیهنه از عمش آب وطاهرسعیدبن آبوسعیدبن آب وآلخیروأبولفضل محمدبن احمدین بو لخیرعارف ناد ارودرنیش اب ورا زب وآلمظفرموسی بن عمران انصاری ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش درسال/۴۶۱ ه . ق‌بهم یه نه وشهادتش درنتیجه شک نج ه ترک ان غزدر ذی آلحجه/ ۵۴۹ه . ق‌اتفاق‌افتاد ۲۲ ۷-أبوروح لطف اللّهبن سعدبن اسعدبن سعیدین بی سعید فضل اللّه ین آبوآلخیر احمدین محمّدبن ابراهیم آلمیهنی » از صوفیان میهنه واز جانشینان شیخ آبوسعید فضل اللّهبن آبوآلخیرواز مشایخ فاضل ونیکوبیانونیکوروی‌ودردوستی استواربود . از جدش اسعدین سعید ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش پیش ازسال / ۴۹۰ ووفاتش درروزپنجم ماه رمضان‌سال /۵۴۱ ۵ . ق‌درمیهنه اتفاق‌افتاد . ۲۳ ۸-أبوآلمک ارم محمدبن طاهرین سعیدبن فضل اللّهبن أحمدبن محمدبن ابراهیم میهنی ملقب به «مطیع » از مشایخ پرهیزگا رونیکوسیرت بود . وی‌درمروا زب لفتح عبید اللّهبن محمد اردشیر هشامی ودرمیهنه ازجدش آبوآلفتح طاهروعموی‌پدرشآبوسعد اسعدبن آبوطاهرین آبوسعیدودر نیشاب ور ا زب والق اسم سلمان بن ناصراف طاری وبسیاری‌دیگرسماع حدیث کرد . ولادتش در سال/ ٩۷۹‏ در میهنه ودر ذی آلحجهة سال/۵۴۹ه .ق درنتیجه شکنجه ترکان غز در میهنه کشته شد ۳۳ -بوالضیاء نصرین أسعدبن سعیدبن فضل اللّبن احمدین‌محمدین ابراهیم آلمیهنی از ما مهن ورادر یکی ازمشیخ صوفی شرب نگوکاربود. ازابوآلفضل‌محمدین احمدین بوآلحسن عارف میهنی و أبوآلفتیان عمرین عبد آلکریم رواسی سماع حدیث کرد . اورا درسال / ۲۷ ۵ ه درمیهنه زیارت کردم تشد مه . ق‌ویا به‌قول‌رواسی در صفر/ ۲۶۶ ووفاتش بهمیهنهدرمحرم سال / ۵۲۱ ق‌اتفاق‌افتاد ؟ ۱۰ -أم ال رضاراضیه دخت ‏ آبوسعید سعد این اسعدین آبوسعیدین | بوآلخیرمیهنی اززنان پرهیزگارونیک وک ار میهنه وازراویان آخب ار وأحادیث به‌شمارمی رفت . در اسفراین ازبوآلحسن ۱ محمدین حسین مهرجانی ودرساوه زًبوعبد له محمدین احمدبن محمدبن احمدین محمد کامحی ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش در قریه بلزیر از ناحیه استوا (خوجان - قوچان کنونی )در سال/ ۴۳۸۷۲ ۸ . قووف_اتشزمانی که ترک‌ان غزبه من ظورتاراح بهمیهنه حمله‌ورشدند درماهرمضان سال/ ۵۴۹ ه . ق‌درحین سجوداتفاق افتاد. ۲۵ ۳ 3 ۱ ۱-اثار ابوسعید «قانظروابعدنال الکثار» «محمدین منور » در سرارالتوحید آن جا که سخن ازتحول‌روحانی آبوسعیدبه‌میان آورده است. می نویسد : «شیخ ما ازعلم قالت روی‌به‌ علم‌حالت کردوهرچه ازکتب خوانمده بودونبشته زیرزمین کردوبرزبر آن دکانی کردوشاخی مور با زکردویرزیرآن‌دکان برس ر کتاب هافرو برد وآن‌شاخ به‌مدت اند لك بگرفت وسب زگشت و درعتی بزرگ شد . ا زجهت‌تبرك هل ولایت ما به‌وقت ولادت اطف ال وبه‌وقت‌تجهی ز گذشتگ ان وتکفین بکار داشتندی وبهولایت های‌دوربردن دی‌ودر عه دماهمچنان‌سبزوتازهبودوچون به‌وقت فترت ع حادثه نعراسان افتادسی واندسال است که‌هرروزبت ست‌وچون‌دیگر آثارمبارك آن‌نیزنماند . »" وآنگاه‌می نویسد : در آن‌حال که کت اب هار خالك بازمی دادروی فراکت اب هاکردوگفت : «نعم ال دلیل نت والاشتف ال بالدلیل بِعدآلوض ول محال» [توراهنمای خوبی بودی» اماپس ازوصول. دست‌شستن ازرهنم‌ای‌راچاره نیست . ]آودرمیان سخن بعد از آن‌برزفان‌مبارك شیخ رفته است : « بدامن‌هدٌاآلامر مسآ لحابروخرق ادف ات رونسینآلعلوم . » [وازاین کان شکستن‌دوات هاوپاره کردن دفترهاو فراموشی دانش ها آغازشد . ] شستن ودفن کردن کتب وآثارمیان صوفیان رسم دیرین وآیین کهن بوده‌وپیش ازآبوسعید از أکابر صوفیان « آبوآلحسن آحمدین ابی آلحواری ۰ (متوفا / ۰ در . ق) و« محمدبن علی حکیم ترمدی» کتب خود ره اب شسته اند . : ازآئارمنظوم آبوسعید چنان که‌در فصل راجع به‌شاعر يآبوسمیدیادکرديم جز يكك‌رباعی ويك بیت فارسی کهبه‌تصریح محصدین من ور سرودهب وسعید است" ويك بیت‌عربی که صاحب «کشف آلمحجوت به‌تام اوبتصریح ثبت کرده‌است" با زمانده‌سخنان منظوم که منسوب بدوست‌ودر آسرارالتوحید ودیگ رکتاب ها آمده_همه آن بوده است که ازپیران یادداشته است . ۸ برای‌تکمیل مقال. لازم به‌یادآو ری‌است که انتساب رباعي : حورا به‌ن‌ظاره نگارم صف زد رضسوان به عجب بان د و کف برکف زد يك خال سیه بر آن رخ مطرف زد آبدال زبسیم چنگ درم صحف زد رادردوره‌ه ای بعد ا زآبوسعید به‌وی امری قطعی دانسته شرح های‌متعددب رآن‌نگاشته اند که از معروف‌ترین آن هاشرحه عبید اللّهبن محمودشاشی )معروف به « خواجه آحرار ) است که‌شادروان احمد بهمنیاربه ضمیمه آسرارالتوحید » درسال/۱۳۱۳ ۵ . ش آن رابه‌چجاپ‌رسانیده است . چنان که نام شروح دیگر این رباعی رانیزشادروان سعید نفیسی درصفحات ۲ ۴ و۱۲۵ سخنان منظوم آورده است ومحمدبن منورنیز در سرارالتَوحید در باره این رباعی جنین نوشته است : « استاده بوصالح »را که مقری‌بود. رنجی پدید آمد چنان که صاحب فراش (-بیماربستری) گشت » شیخ » بوبکرمودب را گفت‌دوات وقلم بیارتابرای‌بوصالح حرزی|ٍملاکنم . پس فرمود که بنویس ‏ بیت : حورا به‌ن‌ظاره نگارم صف زد رضوان به عجب بم اند وکف بر کف زد يك خال سیه بر آن رخ مطرف زد آبدال‌زبیم چ نگ درم صح.ف زد خواجه بوبکرمودب بنوشت وبنزديك آبوصالح بردندوبروی‌بسته ‏ درحال اثرٍ صحت پدید آمدوآن عارضه‌زایل‌گشت . »* ۱ شاید براساس این داستان . دردوره‌های بعد ازتألیف سرا رالتوحید درنتیجه ایمان‌مریدان‌و مردان خدا به آبوسعید » دربارورباعی هأی‌منسوب به‌پیر میهنه ایمان وتوجهی پدیدآمده است‌واز رباعی‌ ها او» براي تسکین الام روحی و جسمی به‌عنوان وسیله تشفی بیماری‌ها استفاده می کرده‌اند . ۱ ازآثارمشورآبوسعیدنین گذشته از کلمات وسخنانی که محمدین منورد رسرارالتوحید نقل کرده است و جنبهخطابي کلام بوسعید در آن هامحف وظ مانده است . نمونه‌هایی ازمکتوبات اودر آسرارالتَوحید آمده که مبین مراعات صل ایجازدرنامه‌نگاری است . "۱ درپاره‌یی از جنگ هاومجم وعه‌هانیز_رساله‌یی قلیل آلحجم موسوم به( مقامات اربعین »با «چهل مقام» بهنام آبوسعید ثبت افتاده است که به ترتیب مقامات سلوك رادر چهل مقام[ از مقام «نیت » تا« تصوف »] برشمرده است وهمانست که‌مسوداین اوراقبهتوفیق وعنایت هی بهشرح آن‌دست یازیده‌وآن‌راه مبانی سیر و سلوك عرف‌انی » نامیده ومسسهچاپ و انتشارات دانشگاه‌تهران به‌شماره / ۱۹۷۹ -آن را انتشارداده است . باتوجه‌به این مقذمات است که‌می گوییم آبوسعید مانند سقراط وشمس تبر یزی از خود اثر مکتوبی باقی نگذاشته است‌تا ام روزبتوان درباره آن انس به‌داوری‌نشست . اما ازبازمانده آثارو مختصر مرده‌ریگی که از بوسعید بهکوشش محمّد منور, در سرا رال وحید از آقوال وی سخنان منظوم که برزسان وی‌رفته وکلمات کوتاه که ازاوبرجای‌مانده است. باقی مانده» بانگ شور وحال‌وزندگی ونیز انعکاس فضایل انسانی وملکات عالیه اخلاقی رپس ا زگذشتن قرن های‌دراز, می توان بازشنید و پیداست که‌دلی سرشاراز حکمت وعبرت داشته وروحی آکن ده ازشادی وواقم بینی درکالبداو ۳ 2 ۳۹ مخالفان وموافقان ابوسعید » هوشمند ان عالم انسانی 1 هیچ گاه به اطاعت کورکورانه وپیروی از نظام جدولی وپیش بینی شده وپذیرفته مردم تن در نداده‌اند آداب ورسوم معهودومعمول‌درمیان مردم رابهکناری‌نهاده اندو سنت‌های حشك‌وبی حاصل‌وتقلید صرف وخالی ازاندیشه‌ویدون چون‌وچرا که‌معمولا باتاروپود وجود اغلب ادمیان » بیوندی استوارداردر به‌هیچ گرفته وراهی را برای اد امه زندگی برگزیده اند که عقل واحساس آن هابه‌صالت ان گواهي واحدی‌داده است . این دسته افراد که به اقتضای موهبت الهی » ازاندیشه‌یی پاك واسمانی برخوردارندوروحی مصفاودلی برکن ار از کدوت های‌مادی‌دارند همواره بامقاومت ومخالفت وسرسختی مردمی که تحول در نظام موجود منافع‌سنتی آن هارابهعطرمی افکند رو به‌ورشده‌اند . البته‌روشن بینانی هستند که در پرت و عطیه فهم و استعد اد فطری وبرخورداری ازتوفیق الهی به حمایت‌بی دریغ ازمردان خحدا وکام لان راوحق پرداخته‌ومان خاموشی چراغ ایزدی که فرا رام فرزانگان عالم وجودبه مددنفاس مردان حق‌ودوستداران حقیقت روشن گردیده می شوند . وجوداین گونه افراددر خنثی ساختن آغراض پلید کوته‌بینان , حودمایه امیدواری‌به نجات نهایی عالّم انسانی است . آًبوسعید چنین سرگذشت وسرنوشتی داشت . نخستآن چنان درمیان عوام مردم نفوذوقبولیت یافت که خودمی گوید ۱ « همسرایگان نیز از حرمت مادیگر خمرنخوردند وآن قبول به‌جابی رسید که پوست خربزه که ماازدست‌می بند اختیم به‌پیست‌دینارمی بخریدند . ويك‌روزی‌مامی شدیم برستوری‌نشسته آن ستورنجاست افکند. مردمان فراز آمدندوآن برسروروی‌می مالیدند . پس اززآن‌به‌مانمودند که‌مانبودیم . . . ه رکه ماراقبول کرده‌بوداز خلق رد کردتابد ان جاکه به‌قاضی شدند وبه کافری‌برمآگواهی دادندوبه‌هرزمینی که‌مابگذشتیمی . گفتند از شومی آن مرددرین زمین نبأت نروید 1 روری‌درمسجد سشسته‌بوديم ) زنان بربام آمدندونجاست برماپاشیدند پَّ ومی گفتند تااین مر ددیوانه در مسجد است. ماد ررجماعت‌نمی رویم وماگفتيم : مخالفان وموافقان آبوسعید ۶۹ تا شیر بدم شکسار ما بود پلنگ پیروز بدم به هرچه کردم آهسنگ تا عشي ترا بهنیر درآوردم تشگ از بپیشه برون کرد مرا روبه لنگ" چنان که پیش آزین‌یادکرديم» آبوسعید به‌نیاز درون بیش ازنماز ظاهر وطاعت‌مبتنی برعادت وعبادات معمول‌درنزدمردم عامی توجه‌داشت گاه‌نیزدرمجالس سماع از سر جذبه وشوق‌سخنانی برزبان‌می آورد که اغلب موجب سوءتفسیرمی شد . اهل ظاه رومتشرعان نیزگاه به آتش اختلاف دامن می زدند وچماق تکفیر به‌دست مردم می دادندوزمانی خودنیزدر تکفیروطعنه برپیر میهنه بامردم هم آوازوهم آهنگ می گردیدند چنان که« آبوآلحسن تونی » ازپیروان« آبوعبد اللّهکرام» از کوی عدنی کویان که‌مقرخانقاوشیخ بود. نمی گذشت‌وشیخ رانفرین‌می کرد ."اما آبوسعید باروح‌مداراوتحمل افسانه‌واری که اورابود» گفت : «اولعنت بر مانمی کند اوپنداردکه‌ما بر باطلیم و اوبرحق اولعنت بر آن‌باطل می کند برای خد ای را » وسرانجام از انکارومخالفت دست برد اشت ودرسرخحس«قاضی سیفی »که بسیارمحتشم ومعتبربود؛دوستا سفرو کیسه وکاسه‌رابه تصدجان بوسعید برانگیخت اما کاری ازپیش نبردوخودبهد اس روستایی کشته آمد . ۲ افسون‌تبلیغات آهل ظاه علی بوسعید ید ان جابود که دررهگذ رها آووپیروانش ازدشنام وآزاروتحقیر مردم کوی‌وبرزن ایمن نبودند چنان که‌روزی‌برسرکوی‌عدنی کویان» قصابی چون آن ها را بدید با خودگفت : « ای‌مادر وزن اینها! مشتی افسوس خواران !سر وگردن ایشان‌نگر چون‌دنبه علفی ! ودشنام چندبگفت که‌هیچ مخلوق‌نشنود . 1 گذشته از احتلاف مذ اق‌ومشربآبوسعید با هل تشرع وصوفیان‌عالی مقام آن روزگان ظاهرا شخصیت ولا ونفوذکلام واستقب ال وتوجه کم نظیرمردم ازپیرمیهنه ‏ رعب وهراسی دردل‌بندگان حرص وشه وت ومال که دعوی خد اوندگاری‌جهان‌راد اشتند اما خودبنده آن شده‌بودند_به وجود آورده دون زاین وحشت داشند که مغ دررسد چیه پیش این برچیند !۱ ۲ ازاین‌روظهورا بوسعید درمیان عالمان ومتشر: ان گویامایهناخریسندی هایی گشت ویرحریف نونعاسته به دیده رگ نگریستند و ازپارویی حکایات نیزبرمی ید که‌برای‌پیر میهنه‌چنان که‌بایدمایه راحت فراهم نگشته است . بعضی ازسخنان اورانین فقهای آن روزگاران دستاویزمخالفت کردند » او اتکفیرنمودندوغوغاي عوام بر اند اختند . بزگ ترین مظهسرتجلی ول علاياين مخالفت هادر بر بوسعید » محضرنو شتن علماي وقت ومراجع تقلید فرق » ه اي مذهبی رایج درنیشابور" به‌منظور استجازهقتل آبوسعید بودکه نامه‌یی به حضرت سلطال محم ود » نوشتند و اورابه فساد عقیدت وسوء طریقت متهم کردند وبه‌زنین ۷۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخی) فرست‌ادن د تابه‌دستورشاه‌محمود. کار« شاه‌میهنه » " رابسازند واگرچه علاوهبررگ ها گردن قوی ؛ برای خون ریختن بسوسعید به گم ان خود. دلایل قوی‌ومعنوی"" ازقبیل این که اسوسعید تفسیرو - حدیث نمی گویدبل کهیایران سماع ورقص می کند وشعرمی خواند-نیزداشتند. محمودگفت : دانشمندان به‌کار اوینگرندتا اگرراست است‌من اور کیفردهم امامخالفان ازدادن بهانه به‌دست محمود خودد اری کردند ۳ فراست وشم سیاسی آب وسعید ورفتارٍمق رون با احتباط وجوان ردي ای سرانجام » انار مخالفان را به‌قبول تبدیل کرد و درنتیجه جان خودويك صد وبیست تن از درو یشان را ازمرگ قطعی باز حرید ۴ نغمه ناحوش تبلیغات مغوضانه‌مخالفان بوسعید به‌سمع قبول « آبومحمدعلی بن احمدین سعیدبن حزم ظاه ری قرطبی 6[ ۴۵۶-۳۸۴ ه . ق]معروف به «ٍبن‌حرم» از معاصران آبوسعید نیز رسیده‌بود . ودرنتیجه اونیزد رب وسعید به‌دیده انکارنگ ریسته است ودرتأ لیف مشه ور خودبه نام «کتاب آلفصل ف لوا لاهوأءوالتحل »که قدیم ترین کتابی است کهذکری ازآبوسعید در آن آمده است. درپایان فصلی که درتشنیع شیعه (دک رشنع الشیعه) اورده » درباره اوچنین‌می نویسد : « فد من الصوفیة من یقول امن عرف اللّهتعال سقَطت عنه الشرایع وزادبعضهم واتصل باه تعال وبلخن ان بنیسابورالیوم‌ی عصرناهذ | رجلا یکی آباسعید با شیرهکذ امعأمن الصوفیة مر یلبس الصوف ومرةّیلبس آحریراللحرم علی الرجال ومرةّیصلی آلیوم الف رکعة ومرةلابصل لافریضة لاله وهذ اکفرمحض وَعوب له من الضلال . ۰ [ از صوفیه. کسانی هستند که‌می گویندهرکس خداراشناخت. ازفیدشریعت آزادمی گرددوبرخی براین‌می افزایند که به حد اوندمتعال پیوسته اندوبه مارسیده است که ام روزدررورگ ار ماب نیشاب ورمردی از صوفیان است مکن به آبوسعیدأبوآلخین بدین گون»باهم " گاهی پشم می پوش_دوگاهی حری رکه برمردان حرام است‌وگاهی دريك روزهزار رکعت نم ازمی گزاردوزمانی نم از فریضه ونافله نمی خوانددرحالی که این کف راست‌ وا زگمراهی به‌خد اپناه‌می برم ۰ ] ) ذُهبی نیزبه پیروی از« بن حزم » آبوسعید را( بد کیش »خوانده است ۳ ازمیان مخ اف ان معاصرآبوسعید . که‌درسخن ان واحوال‌ومقام معنویوفضل وکمال او به چشم انکارمی نگریستهاند . « امامآبوآلقاسم قشیری »در أسرارالتّوحید چهره‌یی مشخص وبارز داردودرآسرا رال وحید در فقرات متعدد" ‏ داوری وستیزه‌جویی امام فشیری راب ابوسعیدمی خوانیم که البته رفته‌رفته به‌علت اشنایی با شخصیت ومکانت پی ر میهنه از مخالفت دست برد اشته است و کینه‌و ۱ مخالفان وموافقانآبوسعید ۷۱ ثٍ_ِِ- را اب عم ۹ نقاق اوبهمحبت ووفاق‌مبدل گردیده است . ۱ شیخ « آبومسلم فارس بن غالب آلفارسی » نیز از کسانی بود که گفت : « مراباوی(<بوسعید)پیوسته خحصومتی بود . وقتی قصد وی کردم ومرقعه‌یی داشتم ازوسخ چون‌دوال گشته چون بنزديك وی اند رآمدم‌وی‌رایافتم بر سریرنشسته ودقی مصری‌پوشیده با نعود گفتم این مرددعسوی فق رکند بااین همه علایق ومن دعوی فق رکنم با این همه تجرید مرا چگ ونه موافقت باشد با این مرد؟ وی بر آن اندیشه من مشرف شد سربرآوردوگفت : « یابامسلم ای دیوان وجدت من کان قلبه نی مشاهدة آ مق یم علیهاسم آلفقیر»[یا] بوسسلم اند رکد ام دیوان‌یافتی که چون کسی رايك دل اند رمشاهدت حیق فایم بودبروی‌نام فقربود؟ ...من اندرپند اشت‌خودیشیمان شدم وا زاندیشه ناخوب استغفا کردم . » "۴ شیخ آب وعبد ال له محم‌دبن عبدالله آلمعسروف به ب اک و یه شیرازی »(مت وف ا به‌سال/۲ ۴۴ ه . ق)ومعروف به« باب کوهی » که ازتربیت یافتگان « آبوعبد الله محمدین خفیف شیرازی معسروف به شیخ کبیر »(متوفا / ۳۷۱ ۵ . ق) بوده است نیز از شیراز به حراسان رفت وآنگاه که آبوسعيديك سال درنیشابورمانده‌بودبه‌دید ار اونایل آمدو سددأنفاس اوازدشمنی باآبوسعیددست برد اد شت وبه جمع مرید ان آبوسعید پیوست . ۳ «آبویکر خطیب »شاگرد« امامقال » که آبوسعید رانزد اودیده بودودرمروزندگی می کردبه شوق دیدا رآبوسعید ازمروبه نیشابوررفت‌تاپاسخ سول« محمد بونصر ختنی »را ازشیخ بشنود . "۲ آبوسعید باابوعلي دقاق نیز نشست وبرخاست داشت ونقل است که« شیخ آبوسعید درمجلس شیخ آبوعلی دقاق‌قدس اللّه روحهم احاض ربود" شیخ آبوعلی درم مقام تجلی سخن می راند ) شیخ ابوسمیددر لت جونی بودوعنضوان طلب وغلب» وجدوشوق . برخاست گفت ای‌شیخ این حدیث بردوام باشد؟ گفت : بنشین که نباشد . ساعتی آبوسعیدبنشست . دوم باربرحاستگفت : این حدیث بردوام باشد؟ گفت : نباشد . بنشین . سوم بارگفت این حدیث بردوام باشد ؟ گفت نباشد . اگرباشد. نادرباشد . شیخ آبوسعید نعره‌یی بزدودرچرخ رف تگفت این ا زآن نادره‌هماست . »۳ «شیخ آبسواسصاق بن‌شهریارنورد ی کاز رونی »[۲ ۴۲۶-۳۵ ه . ق]نیزکه کت اب فدیس ال رشدیه نی آسر امد ازدمحمودن ان کازروفی نوش /۷۲۸م در سرگذشت ت‌اوست.-با آبوسعید اد بی آلخیرمکاتبه‌داشته علی رغم مخالفان : تب ره یات لت ناماد اضر ده یاقب «سمعانی» در« نساب »و« زکریای‌قزوینی»درآثارآلبلاد» و« هجویری »در« کشف آلمحجوب »و «عطار » در« تذکرةآلاولیاء » ومنظومه‌های عرفانی خحودوبیش تر نویسن دگان دوره‌های بعد » ازابوسعید ۷۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر) با احترام ونیکی یاد کرده‌ومقام معنوی‌وعرفانی اوراستوده‌اند . سبکی می نویسد : «من‌می گویم که برای‌ماجزدرستی اعتقادجیزی از واشکاروثابت نشده است . 9 ۱ صاحب «کتاب السیاق امی نویسد : «شیخ رورگا رب وسعیدین آبوآلخیرمیهنی-پیشوای شیوخ صوفیه ودرزم ان خودا زآهل معرفت بود . حالتی نیکووپایگاهی شگرف داشت . یگانه روزگارو ازنظر مجاهدت درسلوك وکوشش درجوانی مانندی‌نداشت . ازلحاظ توجه به‌عمل وگسیختن از اسباب وگزیدن طریق ایثاروخلوت ونیزتیزهوشی وفراست وظهورشگفتی هاوکرامات درهنگام پیری وکهولت‌بی مانندبود. ِ (سمعانی »در« آنسات امی نویسد : ( ازمتأخران ۰ آبوسعیدفضل اللّهبن آحمدبن‌محمد معروف بهابن آبی آلخیر(در اصل آبن الخیر) صاحب کرامات وآیات بود . )۲۷ « زکسریای قزوینی » چنان که گذشت. آبوسعید راواضع نظام وترتیب خانقاه‌وبنیادگزارتصوف شمرده‌ومشایخ تصوف راشاگردان اودانسته واداب صوفیان وگسستگی ازجهان رابه آبوسعیدنسست ۲۸ داده است ۲ همجویری‌در« کشف آلمحج وب » با آلقاب (شیخ آلمشایخ 5 شاهنشاه‌محبان ۰ ملك آلملوك صوفیان. سلطان طریقت ‏ ازپیر میهنه‌یادکرده ومقامات معنوی اورابسیارستوده است وشیخ عطّاردرتذ کم لأولیاء ومئشوی های‌عرفانی خود(الهی نامه ؛ مصیبت نامه , منطق آلطس) از آبوسعید به نیکی یاد کرده‌ومقام عرفانی اورا» ارج‌نهاده است . 1 ازمیان معاصران ای رفتارتوأم باتکریم ام ام یگ انهوشر فآهل زمانه آبوآلحسن علی بن آحمدآلخرقانی نسبت به بوسعید ‏ نم ودارشهرت پیر میهنه به عظمت ودانش وروشن بینی درمیان عارفان روزگارخودبه‌شمارمی رود . هجویری‌د رکشف آلمحجوب می نویسد : «شیخ آبوسعید قصدزیارت وی‌کردوباوی محاورات لطیف بود از هرفن که چون بازمی گش تگفت ترا به ولایت عهد خودبرگزیدم وا ز حسن موّدب شنیدم که خادم شیخ آب وسعید بود که چون به حضرت وی‌رسید نیز هیچ نگفت مستمع بودوبه‌ج زجواب سخن وی بازندادمن اورا گفتم ایهاالشیخ چرا خاموش گشتی ؟ گفت : ازيك به‌جزيك عبارت کننده ۳ ۲ . بس‎ آبوسعید در ترازوی‌نقد ۷۳ 3 ۳-ابوسعیددر ترازوی نقد ازورای قرن های‌درازن سیم ای‌شادم ان وچهره‌ممتا زب وسعيد ازمیان افسانه‌هسای کتاب آسرارالتوحید باشخصیتی والا ومستقل که درتاریخ تصوف اسلامی درنوع خودیکتاوبی مانند است» بیش ازه رچیزدیگ ربه‌چشم می نحوردوبیانگر این حقیقت است که آبوسعید درزندگانی طولانی و ماجراجویانه وپرهیاهووسرشارازبد ایم خود. زاهدی گوشه نشین وتارك ل ات دنیوی‌وگرفتار اندوهو رنج وبه اصطلاح صوفیان دچار قبض ) نبوده . بل کهپیرمیهنه ازهمه سرخوشی هاي‌زندگانی مادی ۰ بکمال‌بهره‌بیمی گرفته است . ! محیط حان‌وادگی مساعد. مشوق استعد ادوقریحه فطری اوگردیدهوجامعیت وتدوع معلومات و احاطه بر مباحث گوناگون علمی وفرهنگی زمان ۱ برشم سیاسی واجتماعی اوافزوده است وحس احترام واعتمادصاحب نظران را در همه قرون و اعصاربه‌وی‌معطوف ساخته است . درگفته‌های آبوسعید » دنياي‌زیبایی هایمحسوس وظرافت هایمطلوب موج‌می زندوزندگی سراس رجذبه ولطف وجادوبه چشم می خورد . تصوفآبوسعید براساس «تمتع انسان » استواراست‌و نهتن را حوارداشتن وزندگی راتحقی رکردن . به عقیده اواگرزندگی ازفعالیت مثبت‌وشادمانی درنتیجه خدمت به‌عالّم انسانی خالی باشد» بامرگ تفاوت ند ارد .۰" «شیخ راگفتند که فلان کس برروي آب‌می رود. گفت سهل است بزغی وصعوه‌یی نیزبرروی آب می برود . گفتند که فلان کس درهوامی بردگفت : زغنی ومگسی نیزدرهوابپ رد . گفتند : فلان کس دريك لح ظه ازشهری‌به‌شهری‌می برود . شیخ گفت : شیطان نيزدريك نفس ازمشرق به‌مغضرب می شود . این چنین چیزه ار بس قیمتی نیست . مردآن بودکه در میان خلق بنشیند و برخیزدو بخسبد وبا خلق ستد و داد کند وبا خلق درآميزدويك لحظه از خدای غافل نباشد . »" ان ظ رآبوسعید. زندگی چیزیتحقیرکردنی نیست زیر ازلطف وزیبایی آکنده است ‏ طول مذت ریاضت " ومجاهدت درسال های‌جوانی : وگذشت‌وگریزايام نیزقادرنبود» آب وسعیدرادر سنین‌پیری به « عالم در ون»عالم حکیم نو صوفیان دیگ رفراخوان د . اوواقع بینی بود که از عالم درون جزتیرگی وابه ام چیزی‌دیگ رنیافته بود . دنیایی که‌درآن جماعتی جذبهوشوروحال می‌دیدند. " درسنین که ولت نیزبوسعید همچنان‌مردمیدان است‌اماهرگزپرخاشگری وگستاعی میدان داران‌و خودکامگان راندارد ۱ ۱ جذب»ه اي شوق اودرصومعه وخانق اه دراصیل ترین عنصر اجتماع یعنی مردم ساده‌و بی تفاوت شوروووله‌می آف رین دودرتأویل وتفسیر آیات قرآنی نیزهمواره‌متوجه جنبه‌هایمثبت‌و ۱ امیدبخشآن‌نامه اسمانی است .۲ به قول « ریتر » بوسعین درمجالس خود نیزواعظ غمخواری هاوٍظها ند امت هانبودوبندرت در مواعظش زیت یدمی کرد که درنبه عذ اب دوزخته‌دید شده‌است . حصیصه عمده‌وبرجسته آو محبت‌سرشاربه‌مرید انش بود ٩.‏ مرگ عزیزان ودلبن د ان اوهم‌نمی تواندشادمانی خاطرواعتد ال روح اورابرهم زند ازاین‌دو هنگام مرگ دوفرزن اوه برزبان شیخ رف تکه هل بهشت ازمایادگاری خواستنددودستتو یه "شان فرستادیم تارسیدن‌ما . 4 درپایانعمرنیزشادمانی خاطر خودرابکمال‌داراست ۱ ومی گویددرپیش جتازه اواین بیت خوانند : آن همه اندوه بود و این همه شادی آن همه گفتار بودو این همه کردار ۲ روح حساس وهنرمند ومتوجه به‌ظرایف وزیبایی هاد رجذبه‌های اودرخانقاه‌بیش ازهروفت دیگ رآشکاراست . وعلافه اوبهقوالان‌وسرودخوانان. ۲" ازذوق سلیم وطبع معتدل‌وروح‌هنری‌و اطْلاع اوبرموسیقی حکایت می کند . تهور فک ری‌وحریت ضمیروآزادانندیشی درمیان صوفیان ایران . ظاهراًنخستین باردر بوستان خاط ربوسعید جوانه زده وسربرکشیده است . "" اوخردمند است و به‌مرید ان درس عشق به‌زندگانی وخردمند انه‌زیستن می دهدومی گوید : «خردمند آنست که چون کارش پدید آید همه رای هاراجمع کند وبه بصیرت در آن‌نگردتا آن چه صواب است از اوبیرون کند و دیگر رایله کند همچنان که کسی را دیناریگم شود اندر میان خال . اگر زيرك باشد همه خاك را که در آن حوالی بو جمع کند و به‌غربالی فروگذارد تا دینار پدید آید. 3 آبوسعید آنوده به‌گرد کدورت ها نبودوجان پاکش صفایی چون چشمه‌مهتاب داشت . «عشتٍ به‌حق » غایت عمده‌تعلیم اوبود شخصیت خحودرادرمق ام فنابه حدی پرورش داده بود که خود را خد| می دید وخدامی دانست" ومعتقد بودکه « بنده به يك قدم‌به خدامی رسد . . . میان بنده‌وحق‌يك قدم است و آن آنست که قدم از خودبیر ون نهی تابه حق رسی . ‌ اماچون این کار تنهاهنرره روان چالاکست اوباواقع بینی . دشواری انجام آن‌راچنین تفسیرمی کند« کوه‌رابه‌مو یی کشیدن . اسان ترست از آن که از خودبه خودبیرون آمدن 5 آبوسعیددرترازوي‌نقد ۷۵ اگرچه کوشش نویسنده آسرارالتوحید_محمد بن منور-همواره متوجه این هد ف بوده است که در داستان‌ها ازنیای خود. سیم اي‌يك انسان منزه‌ومبرا ازهرعیب‌ونقص‌رارسم کندوناتوانی هاو زبونی هأی‌بشری‌را( که‌باشیر ان درون شدوباجان بدررود) ازچهره اوبزداید امابندرت وبدون‌توجه گاهگاهی خوانندهر با حقایقی ازوجود اوآن سوی‌چهره‌ظاهرش-آشنامی کند که‌منافی بامناعت طبع ومغخایرباعظمت روح آبوسعید چنان که د رآسرارالتوحید به‌تکراروتوالی آمده است . جلوه‌می نماید . ا زآن‌جمله فتوح ونذوری که ا زجانب مردم . نثارقدم آبوسعیدمی گردید, اگرچهمصروف‌دستگیری‌و كمك ویاری‌بیننوایان وتهی دستان‌می گردید » ام ازدوجهت برای‌خوانشده نکته سنج محل‌تأملو خرده‌گیری است . ۱ یکی آن که آبوسعید. دولت آسایش فقروقناعت را برونج وزحمت وکسب وحفظ مال‌وثروت ترجیح داده است وهمواره به انتظار( فتوح ! ووصول نوا خت مردم وکمك آن‌هابوده است ۱ " گاه‌نیز حسن مدب رابهن زدمردم وحتی دشمن ان ومخالفان برای استقراض‌می فرستادهاست . "" که‌به‌ظاهر مغایرباروح استغناءویی نیازی ومخالف با آیین درویشی جلوه‌می نماید. دوم شادخواری وتعیش بوسعید ومربد ان ویاران اودرآن‌روزگار بسط فقروبینوایی که بر سراسر کتاب أسرارالتوحید سایه افکنده است به‌دیده‌بشردوستان خردمند» این مایه‌سایه پروردگی و پخته عواری عجیب وناپسندمی نمایدوباروح درویشی وایثارمغایرت کامل وتام‌دارد . گاه‌نیزبنابر مصلحت. ازبیان حقیقت سرباززده‌وماهرانه ا زپاسخ صریح » دم فرو بست» وبه تجاهل رغبتی تام نشان داده است‌وبه‌کسی که ازبه ر حسین در اضطراب بوده » ازعباس پاسخ گفته است! " چنان که وفتی مردی غریب نزد ا و آمد و ازوی خواستارکرامت شد و آبوسعید گفت د رآمل شخصی ازآبوالعباس قصاب کرامت خواست و اوزند گي خودرا که فرزند بزکشی بودوبه‌مقّام ارشادرسید » کرامت‌خویش نمود وب وسعید بدین گونه ازپاسخ صریح سرباززد ۱ اماآن‌مردکنجک اوبه‌شیخ گفت ۱ «پاشیح من ازتو کرامات تومی طلیم توازشیخ آبوآلعباس‌می گویی ۱ شیخ گفت : «هر که به جمله کر یم راگرددهمه حرکات وی‌کریم راگردد. پس‌تبسم کردوبگمارید وگفت : هر باد که از سوي بضارا به‌من آید زوبوی گل ومشك ونسیم‌سمن‌آید !۲ داستانی دیگ رد ر سرا رال وحید هست که مبین رقابت ورشكآشکارایآبوسعید برمشایخ ۳۲ 7 ۶ ۳ همروزگاراوست . آن جاکه زب ان به سرزنش خادم خاص خود. حسن مودب می گشاید که به عواجه مظفردل‌نهاده‌بودو حطاب به‌ویگفته است : « آن‌مرد انبان حدیث توپرکرده بود ! ۳ ۷۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر) زمانی دیگ رآبوسعید رادربرابرنیازمردم بی تفاوت‌وبی اعتنامی یابیم چنان که‌وقتی پیرشبویی .. حطاب به اومی گوید من طلب راه نمی کنم : من کدیه می کنم از انچجه داری چیزی در کارمن کن . »"" شیخ اورابه آسیایی که در محاصوه‌ترکم ان ان بودمی فرستد وسینه‌اوراهدف‌تیرترکمانان می سازدومحاسنپیر بینوارابهحون آلوده‌می سازد که‌مخایرباسنت‌دیر ین اویعنی نثارمهرودلجویی از بینوایان‌می نماید . ۳" شاید زحمت تألیف کاب حاضر که در سرگذ شت آبوسعید بامراجعه بهآسنادومد اركمعتبرو نشدوبررسي منابع متعددتاآنجاکه‌درتوانم‌بود برای‌روشن ساختن چهه‌واقعی آوبرحودهموار ساخته‌ام وخوروخواب وآسایش را برحوددرم دتی بالنسبه درا ز حرام نموده ام توقع وانتظارمرا ازپیر میهنه از سطح يك انسان عادی‌فراتربرده است . وخواسته باشم از اودرعالّم خیال فرشته‌یی بسازم !اما واقعیت اینست که‌با همه مدارج کم ال وسلوك وریاضت ومجاهدتی که برایبوسعید برشمرده اند او نیز هم اننددیگرمردمان از جهان خالك بو " وچون‌دیگرخاکیان از خودخواهی ورعونت فطری بر کنار نبود. اگرمانیزدرداوری خودواقع بین باشیم نه خیالب اف_همچنان که آبوسعید راواقم بین يافتیم و شناختیم » توقع وانتظار ما از اومحدودترودرنتیجه شخصیت اوبرای مامقبول تر خواهد شد . ومن دای ضی‌سحایاه‌کله_ا؟ کشی السرءن لاآن نع دمم ات۲۷ 7 4 ۴ آبوه سعبد و مستشرقان نسبت به سرگذشت آبوسعید برخی از مستشرقان علاقه نشان داده اند والنتین ژوکفسکی (۷۰2:120۷/۵۱)مستشرق نامبردارروسیه‌درسال / ۹ میلادی‌برابربا / ۱۳۱۷ هجری‌فمری‌برای نخستین با کاب أسرارالت وحید فی مقامات الیخ أبی سعیدرابامقابله دونسخه تخطی متعلّق به کتابخانه‌های‌سلطنتی پطرزبورغ و کپنهاك درروسیه به چاپ رسانیده است‌ ومقدمه‌یی در کیفیت مقابله نسخه‌ه اوطبع کتاب مذکورونیزحاوی تحقیات تاریخی وعرفانی اودر باره سرارالتوحید در غایت ایجاز اما جامع وممتع وسودمند به زبان روسی برآغاز کتاب نگاشته است که شادروان احمد بهمنیارترجمه‌فارسی ان‌رادراغا زچاپ مجددان کتاب درسال ۱۳۱۳ شمسی اورده است . کتا بآ سرارالتوحید به زبان فرانسه نیز توسط آق ای محمد آشناترجمه‌شده است و این کار به عواست « سازمان تربیتی وعلمی وفرهنگی ملل متحد »«یونسکو » به منظورٍترجمه‌برخی از کتاب های‌فارسی که‌معرف فرهنگ ایران‌تواند بود» انجام پذیرفته است . ! درسال / ۱۳۵۹ هجری‌شمسی نیزمتن آسرارالتّوحیدرا که «یحیی-الخشاب »به زبان‌محاوره عربی درآورده‌بود« اسعادقندیل » ترجمه کردود ۴۶۵ صفحه ازسوی بنیادفرهنگ ایران در تهران با همکاری«دارالرائد آلعربی )تحت شماره ۱۳۲ _انتشاریافت . ۱ سرگ‌ذش تب وسعید بو لخی رد رکتاب سرا رالتّوحید را که به امه محمد منور فرزند زاده شیخ پرداخته وتابنالك گردیده است ونویسن ده آن محم دبن منورفر زندزاده‌شیخ رابا ادیب وسخنوربزرگ انگلستان دکترساموئل جانسون که پس از شکسپیربزرگ ترین نابغه ادبی انگلستان به‌شمارمی آید مقایسه کرده‌اند . زیر دکترجانسون نیز استعد ادونبوغ درسخنوری وشهرت ونامبرداری‌خودرا علاوبرطبع آزمایی درزمینه‌هایگوناگون مرهون کتابی است که جیمزبازول در سرگذشت وی به‌رشته تحریردراورده است . رابطه‌بازول‌بادکت رجانسون نیز ازنوع اخلاص مرید ان به‌پیرومرشد خویش بوده است وبازول بیست وسه‌ساله بود که درنتیجه اشنایی بادکتر جانسون درسال ۱۷۶۳ درکتاب فروشی مزدی‌به‌نام « دیویس #درسن پنجاه‌وچهارسالگی وبرقراریدوستی پاید ارمیان آن‌دی ازهمه‌سخنان‌و رفتار و کرداروجزییات احوال مراد حود یادداشت های‌فراوانی گردآوردوپس ازمرگ اوآن هار انتشار دادونام جانسون وبازول راد رجه ان بلن داوازوساخت وشهرت کتاب م1 کورتابد ان درجه‌رسید که دانشمن دی اکسضسوردی. پنجاه‌دفعه آن را خوانده‌بودو« استیونسن »رم ان نویس ورساله‌نگار اسکانلندی‌نوشته است : «هرروزقدری‌ازکتاب«بازول »رابرسبیل|نجیل‌می خواندوتادم مرگ آن‌راخواهد خواند 0 علاووبرآن که« نیکلسون » "در کتاب « مطالعات در تصوف اسلامی » فصلی درباره ًبوسعید نوشته‌و «ریسر »نیزدردايرة آلمعارف اسلام. چاپ جدید. ذیل نام « آبوسعید »مقالتی نگاشته ومستّن دانشورسوییسی «فریترمایر ) نیزمقاله‌یی تحت عنوان « بوسعید آبوآلخیر حقیقت وافسانه ٩»‏ پرداخته است . ۵ -نقدحکایات وروایات مربوط به کرامات و مشایخ و اولیامشحون است از قصه‌ه او کرام ات وخوارق عادات‌همراه باچاشنی اغراق ومبالغه . ۷۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر) می توان گفت تاروپودبسیاری ازقصه‌هایی را که تذ کره نویسان درسرگذش تآبوسعید پرد اخته اند هم ازداستان هایمذ کوردر این دوکتاب سرگذشت نامه آبوسعید بوده باشد . می دانیم که‌پند ار مردم قرون واعصار زاين قهرمانان انسانی » مانندوجودسایه‌هاواشباح خیالی » گریزان ودرهم است وبادورشدن ازروزگارزند گی آنان» وجودآن‌سایه‌هاهم‌مات ومحو می شود چنان که باگذ شت‌متجاوزازيك قرن ازروزگارزندگی آبوسعید» درًسرارالتوحید اونه‌تنها يك انسان موجوددر جامعه آرمانی وشهر شایگان ومدینه فاضله است که مبرا ا زهرعیب وعلتی است . بل که توان گفت در این کاب اونمونه يك انسان کامل است . انسان‌تمام عیار ابدی که‌دست طبیعت هنوزنتوانسته است » نظیر اور بیافریندویپروراند . وشایدروزگاری صعودبشردرمراحل کمال انسانی بتواند زمان ومکان را برای فروداین موجودمعنوی واخلاقی فراهم سازد . ناتوانی هاوزبونی هایی را که‌درسرشت ادمی وجوددارد» دروجود آبوسعید پرداخته‌محمدین منور موجودنیست وبوسعید در این کتاب انسانی است‌قوی‌تس زیباتروباشکوه‌تر از انسان‌عادی‌واز جهت عوالم نیکی واخلاق برتر ازبشرعادی است . کوچك ترین رفتاروکرد ار وگفتا ربوسعید از خردمن_دی‌وهوشیاری ونرمخویی وپیروزی‌وتوانایی و آهستگی خالی نیست و ازاطوارواحوال او هیچ يك نیست که بزرگ ووالاوشایست؛ پسندوشگفتی نباشد . به‌طوری که خواننده سرا رالتّوحید از خحطرشیفتگی واغراق و افراط وقضاوت يك جانبه یاشتابزده در بارهبوسعید در امان نیست . از طرف‌دیگرشك‌نیست که‌پاره‌یی از این نسبت هابه عرف ابرعموم وبه‌پیر میهنه بمخصوص- زاییده محدودیت علمی گذ شتگان است وامروزبه هیچ وجه‌قابل قبولمطلق نیست وپذیرفتن آن‌هابا موازین عقلی وحسی مامفایرت تام دارد اما این اعتقادات-ازسوی‌دیگ حاصلتجربه‌هاي گذشتگان وحاوی تاریخ ملّی ما است‌ونیاکان خودرامانه‌تنها از طریق جنگ ها وکشورگشایی هابل که ازراءبررسي این باورداشت هابه‌تروبیش ترمی توانیم بشناسیم . بنایراین این قبمل روایات » در حور انست که بهطور جدی وازدیدگاودقيق علمی موردتحقیق وبرآوردوارزیابی واقع شود تلاش وکوشش مرید ان وفاداری هم چون محمدبن من ورد پرداحتن وساختن فردی‌با خحصایصی که برشمردیم معلول‌چندعلّت‌می تواندباشد : ۱-انسان‌هميشه اغراق ومبالخه رادوست‌داشته است . امروزنیزمی خوانیم که‌مرتاضان» با نگاه قظاردرحال حرکت رامتوقف می کنندوبه‌میان آتش‌می روندونمی سوزندوعقیدهد ارندبانیروی روحی بر ماده‌ونیروهای‌مادی‌می توان غلبه‌یافت . [روزنامه اطلاعات ‏ یکشنبه ۱۳۵۳/۱۲/۱۱ ] ۲-شاید این طبیعت ایرانیان است که هرکس رابزرگ‌می یابنددر باره اوافسانه‌می پردازند . نقد حکایات وروایات مربوط به کرامات وخوارق‌عادات آبوسعید آبوآلخیر ۷۹ ۳-ادمی قه رم ان پرست است واگرچه خود از فضایل وملکات عالیه احلاقی وانسانی بی بهره باشد 5 همواره آرزومند ودوستد ار آنست که به آرمانمطلق ومظهر کمال انسانی دست‌ابدوبه او افقتدا کند . احترام گذ اردومحبت نثا رکند وپیروی‌بدون قید وشرط از اوراشعارخودقراردهد . ازاین رویس ازدرگ‌ذشت افرادی که آحوال وآفکار وآطوا ران هامناسب پرداختن چنین افسانه‌هایی بوده است . عوام مردم : سیماوشخصیت مبهمی راکه بای موجودی افسانه‌بی درالم خیال ساخته اند یکسوه به این دسته افراد. ارزانی داز شته اند ودرذهن خود باشخصیت مبهم وچه‌تاريك آن هانردعشق باخته اند وبه‌قول‌مولانا «باصورت عشق . عشق هاباخته‌اند . واین شخصیت‌موهوم راباپند ارهای ذهن خودتطبیق داده‌اند وبه این ترتیب دریناه این اعتقاد رنح تنهایی درجهانی وسیع رابرای‌مدتی ازیاد برده‌اند . آدمی برای فرار ازيك واقعیت‌تلخ که‌تنهایی است‌مانند همه دیگر واقعیت هابه دستاویزهای متعدد متوسل می گرددتابل که ازپذیرش وحتی یاداوری ان‌سربا ززند . ۴-برحی ازاعمال آبسوسعید که به چشم مردم‌عادی» « کرامت )و( خرق‌عادت #تلقی می سده ۰ هم‌أن نیت پاك وکا رخیرور فتاردورازغرض ومرض‌وب رکنسارازهوس بوده است ۰ زیرا آن چنان که ازمدل ولحکایات متواترآسرارالتوحید برمی آید . ُبوسعید همواره‌سعی داشته است که ارزوبه ارزومندی‌برساند ‏ گرسنه‌یی راسیر کند وعریانی رابپوشاند . بی پناهی راپناه‌دهدوغریبی را بنوازد . تردیدنیست مودمی که ازستم جابران ستمکار به‌فغان‌وفریاددرآمده‌واز آزارواذیتآنان‌تاآن‌جا بجان آمده‌بودند که اقلیت‌هوشمند آنان اززبان اکثریت‌می گفتند : انا لفي من ترل ال قبسیح به من کنر ال اس (حس ان واجال" و 2 امسیدوار بود ادمسی به خسیر کسان مرابه خیر توامیدنیست. شرمرسان؟ وارزوداشتند که بدون چشمد اشت‌یاری وک ك لااقل ازشر رآن‌هادر امان‌بمانند از این رورفتار آب وسعید و امشال اودرخکم کرامت وخرق‌عادت بود چراکه دامن ازآلایش محیط فراهم گرفته وبایاران یکدل ویاك نه اددر گوشه‌یی حدمت ومحت بلاشرط رابرگزیده‌بودند ۹ آری‌در هر مقام بین گفتن و بودن ومیان شنیدن وشدن‌گاهی همان فرق و فاصله راتوان‌یافتن که در میان عدم‌باوجودحایل و موجود است . » ادمی اگر بخواهد . می تواندداستان پردازوافریننده‌قابل ونکته‌سنجی باشد . چنان که‌ بیش تراین داستان‌های‌شگفت انگیزوباورنکردنی که دربیان کرامات وخوارق عادات آبوسعید آمده است» ظاهرآفریده یال ونوباوهدم اغ دوستد اران بوسعید بوده است واگ به روایات آسرارالتوحید بتوان اعتماد کرد این توفیق هابرای آبوسعید بس عظیم بوده است . این حکایات , جالب‌وشیرین است . اما البته‌مشل هر افسانه شیرین با آنچه‌تلخ است-یعنی حقیقت_فاصله بسیاردارد زیر کرامات بسیار از آنگونه هدر باه‌همه مشایخ اد ندبهآبوسعید نیزنسبت داده‌شده است . آنچه‌سلم است حرمت وشخصیت وحشمت آبوسعید ودانش وسیم وهمه‌جانبهاوواز همه‌بالاترومهم : تره روشی را که درمعاشرت بامردم‌روزگارخودبرگز یده‌بودوپیش ازاین بتفصیل درباره آن سخن راندیم » موجبآمد که آب وسعید رادرنظر آبنای‌روزگا غریب‌وشگفت انگی زجلوه‌دهدو بناچارسیم ای اودرهالهیی ازاوهام وافسانه‌هافرورود . ازاین رودرباره ای درباره‌زندگی او-درباره تحول‌روحانی او افسانه‌هایی ساخته وپرداخته انندواین افسانه‌هاد رکتاب حالات وسخنان و آسرارالوحید با خوشباوري‌مرید انهبهتوا تروتکرا رآمده است . این‌داستان هابرای اثبات چند هدف به رشته تحریردرامده است : ۱-برایاثبات سیادت ویرتر ی آبوسعید بر دیگر مشایخ همروزگاراو. ۲-بیش ترداستان های‌مرب_وطبه کرام ات آبوسعید برمحورمسایل مادی وکیفیت تأمین هزینه‌های خانقاه وچگ ونگی دریافت وجوه ازمردم دورمی زندونتیجه آن‌همه‌مشعریرطرق زیرکانه تأمین نیازمندی های خانقاهیان است وهدف از پرداختن آن ها هم اناتأدیه وجوه برای‌گردش وحسن جریان کاردستگاه خانقاه‌هابوده است‌تادرسیروسلول ارباب نظروقفه‌یی حاصل نگردد ! ۱ ۳-راست است که این روایات بهگزافه آمیخته است-ام اد ر سرا رالتوحیدبسیا راشارت ها هست که‌نشان‌می دهد آطواروأحوالًبوسعید برای آن که چنین افسانه‌هایی درباره اش جعل کنند» من اسب بوده است وچهسه‌واقعی بوسعید را ازورای‌قرن های‌درازدر آیینه همین افسانه‌های سارت وحید وسخنان کلم اتی که سوب بدوست ‏ می توان بازشناخت . برای‌مثال از قصص مربوط به امام قشّیری وب وسعید پید است که‌محمد بن منورر یشخند کرد طالب علمان‌مد رسه‌یی را پیش تردرنظرداشته است‌تا اثبات کرامات آبوسعید را . ۴-دربرخی ازاین‌داستان‌ها, تشه رفتاربوسعیدبه مه آطه ارسلام للّه علیهم أجمعین اشکاراست‌واین ییدا است که مرید ان خواسته اند هرچه خوب و نيك و جالب درذهن خودویامنسوب به سردا بزرگ یافته اند , به مراد خودنسبت دهند . مانندغیب گویی وٍشراف برضمایروآگاهی از خواطروسایلی ازاین قبیل . ۵-تکرا رمطالب واحد درمیان‌مریدان, که‌در خانقاه, مسجد » کوچه وبازارسخن ازمرادآن‌ها بوده است . هرگونه احتمال خلاف را از أذهان آن ها با گرفته وبازودباوریعوامانه این داستان هارانقل وثبت کرده‌اند . ۱ ۶-راوفع الیت طبیعی برمردم روزگا رأبوسعید بسته‌بوده است‌وتوجهی به‌کشف سرا ر آفرینش نداشتهاند تابهنتیجه طبیعی وعلمی وعقلی مسایل زندگی دست‌یابند ازاين روباخام اندیشی همراه باتصورات دهنی خواسته اند برای حل دشواری‌ها | زراه‌ساده‌تربه نتیجه برسند . ۷-بایددرن ظرداشت کسانی مانندآبوسعید » مرجع جمعی کثیر ازمرید ان و اصحاب درهمه مواردنیازمندی بوده اندوپیروان ومعتقدانشان ازان هامتوقع بوده اند که همه حوایج ایشان‌راتکفل کنندو درهرموردی‌بارویاورمعنویشان باشند. " مقداری ازاین حکایات کرامت آمیزدرنتیجه این نیازروحی مریدانی که‌مانندما انسان‌بودندوبا قدرت وتوان مح دود وضعف وزب‌ونی بسیار ساخته وپرداخته شده است . ازاین روآبوسعیددر أسرارالتوحید . جزمظهر تجسم يك مشت آرزوه ای افراد چیزی‌دیگ رنیست » شخصی که‌به رویاهایشان تحقق می بخشد-وافرادی که بايك دونوبت تجربه عاطفی که با پیرمیهنهداشته اند » به او دل‌بسته اند واعتماد کرده اند و آبوسعید« رویاپردازمحبوب ونوازش دهندهآرمان آنان گردیده است‌و سرانجام أبوسعید به‌صورت شخصیت عارفانه وحتی ین ومظهر خواست هاوعقایددرآمدهوآنچه اوضاع واحوال‌رورگار ران ها اجازت نمی داد که‌مردم خودبه‌صور ت‌مصرحو تب بگویندویکار بندند آبوسعیدمتعهد ومجري انجام آن‌درذهن آن هاگردیده است. امانظر خودا بوسعید را در باره‌مسأله کرامت در چندموضع آسرارالتوحید می توانیم شناخت : یکی آن جا که مردی‌غریب نزد اوآمد وازوی کرامت خواست و أبوسعیدگفت د رآمل شخصی از «آبوآلعباس قصاب » کرامت خواست واوزن دگی خود را که فرزن دبزکشی بودوبه‌مقام ارشادرسید , کرامت‌خویش نمودووآبوسعید » زیرکانه ازپاسخ صریح سرباززد . اما آن‌مرد کنجکاوبه شیخ گفت : «یاشیخ من ازتوکرام ات تومی طلبم توازشیخ آبوآلعباس‌می گویی ؟ شیخ گفت : ه رکه بجمله کریم راگردد. همه حرکات وی‌کریم راگردد . پس‌تبسم کردوبگماریدوگفت : هر باد که از سوی بخارا به‌من آید زوبویگل ومشك ونسیم سمنآید . / وباطرح مطالبی دیگر ازقبیل داستان: بو لعب اس قصاب »وخوان دن‌شس موضوع‌پیان کرامت خویش راهوشمند انه‌همچنان مبهم باقی گذ اردهاست 1 ۸۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلضیر) شاید هم آبوسعید از انندیشه‌هاي‌مردم در باره کرامات اودردل خودهمچون دیگر هوشمند ان می خحندیده است‌چنان که ازنحوه‌سوّال درویش وجواب زیرکانه شیخ برمی آید . در جای‌دیگ رسرارالتوحید موضوع کرامات راچنین مورد بررسی قرارداده است : «صاحب کرامات را درین درگ اه بس منزلتی نیست . زیرا که به منزلت جاسوسی است وپدید بود که جاسوسی رابر درگ اه پادشاه چه منرلتی توا ند بود؟ و صاحب اشراف را در ولایت بس خطر و نصیب‌نیست . مگربمثل از هر دیناری‌دانگی . توجهد کن تاصاحب ولایت‌باشی . »* با این مقدمات. اگرچه کرامات وخوارق عاداتی را که‌منسوب به أًبوسعید د رآسرارالتوحید آمده است. درحقیقت می توان نم وداروانعکاس رأی‌متصوفه قرن پنجم در بارهپیرمبهنه‌دانست . امانکته شایان ذکر اینست که عم وم کسانی هم که بتفصیل یا | جمال به بیان سرگذشتآبوسعید پرد اخته اند » بهمسأله کرام بوسعید و |شراف اوبرضمایرو اطع اوبرخواط ر اشاره کرده اند . گذشته از«سبکی »در« طبقات الشافعیه و«سمعانی )در( آنسات و« عبد آلغافر ین . محمدبن حسین فارسی خاورانی »در« کتساب السیاق» که به کرامات اواشاره کرده‌اند» صاحب ( کشف آلمحجوب باتجلیل بسیاردر بارهاومی نویسد : .. سلطان طر یقت بودو جمله هل زصانه وی را مسخر بودند ۱ گروهی به‌دیدار وگروهی به اعتقاد وگر وهی به قوت حال و او عالم بودبه فنون علم . ر ورگاری عجیب داشت وشأنی عظیم اندر درجت |شراف بر اسرار ووی رابه‌جز این ایات وبراهین بسیار بودچنان که اثار وی ظاهرست امروز در عالم . ۳ «جامی» نیزدر« نفحات آلانس » درباره اومی نویسد ان سلطان وقت بود وجمال اهل‌طر یقت ومشرف لوب . . ودروقت وی‌همه‌مشایخ وی‌رامسخربودند . ۱ این روایات متواترحاکی از اشتهار کرامات آبوسعید در میان خواص (نویسندگان شرح‌حال او) وعوام (مرید ان ویاران ودوستداران آب وسعید) مردم آن روزگاران است . بنابراین » ورای احساس و توان‌ایی عادی‌هرادمی-احساس وقدرتی هم هست که بتواند موجد يك سلسله افعال واعمال غیرع ادی شود , افق محدود اندیشه‌ودانش بشری‌باهمه‌وسعت قلمرونمی تواندوجوداین احساس و قدرت رانک اررکند ام اازدرلك نظام علّت ومعلولی حاکم بر آن‌نیزعاجزاست . بنابراین اگراندیشه محدود آدمی برای این راز سربه‌مهر_-هنوزنتوانسته است‌توجیه علمی بیابد » بی دلیل خواهد بود که کرامت ویاخحرق عادت رایکسره‌موهوم و افسانه‌پند اریم ۱ در اینجا اشاره به نکته‌یی دقیق لازم است وآن اینست که برای مردم فرصت طلب وسودجویی که لذّت پرستی و خودک‌امگی وخویشتن رایی وفریبک اری‌بر روح‌آن هامستولی است‌واندیشه آن هاتنها بهت وطشه وخیانت وسرکشی فرا زآمده است‌وبی اعتمادی ونومیدیونگرانی سراپای آن هارافرا گرفته است وازنوش خواری وعیش هاي نهسانی وذوق مشارب مردان وشرف مقامات مق رب ان محروم ماننده‌اند شایدرام کردن‌درندگان وآگاهی از فک روضمیرمردمان وتصرف در اراده آنان واطّلاع از روید ادهمایی که درشرف‌وقوع است وشفای بیماران ومسایلی از این قبیل خرق‌عادت ومغایرباحکم عقل انکارپیشه " باشد . اماهرگاه جوهرذات در صفاوپاکی درمرحله کمال باشدودر طاعت وبندگی با رکدورت ولوث مخالفت بر اوراهنیافتهباشد وپیوسته روح متعلّق به‌ملکوت اعلاباشد البته‌ظاهر می شودبر وا ز آنچه‌دیگراندرآن عجزداشته باشند . زیراگاه‌باشد که « خدای‌بر صادقان سالك دری‌بگشاید از خوارق عادات یا صدق وفراست دادن از احوال‌مستقیل ۳ ا زاین روآبوسعید که‌هدف او: دعوت است‌به حق وتحذیر از جزحق_ومعتقد است‌شنانعت حق جزبه او-جزبه جذبه عنایت اودست‌نمی دهد و آن جزباتنزیه او که اورا ازه رآلایش‌وهرگونه نسبت پاك شمارند میسرنمی شودوتوحید واقعی درنظر ای تنها آن نیست که خدارایکی بشمارندبل که دراین است که‌باوجودای درجایی که سخن از خد است‌هروجودی را عدم بد انندوهمه‌چیزرانیست بینگ رن دوهرچه جزخدا به طرش راهیابد » آن راهوس‌می شماردوهرچه جزحق درسرراه خویش می‌بیند. آن‌راباطل‌می انگاردواز سر راءخوددورمی کندودل را ازهرچه اندیشه وپروای جهان است ‏ می پردازد"" ودرهرحال طبیعت رامسخ اراده‌مرد ان حق‌می داندومی بیندومی شناسدوعشق عیارپیشه‌رامی ست‌اید . قبول‌توانایی مردان حق برتحق یم وریادشده » چندان‌دشواروغیرممکن نمی نماید وف اضه این نیروبربوسعید که روزگار کودکی وبخشی ازجوانی اودربیاببان های‌فراخو بیکران وخام وش میهنه به حالت استغراق درحق وٍنصراف خاط راز جهان وهرچه‌درآنست وتفکرو ان زوا وآن همه ریاضت هاومراقبت های‌طولانی وصفاءمعاملت " سپری‌شده است چندان بعید نمی نماید . وبنابه گفته جلال الذین محمدبلخی : 7 9 8 اي هر عج مر ۳ نه نجومست ونه رملست‌ونه خواب حصی حی » والله اعلم بالصواب دل گرد که ظرگاه‌اوست ۳ ن خطاباشد << دل آگاه اوست؟ ۱۴ کي س بو بو ۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه بوسعیدبوآلخین ۶ ۱ ۲ ۶-تأثیر ابوسعید آبوآلخیر در ادبیات فارسی آنارادبی وهنری که درهردورهیی به‌وجودمی آید. اگرپاسخگوي‌نیازمعنوي‌مردم جامعه نباشد. به‌فول نظامی عروضی « پیش از خد اوندش بمرده است وفراموش شده است . 4 شايدبلندي نام وعظمت مقام وحسن شهرت وشخصیت افسانه یی أب وسعید در میان مردم ایران درسده‌ششم موج بآم ده است‌تامحمدبن منوّربهت لیف کاب أسرارالّوحد یپرد ادونیازروحانی مردمانی را که دوستدارشناخت کیفیت‌زندگانی طولانی وسرشارازبد ایع پیرمیهنه بوده‌اند» برآورده گرداند 5 آبوسعید بشخصه مانند سقراط وشمس تبریز, از خود اثرمکتوبی باقی نگذ اشته است‌تابه‌طور مستقیم دردست رس دوستد اران انندیشه‌های اوقرارگیرد . آنچه از سخنان پیرمیهنه به‌دست مارسیده است. حاصل کوشش های‌پاران ومرید ان وفادار اوست که‌در جمع آو ری‌تقریرات وسخنان صوفیانه وعبرت اموزاو, ازخودعلاقه نشان‌داده‌اند . بدور ازشایبهمبالغه » آسرارالتتوحید-که‌زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر به‌شمارمی رود-امروز می تواند ازمهم ترین ودرست ترین نمونه‌هاوسرمشق های‌فارسی نویسی به‌شما راید و البته این جنبه غیر از فوایددیگری است که از لحاظ تحقیق درتاریخ واوضاع وأحوال اجتماعی آن عصرازین کتاب می نوان بدستآورد وکدام محمّق مطلم وآشنابه‌دقایق زبان وظرایف ادبیات جاوید ان پارسی است که با مطالعه آسرارالتّوحید احساس اغتنام نکند؟ وازاین که این اثر ارزنده. ازدیوان قضا. خحط امانی یافته است وبهسرنوشت‌دیگر آثار ارزنده ادبی وعلمی ما-که امروز ازبرنعی آن هاجزنام‌ونشانی باقی نمانده-گرفتارنشده است وا ز کشا کش حوادث زمان ودگرگونی های‌رورگا همچون ایلغارمغولو یورش های تیم ورودیگ ررویداده ای‌تلخ تاریخی جان‌سالم به‌دربرده‌وبه دست‌مارسیده است » شادمان‌نگردد؟ آسرارالتوحید . درشما رشیرین ترین وارزنده‌ترین آثارمنشورزبان فارسی به‌شمارمی رود . شیوه بیان محمدبن منورساده‌وروشن است‌ونویسندهآن ازپیرایهسازی‌وعب ارت پردازی ۰ سخت‌پرهیز داشته است . قدرتی که نویسنده‌درادای‌سخن داراست‌وتوانایی نویسنده‌درآوردن تعبیرات گوناگونو متنوع وتوصیف مناظروتجسم حوال : هکلم اولطف وزیبایی کم مأنندی بخشیده است . علاوه‌بر آن که هم؛دقایق فصاخت وبلاغت رانیزمراع ات کرده است ودر آفرینش معانی وتشریح نکات و قدرت شگفت انگیز توصیف کم نظیر است . روشنی بیان بی پیرایهاو, گاهیاداورسادگی زبانمحاوره وگفت وگوی‌خودمانی است . افع ال جمله‌هاهمه‌دقیق وروشن ومفه وم وجاافتاده‌است به‌اين جمله‌هانظر افکنید : . . به‌سرخس رسیدیم وروزی د وآنجامقام کردیم وروی به‌مسرونه ادیم چنان که عادت‌پیاده‌روان باشد . پاره‌یی درپیش برفتمی وبخفتمی تا کاروان دررسیدی‌وپس برحاستمی وبا کاروان برفتمی . يك‌شب‌برین ترتیب‌می رفتم . شب‌بیگاه گشته بودومن سخت‌مانده وخسته وخواب برمن غلبه کرده . پاره‌یی نيك پیش ترشدم وازراه يك سوشدم ویخفتم درخواب بم‌اندم . کاروان دررسیده‌بودوبرفته ومن در خواب مانده » تاآنگاه که گرمای آفتاب مرابید ا کرد . برخحاستم وهیچ جای اثر کاروان ندیدم ریگ‌بودوهیچ راه ندیدم پایی گردبردویدم ‏ راه‌گم کرده؛ چون‌مدهوشی شدم . ۰ ۰ ۲0 موسیقی لطیف وآهنگ‌دلنشینی که‌در اف اظساده‌ومعانی زیبای‌عبارات این قسمت از آسرا الب وحید نهفته است-علااهبرآن که نمود ار قدرت توصیف نویسنده ازمناظروأحوال آدمی نیزتواند بود-به کلام محمد بن منورامتیازی خاص بخشیده است . سب ك نگارش محم دبن منوربر« ساده‌نویسی » استوار است‌واین شیوه‌بعضی اوقات‌تابد ان حد موردتوجه نویسنده واقع گردیده است که خواننده فراموش می کند که مضمون ومعنی » عادی‌و مبتسدل نیست . به این قسمت‌جانند اروروشن أسرارالت وحید توجه کنید که‌در عین حال از به ترین‌و زیباترین وصف های آن کتاب نیزبه شمارمی رود . «. . . آفتاب روی‌به‌غروب‌نهاده بو به‌س رکوی‌عدنی کویان"باستادم متحیرونمی دانستم که چکنم؟ تاروزبیگ اه شد و فتاب نيك زرد گشت وفرومی شدومردمان‌دردکان‌هامی بستندوروی‌به‌حانه‌هامی نهادند ‏ تا نمازشام درآمدوتاريك‌شد . . . »" چنان که ملاحظه گردید توانایی نویسنده‌در حسن تعبیر چند انست که‌معانی و اندیشه‌های او اگر چندعادی‌باشد» بهیچ وجه مبتذل ومتد اولبه نظرنمی آیدوگویی لطف‌بیان‌ای آن‌هاراازسطح عادی‌بالاترمی برد . ۱ سب ك نگارش اوبرعم وم ساده و طبیعی واگنده از لطف واحساس است و از جوشش طبعر نویسنده دربیان‌معانی حکایت‌می کند . زبانی حوش آهنگ وخالی از حشووتعقید وبیانی روشن ویر کنارازیرگویی ‏ ازمایه‌های امتیا ز شیوه سخن ونگارش آسرارالتتوحید به‌شمارمی رود . از لغات مهجورونامًنوس دراین کتاب خبری نیست مگ لخاتی را که‌در نشرمعمول ومتد اول‌در فارسی نويسي آن‌روزگار(قرن‌ششم) به کاررفته است واصولا این کتاب گرچه‌درقرن ششم تألیف یافته است ام انویسنده آن حدود استعمال لخ ات وترکیبات تازی‌رادر حد نیمه دوم سده‌پنجم یعنی ۶۶ آبوسعید نامه (زندگی نامه آبوسعید ابو آلخیی دوران کم الواقعی نثرفارسی نگاه‌داشته است . نویسنده‌دربیانمقاصد ازآوردن مضامین وعبارات تازی خودد اری نموده است وتا ممکن بوده آن هارا به‌پارسی ادا کرده است . درشیوه‌پارسی نویسی اونیز تصنع وتکلف دیده‌نمی شود . اگرچه نویسنده در جست وجوی صنعت وتکلف نیست ‏ بااین‌وصف در|بداع معانی وییان‌دقایق ؛ قدرتی کامل داراست خاصه درتوصیف احوال‌وییان آشفتگی های پنهانی روح‌وروان انسانی » چيرهدست وداراي قدرت ومهارنی جٍ نظیراست . به‌هر صورت ‏ امروزدر سایه |نشاءدلاویزمحمدبن‌منوردر] سرا رالتوحید که برروانی لفظو سادگی معنی مبتنی است_برسخن ان گرم ووجودمجالس پرش ور صوفیانهآبوسعید وقوف می یاییم و به‌این نکته متوجه می شویم که پیرمیهنه-علی رغم‌ناکامی های‌موجوددرزندگانی ء دنیای‌شتابان‌و بی ثبات را اسوده‌وباچشم ذوق‌ولذت می دیده‌است . عواطف لطیف بشری وتعالیم عالیه اخلاقی که در همه‌جای کتاب ۰ در تلوحکایات جلوه یافته است ونویسنده قصوٍبیان مستقیم وصریح آن هارانداشته شته است ‏ اماخواننده‌هنگام مطالعه بهتیجه اخلاقی آن‌هانیز عطف‌توجه می یابد شایستهیادآوری است دقّت‌وامانت اودرنقل داستان‌ها آن‌چنان که شودادعامی کند.که‌سعی کرده استچیزی از اصل آن هانکاهد"ونکته‌ییبه نع حب ذات وعللاقه به‌دودمان بر آن نیفزایداگربراستی عمل کردهباشد_شایان تحسین است . شیوو نگ ارشآسرارالتوحید . گاه از حدودعادیومتعارف‌بیرون‌می شودوبه کلام منظوم نزديك می گردد به‌همین جهت هم دلنشین تراست وهم حفظ آن سادهتر صورت می گیردوبعیدنیست این سخنان اودرزه,»مجالسی است که بوسعیدد رآن هامجلس می گفت "ومطالبی تقریرمی کرد که مریدان را ارشادکند ازا ین روبرعی از سخنان منقول ازپیرمیهنه در أسرارالتوحید مسجع است‌ودر شمارقدیم تر ین نمونه‌های نثرمسجع درزبان‌فارسی است. *" شیوه 4 ساده و عامه‌پسندی هم که محمدین منور در طرز قصه‌سرایی دارد درخور یاداوری هرچه درباب فصاحت کلام وروانی لفظ وافسون بلاغت وشمردگی عبارات و|ٍعجازبیان نویسنده آسرارالتوحید گفته شود. کم است . شیوایی سخن وفصاحت گفتار نویسنده همراه‌باقدرت و مهارت اودر ادای مقصود ‏ کتاب أسرارالوحد رادرشماریکی ازااساسی ترین آثارمنثور فارسی آورده است ۱ ۱ ارب این نکته نیزتوجه کنیم که‌بیان مسایل‌دقیق وظریف عرفانی ۰ به زب ان ساده‌ودر خور استفاده‌همگانی درروزگاری‌صورت پذیرفته است که نثر فارسی دوران صباوت خودرا طیْ می کرده‌و هنوزوسعت واژگان وگستردگی قلم روبیان مسایل دقیق راند اشته است» شاید بتوان شیو لطیف و نگارش در اوج عظمت محمدبن منوررا ونیز خدمت اورابه زبان وفرهنگ ایرانی با پرد اختن اثری ارزنده ومفید و آموزنده‌وخواندنی » چون آسرارالتوحید بیش تروبه‌ترشناخت و کوشش اورا ارجنهاد : ازبرکت وجودومقام معنوی پر میهنه وانتساب داستان ها ی آسرارالتوحیدبه‌زندگانی آبوسعید ۰ برنعی ازآثارمن ظوم عرفانی که‌باه تمثیل 4" -یعنی روش تعلیمی صوفیه_همراه است. حال‌وشورو لطافت ومعنویت یافت‌وبر غنایمعن وی آثارمنظوم عرفانی افزودواوراقی زرین ازدفترهای‌شعر عرفانی ایران رابه خود احتصاص داد . شیخ فریدالدین آبوحام دمحم دین آبوبکرابراهیم بن|سحاق عطارنیشابوری [۱۸ ۴۰-۶ ۵ ه . ق] دروصف حال خود قصیده‌یی دارد که‌براي ادراك احوال درونی وسیر اودرمد ارچ سلوك نهایت اه میت‌راحایزاست ۱ اودراین قصیده حویشتن را مستفید ازروحانی تب وسعید فضل اللّهبن آبی آلخیرمعرفی می کندومعتقد است که هر دولت که‌دارد. ازویافته است : تا گل دل ز خاوران بشکفت طرفه خاری که عشن خودگٌل اوست از دم توسیعید می‌دانم از مددهای او به هر نقسی مت همه دل بوستان همی یام در ره خاوران همی یام دوطتی کاین زمان همی یام دولتی ناگهان همی یابم عوی مب مس همعصران خودبدیرگونه|ٍظهار حلاص نکردهوخو یشترا مستفید ازدیگرپیران صوفهمعرفی ند ننموده است‌وبی هیچ گمان تحت تأثیر روحانیت وشخصیت معنوی وجاوید ان آبوسعیدبن ‏ ی آلخیر بوده‌و فرط تع-ظیم اورانسبت به آبوسعید نیز قرینه‌یی دیگربر اثبات این مدعاتوان‌دانست . "" چنان که‌در غزلیات عطار, غزلی که به مطلم : ۳ ۲ . 1 , . ۱ نث ان‌را که نیست دردل ازین سرسکینه یی نب ود کم از کم وبود از کم کمینهیی امده‌است درمقطع آن چنین سروده است : 1 ۱ 5 . . ۰ ۱۵ عطار در بقاي حق و در فنای خود جون « بوسعید میهنه » نیابی مهینهیی که‌مبین احترام عطارنسبت به آبوسعیدمی تواندباشد . ۸۸ آبوسعیدنامه‌(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر) وگویافرط ارادت عطاربه آب وسعید آبوآل‌خیرموجبآم ده است که شیخ عطّاربیش تر داستان های‌مرسوط به سرگ ذشت وزندگانی آبوسعید راپسندیده ودرمنظومه‌هاي عرفانی خودآن هارا به‌ن ظم آورده است . چنان که در« مصیبت نامه » برروی‌هم عطا ده حکایت از بوسعید راجامه شعر پوشانیده است ۲ بدین ترئیب : داستان‌اول ظالمان. کردند مردی را اسیر می زدن_دش چوب و او می گفت زار «شیخ مهنه»می گذشت آن جایگساه گراز ایشانش شفاعست می‌کنسی این شفاعت. گفت‌چون آرم‌بجای هر کرا اين لحظه. اید یاد او یاد. آن بهتر که ارام آورد ریختند آبی براوه چون زم هریر دست من گین ای خدای کام‌کار خادمی گفتش که ای سلطان راه هم‌چنان دانم که طاعت می کنی کاین زمان یاد آمد او را از خدای دل دریده. سر بریده باد از او مار را چون مور در دام آورد [مصیبت‌نامه / ۰۶۸ حکایت‌دهم ] داستان‌دوم پیره زالی برد یس پوس عید آن جوان در کار مرد امد وليك برگ بی برگی وبی حویشی نداشت خواستم تا صوفییی گردانیم تو مرا در دام مرگ ان داختی گفت چون صوفی نشاید بوسعید ليك چون صوفی نشاید کردگار هرچه ان از من رود چون من بود راسست ناید صوفییی هرگ به کسب ليك آگردولت رسد ازجای حویش کودکی را تا بود او را مرید زرد گشت و ناتوان از ضعف نيك طاقفت خواری و درویشی نداشت صوفیم ناکرده کردی ناتوان همچوخویش ازخویشتن بره‌انیم کار من جمله ز برگ انداعتی صوفی او چون تو باشد ای مرید لاجرم چون بوسعید آید بکار دوست از من گر رود دشسمن بود خر کجاگردد به جد وجهد اسب؟ يك خر عیسی بود صد اسب بیش تأثیر أبوه 2 سعید بو لخیر در ادبیات فارسی جد و جهدت را چورآی دیگرست جد و جهدت بی‌ثواببی کی بود؟ گر همه عالم ثواب تو بود صوفییی سنگیست مبه وت ام ده تا به ذات اندر تبدل نبودت در حقیقت گرجه نوم کل آمدی گر شود دلٌ تو در کل ناپسدید ور بماند در‌یی از ذل نو هست صوفی ذل در کل باخحصته کل کل در کل کلات آمده پای ناگاهمی فرورفتن به‌گنج صوفییی باید ترا انديشه کن ليك جد و جهد می‌باید ترا زان که در راهی که سلطان ان گنج صد نشان دادند از ان ره پیش تو سر بدان راه آور و مردانه‌وار زان که‌درراهی که گنج انجانهند گر تو در راهنی دگر پوینده‌یی در ری رو کان نشانت داده‌اند ۸۹ صوفییی کردن ز جاي دیگرست ليكگن_جشکی عقابی کی بود؟ تا تو باشی توء عذاب تو بود سنگ رفته لعل ویاق وت آمده جزو باشی ذات تو کل نبودت ليك این ساعت همه ذل امدی تو بکی کل شوی. دْ ناپدید پس بود آن ذره ذلت غلْ تو ذِل و کل در کل کل انداخته بی صفت بی فعل و بی‌ذات آمده پیشهیی نبود که آموزی به‌رنسج پای او ناگاه در گنج اآمده تا که داند گنجیابی پیشه کن تا در اين گنج بگشاید ترا گنج‌ها دیدند بی رسج و به‌رسج تا بجنبد نفس کافر کیش تو گنج می‌جوبا دلی پر انتظار هیچ نبسود شك که رنج انجانهند گنج نیست انجاکه توجوینده‌یی جهد کن تا سر بدانت داده‌اند جهد می کن روز وشب در کوی رنج بو که ناگامی ببسینی روی گنج زان که ان_ج اجه درامقدارنیست گنج اجز گنج کس بر کر نیسست هر کرا بنسمود آن محض عطاست وان که رانشم ود از حکم قض اس ت۱۴ داستان‌سوم اسیا را دید در گشتن مزید ۹۰ ساعتی استاد. آخربازگشت گفت هست این اسيااستادنيك زان که بامن گفطت این ساعت‌نهان در تصوف گر تو رنجی می‌بری روز و شب در خود کنم دایم سر گرجه‌می جنضبسم نمی جنبم‌زجای می ستانسم بس درشت ازهر کسی گر همه عالم شود زیر و زبر لاجرم پیوسته در کار امدم هم‌چومن‌شوگرتوهستی مردکار کار اوپیوسته اندرجان نشست آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخیر) با گروو خویش صاحب راز گشت چشم ام رم نمی بيند وليك کاین زس آن صوفی منم اندرجهان من بسم پیر تو در صوفیگری پای برجایم ولیکن در گذر می‌روم از پا به‌سسن از سر به‌پ‌ای می‌دهنم بس نرم و می‌گردم بسی نیست جزسرگشتگی کارم‌دگر کار را همواه هموار امدم ور نه بنشین چون نداری درد کار يك نفس بی کار می نتصوان نشسست گر برای اوبه حون گردم نک وست"! داستان‌چهارم بوسعید مهنه در آغاز کار سنگ دريك‌دست‌می افمراشت‌او زان که این دردی که این ساعت‌تراست می زنسم این س نگ برسرمح کم ات گه ز ضرب او جراحت می‌ رسد گه ز ضرب او جراحت نبودت راحت خودراشدی‌پیوستهدوست پیش لقمان رفت روزی بی قرار سوخحته دردست دیگ رداشت او گفت تا - گردانست آموخته این چنین درم انش خوا هد گشت راست سوخته برمی نهسم چون مرهم ات گه ز مرهسم نیز رات می‌رسد تا اد اومید راجت سودت داستان‌پنجم بوسعید مهنه شیخر محتمم بود در حمام با پیری به‌همم وزخوشی هم دلگشاهم دلکش است شیخ گفتش : هیچ دانی خوش چراست؟ گفت می دانم بگویم باتوراست؟ چون درین حمام » شیخی چون توهست شیخ گفتش زین بات خواهم بیان پیر گفتش تو بو شیخا جواب گفت حمامیست خوش ازحدبرون نیست جز سطل و ازاری با تو چیز داستان شد بوسعیدمهنه قبضی داشت‌سخت سخت‌بی خویشم » دمی باخویشم آر تا سخن گوید ز هر جایی مرا رفت خادم دید گبری خوانسدش شیخ گفتش حال خویشم باز گوی گبر گفتش ای امام هر یکی کردمش من نام جاویدان‌زیاد خحوش شدوخوش گشت وخوش آمدنشست پای من چون آوریدی در میان کان چه توگویی ج زآن نب ود صواب کر متاع جمله دنیای دون ۰ ك ۰ - :۰- ۱۹-۵2 خادمسی راگفت زود ای نیک ب خت هر که را بینی برود شو پیشم ار راه بگکشاید مگکر جایی مرا پیش شیخ اوردش و بنشاندش نقد وقت خویش پیشم باز گوی در وجود امد مرا دی کودکی ٩ 1‏ ۰ "۳ ۳۰ دوش مرد و شیخ جاویدان زیاد داستان‌هفتم دید روزی بوسعید دیده ور پس عصا در سینه زد آن جایگاه هر که آن می‌دید نک اریش بود کرد اخر يك مرید از وی سوال شیخ گف تش چون نج است‌دیده‌شد گفت من صدگونه نع مت بوده ام هم رسیده بودم از درگاه حق بود رنشگ و لذّت و بویم بسی یاك زم‌أن چون با توصحبت‌داشتم باز افتادم ز صد طاعت ز تو مبرزی پرداحته در رهمگذر همچن ان می بودومی کرد آن نگاه خاصه منسکر بود و بسیاریش بود خواست از سلطان حالت. کشف‌حال پس عجب رمرزی ازو بشنیده شد هم به‌قوت هم به‌همت بوده‌ام ۳ مهتل امدم در راه حق خواستندی صحبت من ه رکسی آن همه سلطان سری بگذاشتم این چنین گشتم به‌يك ساعت زت و ۹۲ گر چنینی مرد نعمت خواره تو آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) هم نجس هم شوم هم رسوام کرد س ۲ ۲ ۳۱ ان من خود رفت ای بیجاره تو داستان‌هشتم دیر می‌ امد یکی از اب باز بوسعیدمهنه گفت ای‌مردمان زان که آب خوش که آن روزی ماست چون درآید برکشد آن آب مرد حکم اوراست‌ونگهداراوست بس صوفیان کرده زبان در وی دراز آب چون آرد فلانی این زمان در نیامد تا شدی این کار راست چون توان بی‌وقت هرگز آب خورد درنگه داری نک وک اراوست بس "۲ داستان‌نهم بود پیری عاجز و حیران شده دست‌تنگی . پایمالش کرده‌بود بودنالان هم چسوچنگی زاضطراب نه یکی بانگ ربابش می خرید گرسنه مان‌ده نه خوردی و نه خواب چون نبودش هیچ‌روی از هیچ‌سوی مسج دی بود از همه نوعی خراب رخ به‌قفبله زخمه را بر کار کرد چون بزد لختی رباب آن بیقرار اینسچه من دانستم آن آوردمت عاجزم پیرم . ضصیفم؛ بی کسم نه کسم می خواند از بهر رباب من چو کردم آنْ خود بر تو نشار در همه دنیا ندارم هیچ چیز کار من آماده کن یکبارگی صوفیان بوسمید آن پر راه سخت کوش چرخ سرگردان شده گرگ پیری» در جوالش کرده بود پیشه او از همه نقلی رباب نه کسی نان نوابش می خرید برهعنه مانده نه نانی و نه آب بر گرفت آخحر رباب وشد به کوی رفت آنجاوبزد لختی رباب پس سرودی نیز با آن یار کرد گفت یارب من ندانم هیچ کار خوش سماعی با میان اوردمت چون ندارم هیچ نان جان می‌بسم نه کسسم نان می‌ دهد بهر توات تو کریمی نیز آن خود بیار رایگان مشنو سماع من تو نیز تا رهمایی یابم از غمخوارگی بچشسم در ره تا فتوحی در رسد عافیت مردی درامد با خبر بوسه دادوگفت اصحاب ترا است شددلاصحاب. الحق خوش از آن شیخ آن زر داد خادم را و گت با ربابی زير سر پیری نکوست رفت خادم برد زر درویش را آن همه زر چون بدید آن پیر زار از رم نیکو غنیمی می‌کنسی بصد از اينم گر نیارد مرگ خواب می‌شناسی قدر استادان تونيك چون توخودبستوده‌یی چه ستایمت؟ هرکه را درعقل نقصان اوفتد لا جرم دیوانه را گرجه خطاست خیر و شر چون جمله زین جا می رود ۹۳ وت تن» فوت روحی در رسد پیش شیخ آورد صد دینار زر تاکن دام روزوجه سقره‌راست رویشان بف روت چون آتش از آن درفلان مسجدیکی پیری‌بخفت اين زر او را ده که این زر آن اوست گرسنه بگسذاشت قوم خویش را سر به‌عاك آورد و گفت ای کردگار بااچومن خاکی. کریسی می کنسی جمله از بهر توخواهم زد رباب هیچ کس مثل تونشناسد ول يك ليك چون زر برسدم باز ایمست کار اوفی آلجمله اسان اوفتد هرجه می گوبی بگستاخی رواست نوحه دیوانه زیبا می رود ۲" داستان‌دهم بوسعید مهنه با مردان راه مستی امد اشك‌ریزان بی قرار پرده از ناسازگاری باز کرد شیخ کاو را دید آمد در برش گفت‌هان ای‌مست این جاکم ستسیز مست گفت ای حق تسالی یار تو تو سر خود گیر و رفتی مردوار گر زهمر کس دستسگیری آمدی دستگیری نیست کار تو برو شیخ در خحاك اوفتاد از درد او بود روزی در میان خانماه تا در آن خانقاه آشسفتهوار گربه و بدمستیی آغاز کرد ایستاد از روی شفقت بر سرش از چه می باشی به من ده دست خیز نیست شیخادستگیری کار تو سر فرو رفته مرا با او گذار مور در صدر آسیری آمدی نیستم من در شم‌ار تو برو سرخ شد از اشك. روي زرد او ۴ ای همه تو ناگزير من تو باش بر امسیدی امد این درویش نو آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) اوفتادم » دستگیر من تو باش پالدامن کن مرا از پاکی ات ۲ ۰ ۲ بر ر ۲۵ جون به نومسیدی رود از پیش تو؟ ودر«الهی نامه )شش حکایت مربوط به آبوسعید رابه شع ر آورده است : حکایت بوسعید باصوفی‌ وسگ یکی صوفی گذر می‌کرد ناگاه چوزهم سخت بردست سگ افتاد به‌پبیش بوسعید امد خروشان چودست خود بدوینم ود بر است به‌صسوفی گفت شیخ ای‌بی صفامرد شکستی دست‌اوتاپست‌افتاد زب ان بگ شاد صوفی گفت ای‌پیر چو کرد او جامه من نانمازی کجاسگ می‌گرفت ارام انجا به سگ گت آنگه آن شیخ یگ ان ه بجان من می کشم ان را غرامست وگر خواهسی که من بدهم جوابش نخواهم من که خشسم السود گردی سگ آنگهگفت ای‌شیخ یگ ان ه شدم ایمن که تبود زو گزندم اگر بودی قبا داری در این راه چو دیدم جامه آمل سلامت عقویت گر کنسی او را کنون کن (1) عصایی زد سگی را بر سر راه سگ امد در خروش و در تگ افتاد به خاك افتاد دل از کینه جوشان از ان صوفیٌ غافل دادمی خواست کسی با بی‌زبانی این جها کرد؟ جنین عاجزشد وازدست افتاد نبود از من که از سگ بود تقصیر عصابی خورد از من نه به بازی فغان می کرد و می زد گام آنجا که تو از هرجه گردی شادمانه بکن حکم و میف‌کن با قيامست کنم از بهر تو این جا عقابش چنان خواهم که تو خشن ود گردی چو دیدم جامه او صوفیانه چه دانسستم که سوزد بندبندم ؟ مرا زو احترازی بود آنگاه شدم ایمن ندانستم تمامست وزو این جامه مردان برون کن که از رندان ندیدم این زیان بود تأثیر آبوه سعید آبوآلخیردر ادبیات فارسی بکش رو خرفه امل سلامت جو سگ را در ره او این مقامسست اگّر خود را تو از سگ بیش دانی جوا ف کن دند درخاك ات چنین زار که تو تا سرکشی در پیش داری همی هر کس که این جا خال تر بود جومرداد » خویش تن را خالك کردند سرافرازان این ره زان بلندند چنین گفتست شیخ مهنه‌يك روز خموشش یافتم دایم بفایت بدو گفتم که حرفی گوی ای پیر زمانی سر فرو برد از سر حال بجز حق هیچ دانی زان چه جویم وی آن چی زکان‌حق آلیقین است چونتوان گفت جندین یادا زچجیست نه یاد اوست کار هر زبانی چنین کاری عجب در راه زان بود یکی عاشق‌ همی بایست‌پیوست میان عاشق ومعش وق حالی است ار تو در فصیصی لال گردی چومعش وق ازنک ویی آن چنان بود چومع ش وق آید ان درنیک ویی طاق که جون مصسشوق. آید در کرشمه اگر معشوق را عاشق نبودی 99 ۹۵ فزونی - یقین دان کز سکیٌ خویش دانی بیاید اوفتادن سر نگونسار بلاشك سرن‌گونی بیش داری که بهر خاك می برند نافت بقین می‌دان که انجا پاك‌تر بود به‌مردی جان و تن را پاك کردند که کلی سرکسشی ازسرفکن دنر که رفتم پیش پیر عالم افروز فرورفته به بصری بی نهایت که دل را تقویت باشد ز تقریر پس آن‌که گفت ای پرسنده قال گرانی گفت نکنم زان چه گویم نه بتوان گفت خام وشیم زین است چونتوان یافت این فریاد از چیست نه خامش می‌توان بودن زمانی که معشوقی بغایت دلستان بود که‌معشوقی کند گه نیست گه‌هست که گف_تش شرح آن لایق به ما نیست سزد گر گرد شرح حال گردی که خورشید زمین و اسم‌ان بود بلاشك عاشقی بایست‌مشتاق به معشسوقیٌ خود لایق نبودی ۹۶ تیاب دعاشقی بستهزمعشوق جمال آن‌چنان در روز بازار چومعیش وق است عاشق آورخویش اگر مش وق خواه د شد به عیوق چومعشوق است خودراعاشق انگیز اگر عاشق شود جاوید ناجیز که جز عاشق نداند قدرمعشوق ز سوز عاشقان آید پدیدار چوخودعاشسق نسینددرخو رخویش نبینی هیچ عاشق غیر معشوق دگر گم گردد از هر دو جهان نیز ۳۶ ۳ بر معشوق چون معشوق آن دید بهعادم گفت با شیخت چنین گوی بکار اید خلال ان را که پیوست چو من خون خواره پیوسته باشسم شکر آن را بکار اید که از قهعر چواین تلخی نخواهد شدزکسامم کلاه آن را بود لایق که سر داشت کسی کاو بی‌گریبان بی‌سر آید سه چیز توه ترا ای زنسدگانی کسی را نقد خورشید الهعی گر تو برگ ۳ عشق داری که‌گراین سرهمی خواهی جه انی که چون از شمم سر یابد جدایی قلم را سر بریدن سضت زیب‌است جو بر جیزی ز باطل حق دهندت (۳, خلالی و کلاهعی و شکر نیز بنسپدیرفت کز مخضلوق آن دید که ما را باز شد کلّی از این خوی بجز خود خوردنش چیزی‌دهصددست تودانی کز خلالست رسته باشسم نباید خورد هر دم شرت زهر تودانی کاین شکر باشد حرامم و یا از سر سر مویی خبر داشست کجا مرگز کلاهش درعور آید مرا يك چیز بس دیگر تو دانی به ذو کی بود او را نگاهمی به بی‌برگی تو دایم سر دراری سر خویشت نمی‌باید زمانی سواد جمع گیرد روشنایی و گرنه زو نبیند کس خط راست مقید بفُکنی مطلق دهمندت ۹۷ که تا این کار بسشیند ترا راسست همان‌گاهی شود معشسوفت ازدست۲ 3 حکایت ابوسعید وقمارباز به صحرارفت ‏ شیخ مهنه‌ناگ اه که می رفتند بر يك شیوه يك‌جای یکی را شاد بر گردن گرفته مگر پرسید ان شیخ زمانه امیر جم له هل قمار است از او پرسید شیخ عالّمافروز جوابش داد ندی نانمازی بزد يك نعره شیخ, و گفت دانی امیراست‌وسراف راز جهانست همه شیران که مرد راه بودند بهش رو؛ نيك بنگر با بر باش اگر داری سر گردن نهادن مسلّم باشدت این پاکب‌ازی اگر چون پاکب‌ازان می‌کنسی کار که گر جز سوزنی با توبه‌هم نیست گروهی گرم رو را دید در راه زار پای چرمین کرده در پای بسی رندانش پیرامن گرفته که کیست این مرد؟ گفتند این‌یگانه که او در پیشه خود مرد کار است که از چه یافتی این میری امروز؟ که من اين یانستم از پاکب‌ازی که دارد پاکب‌ازی را نشانی که گژ بازی. بلای ناگهانست جهان عشق را روباه بودند بلا می‌بارد این‌جا برحذر باش برزی جان فشانی تن نهادن وگرنه ناقصی و انمازی چوعیسی سوزنی با خویش مگذار ج زآن‌سوزن حجاب بیش و کم نیست "۲ ودرطٌ حکایت مفصل رابعه دختر کعب‌چنین آمده است ۰ پپرسیدم ز حال دختر کعب چنین گفت او که معلومم چن ان شد که آن شعری که بر لطفش روان شد ۹۸ أبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیی بن‌گکشاید چنین شعری به بازی که او را بود با حق روزگاری کمالی بود در معنشی تمامش بهانه امده در ره غلامش ۰ ‌ِ و ۰ ۰ ۲ ۳ مه ۳ ۳۹ به اخر دعتر عاشق در ان سوز بزاری شعر می کفتی شب و روز حکایت رژیای‌بوسهل شبی بوسهل صعلوکی سحرگاه درامد بوسعید مهنه از دور جهان از روی او» روشن همی شد ازو پرسید کای شیخ هنر جوی که می‌سوزم من از بیم عقابش که با حق کار اسان‌تر از آنست اگر لطف خدا. پار تو گردد به صد عصیان اگرمشغ ول‌باشی (۶) چنان در خواب می‌دیدی که ناگاه فرو می‌ریضتی از روی او نور زمین از بوي اوه گلشن همی شد خدا با تو چه کرد آن‌جا؟ خبر گوی چنین از بوسصید آمد جوابش که خلق بی سر و بن را گمانست جهان بر رون کار نو گردد چويك طاعت کنی مقب ول باشی "۴ ودر«منطق الطیر »چهارحکایت ذیل راا زًبوسعید به‌شعر آورده است : الحکایة والتمثیل گفت شیخ مهنه را آذ پیرزن می کشیدم بی‌مرادی پیش ازین گر دعاي خوش‌دلی آموزیم شیخ گفتش مذتی شد روزگار اینچ‌می خواهی » بسی بشتافتم تا دوا ناید پدید این درد را (1) دلس‌خوشی راهین‌دعایی ده‌به‌من می‌نیارم تاب اکنون بیش از این بی‌شك آن وردی بود هر روزیم تا گرفتم من پس زانو حصار در‌یی نه دیدم و نه یافتم خوش دلی کی روی باشد مرد را۱۴" تأثیر آبو ۶ سعید بو لخیر در ادبیات فارسی ۹۹ الحکایة والتمثیل شیخ مهنه بود در فمضی عظیم دید پیری روستایی را ز دور شیخ سوي او شد و کردش سلام پن چون بشنید گفت ای‌بوسعید گر کنند این جمله پر ارزن تمام ور بود مرضی که حیند اشکار گر ز بعد انك با چندین زمان از درش بویی نیابد جان هنوز طالبان را صبر می‌باید بسی ۳ طلب در ان درون ناید بد.ید از درونی جون طلب؛ بیرول رود هرکه را نبود طلب. مردار اوست هرکه را نبود طلب. مرد آن بود هرك او در و به‌چیزی باز ماند می مشو انعر به‌يك می مست نیز 99 شد به صحرا دیده پر ون » دل‌دونیم گاو می بست و ازو می ریخت نور شرح دادش حال فبض خود تمام از فرود فرش تا عرش مجید نه به‌يگ کرت به‌ صد کرت مدام دانهیی ارزن پس از سالسی هزار مرغ صدبان پدازد جهان بوسعیدا زود باشد ان هنوز طالّب صابر نه‌افتد هر کسی مك در نافه ز خون ناید پدید گر همه گردون بود در خون رود زن ده نیست او صورت دیواراوست حاش له صورتسی بی‌جان بود در طلب باید که باشی گرم‌تر هم بدان گنج گهر دربند شد شد بتش آن چیز کاو بت باز ماند کز شراب مست. لایعقل شدی می طلب چون بی نهایت هست نیز؟؟ الحکایهة‌والتمثیل نوه سید منه با مردان راه یسم امد 7 شسك ریزان بیشرار (۳ بود روزی در میان خحانست.ه تا در آن خانقاه اشفتهوار ۱۰۰ پرده از ناسازگاری باز کرد شیخ کاو را دید آمد در برش گفت‌هان ای‌مست این جاکم ستیز مس تگفت ای‌حق-تصالی-یارتو تو سر خود گیر و رفتی مردوار گر ز هر کس دستگیری امدی دستکگیری نیست کار تو» برو شیح در خالك اوفتاد از درد او ای همه تو ناگزیر من تو باش مانده‌ام در چاه زندان پای‌بسست هم تن زندانيم الوده شد گرچه پس الوده در راه امدم آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخیر) گریه و بد مستبی آغاز کرد ایستاد از روی شف_قت بر سرش ازچه‌می باشی به‌من‌ده‌دست وخیز نیست شیخضادستگیری کار تو سر فرورفته مرا با او گذار امیری امدی نیستم من در شمار تو» برو سرخ گشت از اشسك روی زرد او اوفتادم دستگیر من تو باش درچنسین چاهم که گیردجزتودست؟ هم دل محنت کشم فرمسوده شد عفو کن کز حبس و زچاه آم دم" مور در صدر الحکایة‌وا التمثیل وید مه در حمام بوذ شوخ شیخ اورد تا بازوی او شیخ را گفتا بگو ای پاك‌جان شیخ گفتا: شوخپدهسان کرانست این جوابی بود بر بالای او خالفا بروردگارا منعما جون جوان مردی خحلق عالمم قایم مطلق تویی اما به‌ذات شوخی و بی شرمي ما در گذار (۳ قایمیش افتاد و مرد خام بود جمع کرد آن جمله پیش روی او تا جوان مردی چه باشد در جهان؟ پیش چسشسم خلق ناآودنست قایم افتاد اد زمان در پای او شیخ خوش شد » قایم استف شا ر کرد پادشاها. کارسازا. مسا هست ازدریای فضلت. شب نمی وز جوانمردی بیایی در صفات شوخ ما با پیش چشم ما میار؟" ودر« آسرارنامه »درسه‌حکایت ذیل ا زآبوسعیدیاد کرده است : تأثیرآبوسعیداپوآلخیردر ادبیات فارسی ۱ الحکایة والتمئیل به‌هر خردی هزاران کل علی آلحق شگرفی کافتاب این ولایت سلیمان سخن در منسطق ال طیر چنین گفت او که در هر کارو هر حال چودیدم آن چه‌جست مگم شدم من کنون گم‌گشتهام در پرده راز چوگم گشتی ز گم کرده چه یابی ؟ کسی ننهاد هرگز پای در راه کدامین سالك و چه راه ار خدن‌گی از کمان راست خانه کسی کاودرحض ورافتادبی خواست تودایم در حضور خویشتن کوش از آن هییست و زان عزّت بیندیش چنان کن از تف کر عقل وتمییز برین درگه چه‌می پنداری ای دوست چومخزوپوست ازيك جایگهرفت یقین‌می دان که مخ زوپوست یکسانست به تسوحید آرگشاید چشم جانت چودرچشمت‌همهچیزی‌یکی گشت کجاستآن تیزچشمی کاوفرودید هزاران فرن با سر شد چو کردی تو خود را می‌ندانی چون کنم من اگر صد قرن یابی زندگانی (۱) سپه سالار دین شاه حضفیقعت درو می‌تابد از برج هدایت که این کس؛ بوسعیدست این بوآلخیر نشان‌پی همسی جستم بسی سال همی چون قطره در قَلزه شدم من نیابد گم‌شدی گم‌کرده را باز چو ره شد پست در پرده چه یابسی؟ که کس را نیست پاي رآه دلسخواه مشال این زمن درخواه آخسر بروت شد می رود سوی شانه درین ره چون خد ن_گی می رودراست دمی حاضربه دوگیتی بمف روش که تا تو خویشتن بر گیری از پیش که در عالم یکی بینی همه چیز که ازمز جهن فرف یست باپوست جرا این يك به ماهمی آن به مه رفت ولی ازپیش چشم خواجه پنه انست برارد بانگ سبحانی زبانت کجا بارد به گرد تو شکی گشست بهعرج اندر نگاهمی کرد او دید که تا جایی برامد نام مردی که این شك از دلت بیرون کنم من 7 ۳۵ سینی خویشسن را و ندانی ۱۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید أب وآلخین الحکایةوالتمثیل زمین پر بایزیدست و آسمان هم چه می گویم؟ کجا افتادم؟ این جا قدم تا کی زنم در ره به‌هر سوی؟ بسی رفتم درین راه خطرن اك کفی خاکست و بادی در میانش 99 که يكك تن بین جهان و دیده بر دوز وی او گم شده اندر میان هم که حان در موج اتش دادم این جا چو از خود می‌نیابم يكث سر موی ندیدم ادسی را جز کقمی خالك تن اوچون طلسم و گنج جانش"" الحکایةوالتمئیل یکی گفتش که بس اهمسته کاری جه دارم 1۹ خفت دل پرپسیج دارم جوپی بر باد دارد عمرهیچ است چنین عمری کرو جان توشادست ۳1 ۶ ور ار سد سکندر پیش‌گیری ترا اين مرگ هم پیشت نهادست جو شاضصی را همی بری ر‌ دو بیم ترا دور فلك حجندی گذارد همه کار جهان از ذره تا شمس اگر اسکندری دنیای فانیت و گر رویین‌تر از اسفن دیاری شی دریا و گر دریای ابی (۳ خري می‌برد بارش آبگینه بدین آهمستگی بر خر جه داری؟ که گر خر می‌بیفتد هیچ دارم ببین کاین هیچ‌راصدگ ون »پیچ است چو مرگ اید بجان تو که بادست به‌وفقت خود نه پس نه پیش میری طی روزی دو از پس اوفتادست دل شاخ دگر می‌لرزد از بیم خود این مست استضوان چن دی ند ارد چه می‌پرسی ؟ کان ل تن بلس کند بر تو کفن اسکندرانیت باخر نیز او را چشم‌داری چوکاهمی گردی ازبس مستمندی بیالایی و پلدیری خرابی تأثیر آبوسعیدأبوآلخیردر ادبیات فارسی نشی شیر و گر شیر ژیانی نشی پیل و گر خود پیل‌گیری نشی خورشید وگرهست این کم الت نشی ماه و گر ماو منیری نشی سندان وگرسندان وپتکی نشی آهمن به‌سختی وبه‌تیزی اگر تو شیر طبع و پیل زوری همی ان دم که از تن جان برندت چوخفتی در کفن گشتی لگ دک وب تو گر خاکی و گر آتش‌نژادی بسا گلب رگ کز تب ریخت از بار چوبزتاچندخواهی برکم رجست؟ فرو ادیش تا چندین زد و مرد همه صحرای عالم جای تا جای همه روی زمین فرس نگ فرس نگ همه کوه و بیابان گام و ناگام همی درهیچ صحرامن_زلی نیست ز هر جایی که می‌روید گیاهمی همه خالك زمین خالك عزیزانست مد ۱۰۳ تو روبه‌بازی گردون ندانی چونمرودی بسارشکی بسیری چو در گردی پدید آید زوالت چو پیش عقده افتادی بگیری چو مرگ آید به‌رهواری بانگی وگرهستی به‌يك سستی بریزی ز بهر طعمه کرمان گوری میان زیه تا کرسان برندت توخفسته بهعوری امسابسی چوب درین دولاب سیمابی چو بادی شد از تب ریزه تا کرس ان به‌يك‌بار که‌خواهی کام‌وناک ام این کم ربست کجا رفتند با دل‌های پردرد؟ سراسر خفته می‌بینم سرا پای تن سیمینسست زلفین سیه رگ قد چون سرو بینم چشم بادام که در خالك رهش پرخون دلسی نیست برون می‌آید از هر برگش ای ۳۷ عزیزان برگ وعالم‌برگ ریزانست تأثیر آبوسعید ونفوذشخصیت روحانی اوتابدان جارسیده بود که شاهان‌رورگان هنگامتربیت فرزندان واندرزدادن به‌آنان» از سخنان اوبهه‌می گرفتند وشاه دمشالرابه‌نق لگفته‌های‌او می پرداختند . چنان که در کتاب «قابوس نامه که خودیکی دیگر از نمونه‌های نثر فصیح‌پارسی است -« امیر عنصرآلمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس وشمگیر زیاری »[ کلمه وشمگیررابه‌د ال مهمله نیز بکاربرده اند : آبوبکر خوارزمی درمدح‌شمس آلمعالی قابوس(۰۳ ۳۶۶-۳ ه . ق) ا زآدبای‌معروف ایرانی گوید : ایس ابوکم دز : وَجدقم آماکانمعنی دش م گر بل فلکم بل ابطال طفا:ٍ غواضب] گر ز یار و مرداویج عم مناسب ۱ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخیر) آن‌جا که در بیان« عشق ور زیدن » به ف_رزندخود« گیلان‌شاه )نصیحت‌می کند . به‌نقل‌سخنان آبوسعیدمی پردازدوچنین‌می گوید : «. . . شیخ آبسوسعید بو ]طبر رحمه‌اللّهگفته است که آدمی را از چهار چیزناگزیر بود : اول ۳۹ پثآ«* ۰ ۰ ۳۸ نانی ۰ دوم خلقانی و سوم و یرانی چهارم‌جانانی ۰ «شیخ نجم الدین رازی»[متوفا۴ ۶۵ ۵ . ق] نیزدرمقام استنادبه سخنان وتعلییات آبوسعید برنعی ا زآقوال اورادرکتاب خود« مرصادآلعباد آورده‌است . . از جمله در فص ل هف دهم کتاب که« در بیان مشاهدات انوارومراتب‌آن » است‌چنین می‌نویسد : «وقتی مریدی از شیخ آبوسعید رحمة اللّه علیه وضوساخته بود» در خلوتخانه‌رفت نعسره‌بی بزدوبیرون دوید» گفت خدای‌را بدیدم . شیخ آحسوال دانست فرمودای کار نادیده آن‌نور ثٍِ ۳ تک« ۳۹ وضوي‌توبود . تواز کجاهنوزوان حضرت از کجا؟ » همجنن در فص| نوزدهم کتاب « در بیان تجل ذات و صفات خداوندی » چنن آورده است که « بوسعید رحمة اللّه علیه‌می گفت مانی آبة‌سوی‌اللّه» " وانگگا‌به نقل داستان‌ذیل ازاوپرداخته است که‌خواندنی است : گفت : ای‌شیخ این حدیث بردوام باشد ؟ گفتابنشین که‌نباشد . دوم باربرحاست وگفت : این حدیث دوام باشد؟ گفت نب اش د واگ رباشدنادره باشدشیخ آبوسعید نعره‌یی بزدودرچرخ درآمدومی گفت : « این ازآن‌نادره‌هاست. این ازآن‌نادره‌هاست ۲۱۱ داستان ها ی أسرارالتوحیدفی مقامات الشْیخ آبی سعید . زینت بخش کلام جلال الدین محمدبلخی[۲ ۶۰۴-۶۷ه . ق ]درکتاب «مثنوی‌شریف »نیزواقع گردیده‌واوداستان‌هایی از سرگذشت نامه آبوسعید رابهرشته نظم کشیده است‌چنان که حکایت پیر طنبورزن را که‌در أسرارالتوحید آمدی "" دردفتراولمثنوی‌درداستان‌پیرجنگی " بامطلع ۱ ۰۰ رم ۰ ۴۴ می خوانیم وحک ایتمذ کوردرسرارالتوحید : « کلب الروم رسولی فرستادبه امیرآلمزمنین عمررضی ال ؛ چون دراد سرایاوطلب کرد(نشانش دادند . اوبا خودگفت که این چگونه حلیفه است که مرا نزديك اوفرستاده اند ؟) چون در سرای اوبیافت اوراعجب‌آمد ۰ پرسید از حاصران » گفتند به گورستان‌رفته است ۰ براثراوبرفت ۰ اورادیددر گورستان به‌میان ریگ فروشده‌وبی خویشتن افتاده . پس رسول گفت حکم کردی وداددادی لاجرم ایمن وخوش نشسته‌وملك‌ما حکم کردود ادنکردوپاسبان بربام کردوایمن نخفت "راد حکایت« آمدن قیصررو به نزدعمر» بامطلع : ما ۰ ۳ ۳۶ تاعمرامد زفيصريك رسول درمدینه ازبیابان نغول می یابیم ود استان آسرارالتوحید : «روزی‌دهقانی نشسته‌بود. برزگر اوراخیارنوباوهآورده‌بود . دهقان حساب‌خانه برگرفت » هریکی رایکی بنهادویکی به‌غلام داد که برپای ایستاده‌بود» دهقان‌راهیچ نماندوغلام حیارمی خورد » حواجه آرزوکرد» غلام راگفت پاریی ازآن خیار به‌من ده » غلام پارویی ا زآن خیاربه عواجه‌داد, دهقان چون‌به‌دهان برد تلخ یافت. گفت ای‌غلام خیار ی‌بدین تلخی رابدین خوشی می خوری ؟ گفت ازدست خد اون دی که چندین گاه‌شیرین خورده باشم به‌يك تلخی چه‌عذردارم که رد کنم ای استاد؟ ۰ رادر دفتر دوم مشنو ی‌درداستان« ظاه رشدن فضل وهنرلقمان»بامطلع : . م ا.. ی ۰ ۴۸ هرطعامی کاوریدندی‌به‌وی کس سوی لقمان فرستادی‌زپی می خوانيم وداستان آسرارالتوحید : «هم درآن وقت که شیخ آبوسعید به‌نیشابوربود, حسن موب که خادم خحاص ۹۹ ۳ ۲ ۰ ۰ ۰ ۳ ۳ ۳ ۲ ا و۹ ۰ شیخ بود. ازه رکسی چیزی فرص کرده بودویر درویش ان خرج کرده‌وچیزی‌دیرترپدیدمی امدوغریمان تقاضصا می کردند . . . 6رادردفتردوم مثنوی‌درحکایت: حلواخریدن‌شیخ احمد خضرو یه » بامطلع بودشیخی دایم اووامدار از جوانمردی که بودآن‌نامدار ٩"‏ می‌یابیم وحکایت آسرارالتوحید : «وقتی جولاهه‌یی به‌وزیری‌رسیده‌بود . هرروزبامد ادبرخاستی و کلیدبرداشتی و در خانه‌باز کردی‌وساعتی آن جامقام کردی پس بیر ون آمدی‌وبه حدمت امیرشدی . امیررا از آن حال‌خبر کردند که اوجه می کند ‏ امیرراهوس افتاد که تادرآن خانه چیست؟ روزی‌ناگاه ازپس وز بربدان‌خانه‌شد . مخاکی دیدد رآن‌خانه چنانك جولاهگ ان راباشدوزیررا دید پای‌درآن گوکرده » امیرگفت این جیست؟ وزی رگفت‌یا امیراین همه‌دولت که‌هستآن امیرست ما ابتد ای خحویش فراموش نکرده‌ايم خودر با یاد خوددهیم تادر حودبغلط نيفتیم . امیر انگشتری از انگشت بیرون کرده وگفت بگیرودرانگشت خودکن اگرتا این غایت وزیربودی اکنون امیری(وماك‌ترابادوترازیبد) »""رادردفتر پنجم مثنوی‌درداستال « ایاز وحجره‌داشتن او »بامطلع ۱ 7 ِ مب 7 ۰ ۵۲ می‌يابیم وحکایت آسرارالوحید : «خواجه آبولقاسم هاشمی حکایت کرد . . . 4 " رادردفترششم ۱۰۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخی مثنوی درحکایت « آن عاشق که شب بر امید وعده معشوق بیامد به درون وثاق که اشارت کرده بود» با مطلع ‏ عاشقی بوده است‌درایام پیش پاسبان عهد اندرعهد خویش "" می خوانیم . ۱ یاداوری این نکته‌شایان تذ کار است که‌هد ف صوفیان ا زنقل حکایات بیش ترصحت مقصود است‌تاصحت انتساب‌و مسامحه‌د راسنادوتغییرنام وظرف‌وقوع داستان_و حتی استنادبه احادیث ضعاف_شیوه‌یی است که صوفیان ازدیربازبد ان معروف بوده اند . [ نگاه کنید به « شرح مثتوی شریف » بدیع الزمان فروزان فر۳/ ۶۶ ۷و۷۶۵]بی جهت نیست که صوفیان هنگام تمثیلات » اسامی واعلام تاریخی راباا حتلاف نسبت نقل وروایت می کنند . برایمشال سعدی دربوستان داستان موردربیان جوانمردی‌شبلی را که در اصل منسوب به بایزید بسطامی است. به‌شبلی نسبت داده است‌ویاد استان ریختن خاکستربرسر بایزید که‌دربوستان آمده‌است» د رسرارالتوحید به آبوسعید نسبت‌داده‌شده است وب آبوعشمان حیری نیزنسبتد اده اند ۵۶ در« کلیات شمس » نیزجلال الذین محمد بلخی ا زآبوسعید باتجلیل واحترام یادکرده ومراتب شیفتگی ومجذ وبیت خودرانسبت به اوچنین بازنموده است . عاشقان پیدا و دلبر ناپدید درهمه عالم چنین عشقی که‌دید؟" این سعادت‌های دنیا هیچ نیست آن سعادت جو که دارد بوسع یر ۹۸ ودرطیٌ غزلی دیگربه‌مطلع : هرآن نوی که رسد سوی توقدید. " شود چو اب پاك که در تن رود. پلید شود می گوید : هرآن‌دلی که بشوریدوقی شد ش آن‌شیر ‏ زشورش‌وقسی آن‌شیربوسعیدشود"" درکلام « سلطان‌ولد »بهاءالدین‌محمدبلخی فرزندحلال الذین محمدبلخی نیزدربیان وارستگی وفناء‌فی اللهبوسعید چنین‌می خوانیم : بستم میان بهرشما ای‌عاشقان ای‌عاشقان تاوارهید از ماجوماای‌عاشقان ای‌عاشقان چون بوسعید ازيك وعید از غیرشد کلی بعید شد عید وسورش دایما ای عاشقان ای عاشقان ۶۱ در ( مقالات شمس »داستان آبوسعید ومردی که ازو ی آسرارحق را خواستهبود [آسرارالتوحید / ۲٩۳-۹۴‏ وحالات وسخنان / ۷۰-۷۲ ]بدونذکر موضع اماباکنایتی بلغ از تصریح چنین آمدهاست : + . . چنان که‌شیخ ‏ آن‌صوفی راگفت که‌توموشی رامحرم نیستی باتوسرراچگونه گویم ؟ » [مقالات /۲ ۲۷ باگذشت زمان 4 لفظ بوسعید درشماراع لام درآم ده‌وازاوارادهمفه وم عام گردیده است چنان که سعدی‌درطی غزلی به‌مطلع : ازجان برون‌نيام‌ده ۰ جانانت ارزوست زنار نابریده وایمانت آرزوست می‌گوید : هر روز از برای سگ نفس بوسمید يك کاسه شورب اودوتانانت آزوست۲" درکتاب «مکارمآلاخلاق» باب سی ویکم (دررفق وضدوی) از«رضی لین بوجعفرمحمّد نیشابوری» (درگذشته / ۸۵۹۸ . ق) به‌داستان لطیفی اززندگانی آبوسعید بو لخیر اشاره شده‌ودر مقام تمثیل بامختصرتصرفی به نقلی داستان سرا رالتوحید به صورت ذیل پرداخته است : «وچنین گویند که شیخ أب وسعید بو لخیررا رحم الّه علیه پسری‌بودسخت با جم ال ولطیف صورت‌ و حوب اخعلاق . درنشأب و رصوفیبی شیفته جمال وی‌شد » وبرمخالطت وملازمت وا صوفیان‌دیگر تمییزنمودجند ان که اصحاب بر آن واقعت وقوف یافتند . شدت حمیّت وصدق ارادت حاصل آمد. تاقصدهلاکت اوکردند » یکی ازایشان باشیخ مب‌اسطتی داشت. به عواجه|نهاء کردکه‌واقعت چنین افتاده است واهل خانقاه قصدی پیوسته اند شیخ مرحادم سفره را اشارت کردتا ازبهرروزدیگرترتیب سازد و اغذیهلطیف مها گرد اند چون بامد اد دیگر ازاورادفارغ گشتند 1 خادم سفره بگسترید وصللایی دردادقرب دویست کس از صوفیان بر سفره بنشستند . پس خواجه فرزند را بالطیف ترلباسی در صد رجمع بنشاند » وان شیفته رادرپهلوی اوجای فرم ودوپسررافرمودتابه کفچه‌یی حلواء شکردردهان اومی نهاد و خردمند ان شناسند که جان عشاق در مفارقت محنت کده تن بهانه‌جوی‌باشد . بیت : جان برس پایست زدست ستمت هان‌گرنظری‌نمی کنی تابرود بیچاره صوفی چون این حال مشاهده کرد » دانست که خواجه و جماعت خانقاه ا زآن حال‌خبر یافته‌اند. ازغایت شرم وخجالت نعره‌بی بزدوجان تسلیم کرد . خواجه‌روی به جماعت صوفیان کردو گفت : اصحابناه رکرابهشکر توان کشت به‌تیر نتوان کشت . ) ۳" دراب «وقیت للع رای اج م #می خوانیم : 5 ( اورده‌ان د که‌روزی‌پیش ن بوسعید بو آلخیر_رحم اللّه علیه_می خوانند ۱ و یحبونه »اوگفت : یلح اه سزاست هدوت داش ای دیس نداردمگ رخودرا . معنی این چیست. ومحبت حق تعالی چه بود؟ وانگگاه‌سخنان اورابتفصیلآورده است . [یواقیت آلعلوم /۷۴و۷۳] ۳ ۰. در« روضه خلد »[ب آب هفتم صص ۲۸ ۲۹-۱ ۱ کرام ات اولیاء ] مجدخوافی [مولف در بهار/ ۷۳۳ ق] که به تقلید از سبك انشای« گلستان‌سعدی» نگاشته شده چنین‌می خوانیم : سلطان طریقت. برهان حقیقت» سالك عالم توحید. شیخ آبوسعید قدس اللّه‌روحه, دین ودنیاهردوباهم جمع دان شت. تاغایتی که‌میخ های‌طویله اسبان اززرکرده‌بود. منکری اعتراض کرد که شیخ مارا ازدنیامنع می کند وخودجمم ! بیت : ای که گویی گرد دنیایی مگرد خویشتن اول ز دنیا دور باش گر طبیب از اش منصم می کند گو نخود خوره گر نباید خورد ماش شیخ این اعتراض ازوی‌بدید . دست‌وی گرفت وبه طویله بردوگفت : این‌میخ که‌می بینی مارا درگل است. نه‌دردل . ای که سیم اندر کفم بینی مقیم از غمش دل‌شستهدارم . همچوسیم میخ زر ای دل‌رمیده در گلست نه هوای زر چو میضم در دلسسست» (شیح محمدلاهیجی از عرفای‌قرن‌نهم د رکتاب معتب ره شرح‌گلشن راز »به شیوهتربیت صوفیانه آب وسعید استناد کرده وچنین نوشته است : «نقل است که‌شیخ آبوسعید آبوآلخیرقدس سره‌آلعزین جون‌مریدراتلقین کردی » بردخودمی نشان د و اسما؛ٌاللّه براومی خواندونگاه به‌مرید می کردتابه کسام اسمی در اوتغییریید امی شود . ازهراسم که‌دراوتغییرپید امی شد » می فرم_ود که به‌آن | سم ذک ربگوتازمانی که کار مریدبه آن اسم تمام‌می شد) بازاورامی نشان دواسماء الله‌براو مس رل مرس کو می خواندوبازازه ر اسمی که تخییردروی‌می دیدبه آن ذکرمی فرمودوهلم جرابه این نوع تربیت‌مرید می نمودتا کار اودرفترباتماممی رسید ۰( ۵ «ملا حسین واعظ کاشفی سبزواری » (متوفا / ۲ ٩۱‏ ه ق) درکتاب «فتوت نامه سلطانی» تأثیر آبو / سعید بو لخیردر ادبیات فارسی ۹ ۰ ۱ آن جا که سخن درباره« آرکان معرکه »می راند . گوید : « اگرپرسند که چهار رکن معرکه کدام است؟ بگوی اول شست و شوی دویم رفت و روب ۰ سیم گفت و گوی . ۰ چهارم جست و جوی .). این مطلب‌بی گم ان ازسخنان آبوسعید در أسرارالتوحید اقتباس گردیده . آنجا که‌محمدبن منورازقولبوسعیدمی نویسد : . . وبدانید که‌مارفتیم وچهسارچیز برشم‌امیراثگذاشتيم : رفت‌وروب. شست‌وشوی. جست وجوی. گفت وگوی . تاشمابراین چهارچیز باشید اب جوي‌شمار وان باشد . درتفسیر« حدائق آلحقایق » تألیف «معین الدین فراهی‌هروی »مشه وربه «ملامسکین» (متوفا / ۵٩۰۸‏ . ق) بهنقل از آبوسعیدآبوآلخیر چنین آمده است + « شیخ آبوسعید بو لخیر قدس سوه گفته است که حب دوحرف است «حا بو« باه حاتعلّق روج داردود با بدبدنیسنی ه رکه دعوی‌محبت الهی کند ۰ می بای که ازروح وبدن دست بشویدو سحن ازجان‌وتن نگوید . »" ودردیوان«قاآنی »(۲۳ ۱۲۷۰-۱۲ ه . ق)شاعر عهد قاجارها آمده است : آشفته سخن چوزلف جان ان خوش تر چون باد صبابی سروسامآن خوش تر آه سحصری ۳ سینه خحماری ازناله( بوسعید » ور آدهم خوش ت۲۸ معاصرنیزواقم گردیده‌ومضامین گفتاراو-درونمایه شعر ایشان واقع گردیده است که برای مثال به‌دو مورداشارت می شود : ۱ «سرحق » بوسعید مهنه را آن مرد خام گفست سرحق به‌من برگو تمام شیخ اندر حقهیی موشی هاد روز دیگر حمّه با آن مرد داد که در این آسرارحق کردم نهان يك زمان از پاس آن غافل نمان مردیستد ‏ هم وجان دربرگرفت پس به‌جانش» حارعاری‌درگرفت که چه شاید بد در این حقفه 4 ۳ سرحق درحقه چون بنهاد؟ ۹ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید بوآلخیر) از وساوس با همه کوشش نرست حقّه بگش ادا زدروزش موش جست پس به خشم آمد که ای مرد ریا موش را تو سیحق خوان‌دی چرا گفت ای ناپ‌خته مرد یاوهگو سالك ااهمل در غفلت فرو موش‌درحقه نماندی‌تابه چاشت ! ۱ داستان فوق که برگرفته ا زأسرارالتّوحید / ۴ ۲۹۳-۹ وحالات وسخنان ۴ ۷۰۱-۷ است‌رادکتر سیدمحمددبیرسیاقی به‌رشته نظم کشیده است[یخما / سال۲۹ ص ۱۶۵ سال ۱۳۵۵ ه . ش ] ۳۲ «حکایت نویس » شنیده‌ام به‌مریدی» بسوسعید بگفت به ان اه ند اری زچیست‌پیون دی ؟ جواب داد حک‌ایات شیخ بنویسم بهنعواهش دل درویش آرزومندی مباش گفت حکایت نویس وباش چنانك حکایت ازتونویسند-مردمان‌چندی حدیث خلق نوشتن » هنرنمی باشد بک وش کزتویم ان د حدیث‌دلبن دی که صورت من ظوم کلام بوسعید د رأسرارالتوحید است : «. . . حکایت نویس‌مباش » چنان ِ ۱ باش که ازتوحک‌ایت کنند . »ص۲۰۳ خحطاب به‌ خادم خحاص خود_ که به صورت فوق اقای علی باقرزاده« بقا » شاعرنکته سنج خراسان آن‌رابهرشته‌نظم کشیده اند . با استقصاوتتبعی که‌دربرنحی ازآثارمنظوم ومنثورفارسی به‌عمل آمد » روشن گردید که سیمای تابنا وشخصیت‌والا ی آبوسعید وتعالیم عالیه اوچگونهآثارگونا گون زبان وادب وفرهنگ ایرانی را سایه‌واردنبال‌می کند . شایدمطالعه این مقاله تأثیر اودر ادبیات فارسی رابازنماید . علاوهبر آن که مکانت اودرتصوف‌وتکامل آن‌بسی والاست‌و این سخضن را ترجمه پهناوری گفته امد در حدیث دیگری یادداشت ها ۱-طبقات الشافعیه‌سبکی ج ۴ ص ۱۰ -فضل اللّهبن احمدبن محمد آلمیهنی . ونیزشدآ لازارحاشیه ص ۲۸۲ و۳۸۳ از مرحوم قزوینی ۰ سخنان منظوم |بوسعیدبوآلخیر ص ۱ مقد مه مرحوم نفیسی : آبوسعید فضل اللّهبنأبی آلخیرمحمذبن‌میهنی . ۲-أسرارالتوحید چاپ آقای‌دکتر ذبیح له صفاص ۱۵ ۳-دايرة آلمعارف اسلام ج ۱ص ۱۰۴ ۴-اين کلمه که در کتب جغرافیاودواوین شعراوتراجم به صورت میهنه » مهینه (دیوان عطار از انتشارات بنگاه ترجمه‌ونشر کتاب‌شماره۴ ۴بهاهتمام‌تقی تفضلی ص ۲ ۶ ۵بیت ۷ ۱ ۵ وأسرارن امه طبع طهران ۳۳۸ ۱ص ۱۴۱ )ومهنه(درسیاری از مواضع . خحاصه منظومه‌های عرفانی عطّرمانندمصیبت نامه ص ۰۱۳۰ ۰۱۶۸۰۱۴۵ ۳۳۷والهی نامه ص ۰ ۰۱۰ ۰۱۵۵ ۰۲۳۵ ۷ ومنطق اللطیر ص ۱۳۶ چاپ دکت رگوهرین وچاپ دکتر مشکورص ۰۱۶۸ ۲ ۲۳ ۰ ص ۲۵٩‏ گوهرین و ۲۷ ۳مشکور) ضبط شده است . «قریه‌یی بوده است از فرای خابران که آن ناحیه‌یی بوده است‌بین آبیورد وسرخس وبسیاری ‏ زآ هل علم وتصوف به‌آن منسوبند ازآن جمله آبوسعید اسعدین آبی سعید فضل اللّهبن آبی آلخیرو بو لفتح طاهر [معجم آلبلد ان ج ۸ص ۳۳۲ چاپ مصر ۳ ده . ق ] شادروان سعیذ نفیسی این کلمه راتصغیر لفط« میهن »به‌معنی « زادگاه »دانسته است . [مقدمهسخنان منظوم آبوسعید ص ۲ ] این شهر امرو زخارج ازمرزایران ودر خاك جمهوری ترکمنستان‌شوروی است . دررجنوب غریی مروودررجنوب شرقی آبیوردو درشمال‌شرقي سرحس ودر ۰ ۲۰ کیلومتري جنوب شرقی عشق آبادکنونی پایتخت ترکمنستان به فاصله ۸ کیلومنري شهر أخیرواقع است[ همان کتاب ص ۴ مقدمه ] اينك مردم محل به آن شهر« مانه »می گویند وبه همین جهت مزا ر آبوسعیدبه‌نام ومانه باب معروف شدهوشهر مهن یامیهنه جزوبخش قهقهه است [سرچشمه تصوف در ایران / سعید نفیسی ص ۲۲۶ ] ۵-مجله‌مهرسال ۴ شماره ۴ شهریور/ ۱۳۱۵ ص ۲۵ ۳ مرحوم د کت صادق رضازاده شفق . ۶-یعنی « پدرج ان بوالخیر »[واودر ۱ بابو» علامت تحبیب است‌وشکل قدیم تر آن« پاپوی » است‌وهنوزدربعضی ولایات ایران ا زآن جمله‌در قارس این ترکیب معمول است وآن رادر قدیم با های تصغیریاهای‌شهرت به شکل بابویه که آن هم ازه پاپويك او به‌معنی « باباجان »یا« پدرجان »است . می گفتند و زاین قبیل اسامی مانند شیرویه . ماهویه , راهویه‌وسیبویه‌ومسکویه‌در فارسی کم نسوده-بعضی ازاين کلمات مرب شده و ازوزن فعله به‌وزن فعیل درآمسده . مانند : این بابویه وین راهویه وآل بويه‌وسيبوي و مسکویه ][همان‌ماغذص ۳۲۵ و۲۶ ۳مجله« مهر »] بابوگویابه‌معنی باباوه:۳0 که در اوایل سماءشفقت‌رایامجردتلقیب را افزایندوگویند : «بابافلان »و«ععفلان » دوبدان که پدرشیخ ماراقاس اللّه روحه آلعزیز بو لخیر خواند ندی ودر میهنه« بابو بو لخیر » گفتندی و اوحطاربوده است . »[أسرارالتوحیدص ۵ ولابد واوبابون واوتصغیریعنی تصغیرترحیم و|ستمطاف است . مثل «یارو»وه عموءوه خالو» (وسیبویه‌ونظایره) که در حقیقت فارسی «بابویه » است. . یعنی همان کلمه است که در فارسی «بابو»می گفته اندووقتی که به‌عربی می رفته « بابو یه »شده است . [یادداشت های قزوینی ج ۴ ص ۵و۶ چاپ دانشگاه‌شماره ۱۷ ۵سال ۱۳۳۷ ۲ ۱۱۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلضیر) ۷ سرارالتّوحید ص ۱۵ و۱۶ ۰ » ۸-ازسخنان آبوسعید است : « اگ رکسی درهقامات به‌درجه اعلارسید وبر غیب مطلع شود که اور پیری و استادی نبود. ازوی هیچ چیزنیاید وه رحالت که از مجاهدت خالی بود» زیان آن‌بیش ازسودبود . « آسرارالت وحید ص ۱ ۳۰و۲ ۳۰ ونبزمقایسه شودبا عبارت اسرارالتوحیددرص ۳۰۴ : من یدب بأستاذفهریطال . . . ودرتایید این‌معنی است : «مفتون‌ومغرور این راه کسی است که‌پندارد که بادیهبی پایان کعبه وصال‌به‌قدم بشری‌بی دلیل‌وبدرقه 1 قطع تواند کرد : به دای آرکسی تواندشد بی خدا از خد ای‌برحوردار » [مرصاد آلعبادص ۲۷ ِ ٩-نسخه‏ سلیم آغاچاپ آقای‌دکترصفا : «عنازی » نسخه کتابخانه پطرزبورگ ومتن ژوکفسکی « عثاری » حالات وسخنان آبوسعیدو«عیاری» . ۰ اس راوید ۱۷ ۱-أسرارالتوحیدص ۱۹ ۲ -حالات وسخنان ص ۳متن ژوکفسکی : «عبادی »متن‌دکتر صفاه عنازی » . ۳حالات وسخنان ص۱۳ وأسرارالتوحیدص ۲۰ ۴ -آسرارالتوحیدطبع ژوکفسکی : « الحصری »متن دکتر صفا« حضری » امام آلکبیر آبوعبد له محمدبن احمد خضری مروزی[ا زآن روحضری‌نامیده‌شده اس تکه‌یکی ازنیاک انش مردی‌بنام « خضر » بوده است ] امام مرو وا زپیشوایان بزرگ شافعی در حراسان وداماد بوعلی شب وی است . وی از قاضی آبوعبد اللّه الحسین بن اسماعیل محاملی ودیگران حدیث آموخعت . آن گاه به مجلس درس ای بسیاری ازمشایخ زمان علم فقه آموخته که ازآن جمله استادًبوعلی دفاق وحکیم بن محمد دیمونی بودند . [نگاه کنید به طبقات سبکیج ۲ ص ۱۲۵و ۱۲۶ ] ۵-وفیات آلاعیان(ج ۲ ص ۲۴۹و ۲۵۰ طبع مصربهتصحیح محمدمحیی الدین‌عبد آلحمید) ۶-مام ابوعلی زاهسرین احمدبن محمدین عیسی سرخسی ۰ فقیه ومقری ومحدث بزرگی‌شافعی » فقه رانزدابولسحاق مروزی وعلوم وفنون ادب رانزدآب ویک آنباری آموخت وازآبوآلولید محمذین ادریس السامی وابوآلقاسم بغُوی‌ویحبی بن صاعدو بسیاری‌دیگرسماع حدیث کرد وعلم کلام از آبوآلحسن آشعری فراگرفت . وی‌شیخ رورگارخوددر حراسان بوده است . وفاتش روز سه‌شنبه سلخ مامربیم آلاخرسال ۳۸۹ ه قدرسن / ۹۶سالگی اتفاق افتاد . [طبقات الشافعیهج ۲ ص ۲۲۴9۲۲۳ ] ۷ -أسرارالوحیدص ۲۴ و۲۵ . لازمبه‌یادآوری است که در کتاب « عقلاء آلمجانین » ازابی آلقاسم آلحسن بن‌محمدبن حبیبآلمفسردراح وال این طایف ه سخن رفته است وحاجی خلیفه نیز فصلی را احتصاص به این گروه‌دادهاست . فی اخبار عقلاء المجانین متن وهامش(ص ۲۵ ۱ ج۲ )[یادداشت های قزوینی ج ۲ ص ۱ ۲۰۰-۲۰ چاپ‌سوم ] «عقلاءآلمجانین » نام کتابی است که محمّق وادیب‌دانشمند باذوق ایرانی آبوالقاسم حسن بن علی النیسابوری‌واعظ [متوفا ۶ . ق-۱۰۱۵م]درنیمه دوم قرن جهارم هجری‌به زبان عربی تألیف کرده است‌ودر ۳ ۱۳۴ ه . ق ۲۴ ۱٩‏ م دردمشق چاپ شده است. دراین اثر دیوانگان ا زآن ر که « شانه‌ها آسوده ازبارخرد»دارند ودرپناهآزادی در سایه دیوانگی -سخنان تند وگستانمانه گفتهوبه اصطلاح « مرفوع آلقلم »اند . وخلاصه کلام آن ها اینست که : ۰ ای این دستهبه‌دلیل برعورداری اززجنون ۰ این آزادی‌راقایل بوده‌ان د که باجسارت بیش تر در باره حد اسخن بگو بندواین بادداشت‌ها ۱۳ جرأت راد اشته باشند که گستاخ تر از آفرادعادی‌با خد احرف بزنند . البته‌ماده اصلی کلام این‌دیوانگان «عشی |لهی » است‌و ۲ ر ۳ ادمیانی هستن د که چون ظاهرادر ارب اطی خحاص باخد اهستند-برای‌ذهن عامه قابل فهم ودرا نیستوعطارنیزدر «مصیبت نامه » اززبان لیلی ومجنون‌می گوید : تا توانی با خرد بیگانه باش عقل را غارت کن و دیوانه باش زان که گر تو عافل آیی سوي من زصم بسیاری خوری در کوی من ليك اگر دیوانه ایی درشمار هیچ کس را با تو نبود هیچ کار جنان که« ستایی »نیز دره حديقةآلحقیقه » گفته است : ۳ 1 چیست عقل؟ اندر این سپنج سرای جز مزور نویس خحط خدای نیست از راه عقل و وهم و حواس جز خدای ایچ کس خدای شن اس [حدیقه /۶۱] گریزازعقل» بهمنزلهوسیله‌یی است‌جهت اجتناب ازپرورش نفس و از این رونزدصوفیه, درجاي‌خوداز اهمیت‌برخوردار است به طوری که افرادی که از قید عقل رسته بودند » نزدبعضی مشایخ به عنوان واصلان وأبد ال خوانده‌می شدند . اما احوال وق وال طایفه مجانین-د رآثار عطار-عمیق ترتوصیف وییان شده است وشاید بتوان گفت درمیان شاعران قدیم تا زسان عطّار تتها اوست که برای نخستین باربه طوررسمی ‏ برای‌دیوانگان » فرصت و اجازه سخن را فراهم ساخته ود رآثارخویش خاصه « مصیبت نامه » طی داستان هایی آحوال کسانی را که « شانه‌ها آسوده ازبار رد »دارند . به رشته‌نظم کشیده است ومنظومه عرفانی مذ کون آیینه سر تاپانماي طبقات فرودین اجتماع برعموم وشوریدگان واز خردبیگانگان بخصوص می باشد که‌به اقتضاي جنون وخلق وخوی‌حاصل ازاطوار آن هاسرگذشت فرادعادی وعاری ازعناوین اعتباري‌دنیارادرآثارخویش تصویر کرده است . با این ترتیب آنان در صورت انتق اد کنندگان تندوگاهی بسیار شدید آمرای زمان و افراددغلبازومتظاه گرد اگرد خویش ظاهر می گردن وا زاین روگفت ارراین‌دیوانگ ان درآثار عطاربادرونمایه اعتراض ونقد اوضاع و أحوال اجتماعی همراه‌می شود و صحبت از عدالتِ اجتماعی پیش می آید وسخن برس طرزتوزیم مکنت درجامعه مطرح می گردد که هیچ گا به نعاط رشاع را منسوب به طبقات ممتازومربوط به‌در با وحکومت نمی رسیده است . نمونه جالب ان » حکایت دیوانه عطاروقضیه املاك‌نشابوراست که می‌گوید : این دیوانه به‌ نشابورمی رفت . دشتی دید فراخ که د رآ گاوبسیارمی چرید . پرسید این گاوه امال کیست؟ گفتند : مال عمیدنشابور. ازانجاگذشت . صحرایی دیدپرازاسب. گفت : این اسب‌هاازآن کیست؟ گفتند : ازآن عمید نیشابور! بازبه‌جایی رسید بارمه‌ها وگوسفندههای‌بسیان پرسید : این همه گله از کیست؟ گفتند : ازآن‌عمید . چون به‌شهرآمد » غلامان‌بسیاردید . پرسید این ها از کیست؟ گفتند : بندگان‌عمیدنشابورند . درون‌شهر سرایی دید آراسته که‌مردم به آنجامی رفتندومی آمدند . پرسید این سرای ازان کیست؟ گفتند این اندازوندانی که سرای عمید نشابوراست؟ دیوانه . دستاری کهنه برسرداشت . ازسربرگرفت ویه آسمان پرتاب کرد که خد ایا این را هم به عمید نیش بورده از آن که همه جیزهارابه‌وی‌داده‌یی . »[مصیبت نامه‌مقاله ۲۸ ] سخنان مجانین درواقع قلمرومطلوبی است‌تابینوایان . درماندگان وشوریده‌حالان به‌سخن آمده , برتضادهاوتناقض ها انگشت گذارند و این اعتراضات را با ساده‌دلی خاص خویش. تا دستگاه خلقت ومشیّت الهی نیز وسعت بخشند . [حدیقه سنایی /۶۴۷] ۱ ۱۹۴ آبوسعیدنامه(زندگ نامه آبوسعیدآیوآلخ وه (زند. کی نامه آبو بوالخیر) به‌هسرحال برخحی از این عقلاءمجانین بارهایی ازبار عقل ظاهرآفرصت ربهانه‌یی یافته اند جهت بیان آقوالی که‌در حال شعورو |دراك بیان آن خالی از اشکال نیست وحتی آقوالی که صوفیه به‌بهلول معروف نسبت داده‌اند از يك هشياري رن انه حکایت می‌کند . قدیم ترین ذکر بهلول‌دره البیان والتبیین »جاحظ[ طبع عبد السلام‌هارون ۲ / ۲۳۰-۱ ] است که‌می گوید : گرایش به‌شیعه داشت . هرچندممکن است‌وی‌هارون الرشید راهم در کوفه ملاقات کردهبااشد وبعضی سخن ان وینیزیادآو رآق وال منسوب به دیوجانس وحکماي کلبی یونان است . بیش تر حک یات مرب وط به‌ان رزنگأحوال صوفیه راداردوعجب نیست که‌بعدها صوفیان اور از عارفان عصر خویش خوانده‌اندوحتی برلوح‌گور اودر بخدادکه‌در سال ۱ ۰ . ق درست شده است‌اورا«دسلطان آلمجذوبین » نامیده‌اند . این بهالیل ودیوانگان ازبند تکلیف رسته و آشفتهحال درآثار صوفیه , خحاصه عطار_درواقع سخنگویان جناح‌معترض جامعه بوده اند که انعتفاء درز یر سپرجنون , آن هار ازتعقیب وآزارأهل قدرت ومدعیان عقل آیمن می داشته است . يك حکایت‌بهلوا لب خلیفه نمونه‌یی است ازوضع این‌دیوانگان‌در برابر اه قدرت . می گویندخلیفه: قصری‌ساخت ووقتی به تماشای‌آن‌رفت. بهلول آنجابود . خلیفه ازوی‌پرسید که این قصر راچگونه می بینی ؟ بهلول‌پاره‌یی زغال‌برداشت وبردیوار قصرنوشت به این مضمون که توخالك رابرد اشتی ودین رافروگذاشتی . این رااگر ازمال خویش کرده‌یی » سراف است وخداوند |ٍسرافگران رادوست نمی دارد . آگرهم از مال‌دیگران کرده‌بی . ظلم است وخداوند؛ ظالمان رادوست‌نمی دارد . قصه دیگری‌هم که ععّ رد رمقاله هشتم مصیبت نامه نقل می کند-بسیارپرمعنی است . می گوید : «بهلول درغیبت خلیقه فرصت یافت وبرتخت خلافت تکیه زد . ملازم ان رسیدن د و اوراباچوب وسنگ زدند که این جسارت چرا کرد . وقتی هارون دررسید بهلول‌به‌وی گفت که‌من » به‌يك دم نشستن براین مسند ۰ این همه‌رنج دیدم تاتوکه عمری برآن نشسته‌یی چه خواهی دید ؟ 6 درحدیث‌هم آمسده است که «رفع آلقلم عن ثلاشة عن آلجنون آلغلوب علن عقله‌حتین برأوعن الشانم حتّی یستیقظ و عن الصبی حتی یحتلم »(جامع صغیر ۲/ ۳۰ جلال الدین عبد الرحمان بن آبی بکر السیوطی ۲ جزء چاپ‌مص ۸۱۳۲۱ . ق) « از مست ومجنون وخفته و کودك ‏ قلم تکلیف برگرفته‌اند . (تعلیقات قابوس نامه ۲۶ ۳ مرحوم یوسفی / ۱۳۴۵ )«رواباشد که مریدبه احتیاربخسب دواد ر خواب تکلف بکند ازپس آن که ح آم وربجای آوردهباشد» لقوله عم «رفع آلقلم عَن ثلاث عن الائم مر حتیل ینتبه‌وعن الصبی حت یحتلم وعن آلجنون حتییفیق +(کشف آلمحجوب ۴۵۷)و« حافظ نیز سروده است : صلاح‌وتوبه‌وتقوی زمامجوحافظ زرندوعاشق ومجنون کسی نیافت صلاح وهمحبی الدّین بن عربی » نیزدرفتوحات مکيّة[چاپ مصرح ۰۱ ص ۳۲۲-۳۲۶ فصل ۴ ۴ ] فصلی خاص رادربیان مراتب و حوال این طایف ه وعلّت ظهور این حال‌برآن هاآورده است: که بسیا رخواندنی است شاید اشعارذیل درمشنو ي‌جلال الدین‌محمدبلخی # ‌ م بتواندمیین أحوال این دیوانگان عاقل کش باشد . انجاکه‌می گوید : ۰ مازبان را ننگريم و قال را ما درون را بن‌گسريم و حال را ناظر قلبیم اگر خاشم بود گرچه گفت لفظ نا اضع رود . . چن د زاین ألف اظ وضم ارومج از سوز خواهم سوز با آن سوز ساز آسشی از عشق در جان برفروز سربسر فکر و عبارت را بسوز موسیا آداب‌دانان دیگرند سوعته جان و روانان دیگرند عاش ان را هر نفس سوزید نیست بر ده ویران ؛ خراج و عسسر یست یادداشت‌ها ۱۱۵ گر خطا گوید ورا خاطی مگو ور بود پرعون شهیدان را مشو حون شهیدان را زاب اولسیترست این حطا از یلد صوات اولیتکرست 3 س در درون کب رسیم قب له تست چه غم ار غواص را پاچیله نیست توزسرسستان فلاووزی مجو جام» چاکان را چه فرسایی رفو؟ ملّت عشسق از همه‌دین ها جد است عاشقان راملت ومذهب خداست [مثنوی۲ ۱۷۷۰-۱۷۵۹ ص۳۴۳ طبح نیکلسون ] برای اطلاع از تفصیل رجوع شود. ۱-مجذوبان وآشفتگان درآثارعطان فروزانفر. [ص ۵۳تا۶ ۵شرح احوال ونقد آثارعطار] ۲_معارف, مجلّ. دوره چهارم شماره ۲ [مرداد-آبان ۶ ۱۳۶ ]و یژهنامه« عقلاء‌مجانین »به‌مناسبت هزارمین سالدرگذشت آبوالقاسم حسن نیشابوری . ۴زرین کوب دکتر عبدآلحسین ‏ (ادبیات عرفانی ایران وارزش انسانی آن« نه شرقی نه‌غربی . انسانی #ص ۲۵۵) ۴-شرح مثنوی‌شریف دفتر اول ص ۲۳ ۱ ۸-دررورگار کمال زندگانی از بوسعید پرسیدند : «ای‌شیخ این روزگارتواز کجاپدید آمد؟ گفت : ازيك نظرپیرآبولفضل . . . هرچه‌داريم ازآن‌داریم . [أسرارالتوحیدص ۲۵ ] کردروزی‌نظری برمن بیجاره‌همی هرچه‌من یافته ام جمله از ان یافته ام [مرصاد آتعبادص ۷۳ ] ۹-أسرارالتوحیدص ۴۲و ۵۰ ۰-أسرارالتوحید ص ۴۷ ۱-أسرارالتوحید ص ۵۴ ۲-أسرارالتوحیدص ۵۱ ۱-أسرارالتوحیدص ۱ ۶-حالات وسخنان ص ۳۹ جاپ‌سوم . ۲-حالات وسخنان ص ۲۸ ۱ ۳-أسرارالتوحید ص ۳۷ ۴-سرارالتّوحید.ص ۲۸و۲۹ ۵-حالات وسخنان ص ۳۷ ۶-حالات وسخنان ص ۳۹ وأسرارالتوحیدص ۲ ۶ ۷-رباط (عر) به کسرراء : مهمان سرای (منتهی آلارب) سرایی که برای فقرا سازند کاروان سرای‌سرمنزل هاي‌راه(نظام) به‌فتح اول : مسافرخانه (غیاث) مافرعانه‌یی که‌درآن أهل اللّه ساکن شوند[ خطط مقریزیج ۴ ص ۲ ۲۹ ]خانه صوفیان ومنزل آنان (ص ۲۹۳ )مهمان سرایهانندی که منزل صوفیان بوده اسبت و اغلب به‌وسیله تروتمند انی که‌معتقد به این طایفه بوده اند , ساخته می شد تا صوقیان‌درآن به‌عبادت وتزکیه نفس وتهذیب انحللاق وبه‌جا آوردن مناسك ساوك مشغول باشند . دراین رباطات اغلب» ۱۹۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخیر) جمعی صوفی منزل داشتند که در تحت‌راهنمایی پیری‌راهد ان وشخصی مرشد »روزمی گذرانیدند و از اواخر قرن‌پنجم به‌بعد . شیخ, آغلب این رباطات که مشه ور بودند » از طرف خلیفه وقت یا سلطان زمان تعیین می شد واندك اندك صورت منصبی دولتی به حود گرفته بودوچون مرکز صوفیان وعبادوزهد ان بود , همیشه مورد احترام‌مردم قرارمی گرفت ومسافران‌وسیاحان ازآن‌دیدن‌می کرده‌اند . از جمله این بطوطه در سفرنامه حود بسیاری از این رباطات که درسراسر مالك اسلامی پرا کنده بود » دیده است‌مثلا : ازرباط‌ربیع (ص ۱۴۳ )رباط آلموقّق (ص ۱۳۹ )درمکٌه وزهاد و صلحای آن جاوسایررباطات شهرهای عمده‌سر راو خودسخن رانده است‌و همچنین رباط امام‌تبانی که‌درتاریخ بیهقی [ص ۴۰ ۱ و۲۲۸ ] آمدهاست . اطلاق رباط برنعانقاه‌یامحلی که‌برایرهگذران وفقرا عتصاص یافته باشد ذر لغت ونیزدر عرف صوفیه‌سابقه دارد : چنان که دره آسرارالتّوحید »مکرربه کاررفته است از جمله(ص ۳۱) : «وبیشترنشست شیخ به ربساط کهن بودی وآن ربساطیست برکن ار میهنه برسر را آبیوردوشیخ ماد رآنجابسیارریاضت‌ و مجاهدت کرده است‌وبالایی است برسرراه مروبهدروازهمیهنه نزديكگ , آن رازعق لگویند ورباطی است درراه‌طوس ازمهنه تا آنجادو فرسنگ دردامن کوه آنرارباط سرکله حوانند ورباطی دیگر است بر دروازهمیهنه که بگورستان شوند . ۱ صومعه (که جایگاه عابدان وزاهدان است) وزاویه ر نیز در معنی خانقاه وگاه در معنی نزديك به آن محمدین منوربه کار برده میس . ۱ ۲ « سوراخی بصومعه شیخ کرده بودت پیوسته شیخ رامی دیدی وسخن می پرسیدی . . . در صومعه‌شیخ رفت و ازبهر تبرگ از کوزه شیخ ا زآن‌موضع که عض آب خورده بود آب خوردوبیرون آمد . ص ۲۸۵-۲۸۶ برای اطْلاع بیشت به عوارف آلمع ارف سهروردی که در حاشیه احیاء علوم الّین غزالی چاپ شده[ج ۱ ص ۱۴۸ تا ۲۱۷ ]و حطط مق ریزی[ج ۴ ص ۲ ۲۹ ت ۲۹۷ ]ودایرة المع ارف اسلا ذیل رب اط و« فرهنگ لغات وتعبیرات ثنوی »تألیف آقای دکترسید صادقگوهرین ذیل این کلمه‌می توان‌رجوع کرد . ۸-زاویه : در اصل عربی به معنی گوشه مثلث و خانه وجمعش زوایا است وبه طریق مجاز حجره کوچکی راگویند که در خانقاه به‌جهت خلوت وعبادت احتصاص می داده‌اندو این کلمه در فقرات متعد در آسرارالتوحید به‌معني أسباب زندگی ولوازم طاعت و عبادت زاویه نشین مانندسجاده‌وجانمازو . . . هم به کاررفته است . [ آسرارالتوحید ص ۱۵۶ ] ٩-أسرارالتوحیدص‏ ۳۰ : «رباطی است‌ب رکتارمیهنه برسرراه اپیورد » . ۰ -أسرارالتوحید ص ۳۰ : «برسرراه‌مروبه‌دروازه‌میهنه» . ۱-سرارالتوحیدص ۳۱ : « درراه طوس ازمهنه تاآن جادوفرسنگ . ۲ ۱-« بردروازه‌میهنه که به گورستان‌شوند » . ۳مناسب‌این‌معنی است:« ابیات‌ذیل » : تا کم نشوی و کم‌تر از کم نشوی اند صف عاشقان تومجوم نشوی اد ماییم زود وجود پرداعتگان آتش به‌وجود خود دران دا بگان پیش رخ چون شصع توشب‌های وصال پروانسه‌صفت. وجود خودساختگ ان [مرصاد آلعبادص / ۳۸۹ یادداشت‌ها ۱۱۷ _ و ع_ ‏ ِ ۱۴ _لفظ و هیچ »که‌درشمول‌حکم نسبت به‌مصادیق وأف راد کلمه مابهد خودبه کارمی رود همواره برسر مفرددرمی آیدو حالات‌وسخنان . ۵حالات وسختاد ص ۳۹ ۶سا رالتوحید ص۱۱ ۱ : « اگ همه عالم خون طلقگیرد» ماجز حلال نخوريم » . حالات وسخنان ص۱۲۸ : «مانه حرام خوريم ونه حرام خورانیم » . مناسب این سخنان است ابیاتی که «جلال الدین محمد بلخی » مشهور به «مولوی » در کتاب شریف «مثنوی » بیان فرموده است : لتمهیی کاو نور اف زود و کمال آن بود آورده از کسب حلال روغنی کاید چراغ ما کشد آب خوانش چون چراغی را کشد علم وحک مت‌زاید ازلق مه حلال عشسق و رقت آید از تقمه حلال چون ل قسمهتو حسدبینی ودام جهل و غفلت زاید آن راء دان حرام هیچ گندم کاری و جو بردهن؟ دیده‌یی اسبی که کوه خر دمد؟ لقمهتخمست‌ویرش ان دیشها لت مه بحروفوه رش اندیشه | زاید از لقسمه حلال اندر دهسان میل خدمت عزم رفتن آن جهان [دفتر اولمثنویب ۱۶۲۳-۱۶۴۸ /نیکلسون ] گر شود عالم پر از حون مال مال کی خورد» بنده خدا الاحلال [مشوی۲ /بیت۳۲۲۳] روا مر ۱۳۹ ار ‌ مر ل [لوکانت الدنیادماعبیطا لایکون‌قوت آلومی الا حلالا . ] منسوب به «سهل بن عبد اللّه تستری »[شرح خواجه ایوب واحیاء العلوم ج ۳ص ۶ ۶] [ مرحوم فروزانفر» « احادیث‌مثنوی »] ۷ -أمسرارا لش وحیدص ۳۴ و۵ ۳-مناسب است‌یادآو رگردد که در آسرارالتوحید برخی از کلمأت باعلامت‌تصغیر « 2 ء که‌در قدیم نظایر استعمال آن درمجاري کلام بارسی گویان فراوان‌دیده‌می شود. بکاررفته است . [ أسرارالتوحید ص۰۳۵ ۰۱۳۱۰۱۲۴ 6۴ ۷ ۷ ۷ و. .۲۰ زيادةالک اف را لکلمهةدلیل التصغیر ند هم (عند آلعرس) یاق وت در« فزو پنك »ویع رف بب وجعف رل ومعنی مذاآلک اف آلزیدةنی آعرآ لاسم آلفارسی التصخبریقولونفی التصغیرعلی. عليك وفی تصغیرحسن : حسنك‌وفی تصغیرجعفر جمفرك وم اشبهه «معجم آلادبا »۱۴/۱ ۴[یادداشت‌های‌قزوینی ج۶/ ۱۸۹ ] ۸-سرارالتوحیدص ۳۴ ٩-آسرارالترحید‏ ص۵۸ ۰-ذکرعددچهل به گمان نزديك به‌یقین » برای افانه تعددوتکثروییان شذت استغراق است ویراطلاق اراده مفهوم وحنود حقیقی ووافعی ا زاین عدد نشده است و این رسمی استکه‌درزبان فارسی بر اي افادهمرتبه استخراق‌و مبالغه در تعددبه کاررفته که برای بیان کشرت برای موضوعی به عددی تافْظ وتمسك می کنند : بدوناین که بواقع به معدودتوجه‌ونظری باشد واین استعمال‌درقرآن ۱۱۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بوآلخیر) کریم وروایات واحادیث فراوانآمده است . [برای اطّلاع بیشتربه (مجله‌یغماشماره ۵سال ۱۷ ) مقاله« نظری‌به عدد ۷۳ د رحدیث تفرقه » ازدکتر احمدمهدوی‌دامغانی نگاه‌شود ] ۱-أسرارالتوحید۵۸ ۲ -أسرارالتوحیدص ۰۲۹ ۰۲۶۳ ۰۲۸۵ ۰۲۸۶ ۲۹۳ درباره (خضی) فقط تا این حد که مرادومقصود از« عبد من عبادنا »در آیه‌شریفه «قُوجد اعبدآمن عبادناآتیناه رحمةمن عندناو علّمناه‌من لدناعلما[درآنجابنده‌یی ازبندگان خاص‌مارا (که جویای اوبودند)یافتند که اورارحمت ولطف خحاصّی عطا کردیم . ] (سوره(۱۸) کهف آیه۶۵) اوست. همه‌متفق آلقولند . بعضی اورا از انبیاءوگروهی اور از اولیاوبرعی اورااز ابدال » وجمعی از آربابرجال‌وسین اوراازصحابه‌رسول اکرم (ص)می دانند . مطابق روایات_عضس آب زندگی نوشیده استوزنده جاوید است و موکل بردریاهاست وکشتی شکستگان وغرق شدگان‌را نجات می بخشد چنان که [ٍلباس موکل بر حشکی هاست وگم شدگان بررارهایی می دهد . حضر ولیاس درداستان اسکندر نیز : , ۳ ۱ نمودارمی شون دوباوی به لمات می روند وان جا به چشمه زند کی راه‌می یابند وازان‌می نوشند وتا ابدزنده‌می مانند . بسیاری از صوفیان حضررا دیده ان دوباوی گفت وشنودد اشته اندباوجود این « عبد الرزاق کاشانی »می گوید که حضس کنایه از حالت‌بسطو الیاس-کنسایه از حالت قبض است ووجود شخصی راکه اززسان موسی تاآح رال زان زنده‌مان ده باشد_غیر محمّق‌می شمارد [!,صطلاحات الصوفية طبع طهران . ذیل خضس تفسیر طبریج ۱۵ صص ۱۶۴-۶۸ طبع مصس ترجمه‌تفسیر طبریج ۴ص ۸ ۳ ٩‏ ٩۴۶‏ انتشارات دانشگاه طهران_کشف الاسرارج ۵ صص ۱۸ ۱۷-۷ ۷-تفسیر امام فخررازی. طبع آستانه‌ج ۵ص ۰۷۳۳-۷۳۸ ص۲ ۰۳۴ ۳۳۸ قصص النبیاء» انتشارات بنگاه ترجمه‌ونشر کتاب ]در« حبیب السیر »[ج ۱ ص ]٩۶‏ آمده است : [بدان جهت آن جناب (حضر) بد ین لقب مش بگشت که نوبتی برزمین بیضانشست‌وفی آلحال‌سبزه از آطراف اورسته. آن سرزمین رشگ‌سپه ر خحضراگشت . ]‏ ودره تفسیر آبولفتوحرازی»مذکوراست : 7 بر پوستین سفید بنشست‌وبه‌برکت مقدم اوسبز شدوبه‌قول‌مجاهدهر وقت نما زگزاردی-پیرامن آن گیاه‌رسته صفت حضرت پذیرفتی . پدر اوملکان‌نام بودکه پس ازپنج پشت‌به‌سام بن نوح‌می رسید . . . حضرعلیهالسلام تا این غایت زنده است وفوت نشودمگر در آواخرٍنقضاء عم ودر سفر ظلمات مقدمه ذوآلقرنین آکبربودو به آشامیدن آب حیات فایز گشته . آن صورت . سبب طول حیات اوقات شریفش شد . » صوفیه حضرراشخصی نمی شمارند بل که به حضر نوعی قابلند وبعضی این کلمه را اشارهوعلم برای‌هرشخصص کاملی می‌دانندویا کلمه عضررا کنایه از« بسط »وه الباس »را کنایه از « قبض »می دانند . «شیخ عبد آلعزیزین محمدنسفی »دره زبدةآ لحقایق »می گوید : «. . . اکنون‌بدان که انسان کامل‌راباضافات واعتبارات به‌اسامی مختلفه ذک رکرده اند و جمله‌راست است شیخ وپیشوا . . .وجام جهان‌نما . . . وتریاق‌بزرگ . . . واکسیراعظم . . . گفته اند وعیسی گفته اند که مرده‌زنده‌می کند و حضر گفته اند که آب حیات خورده‌وسلیمان گفته اند کهز بان‌مرغان‌می داند . [زبدة ص ۱۳۵ ] مذعیان ریت حضروملاقات با اوویا استماع سخن اوواین که عضردرمواقم سختی وشدت وسرگردانی وحیرت به فریاد آن‌هارسیده وایشان‌راراهنمایی کرده وازبلا ره انیده ویابه نجودیگریازایش ان دستگیری‌نموده‌است‌یکی ودوتاوده‌تاو صدتا نیستند مضاف برآن که بسیاری از این معیان از مشایخ طریقت وروایت می باشند . فی آلمشل یکی از اینان حودرادر آن شب‌تیره رمضان سال چهلم همجرت درآن‌هنگام که امام حسین(ع) پیکر پالك پدربزرگوارش را برخحاك گورمی نهادشنید که کسی بانگ برآورد که ۰ . . رحمك اللَ یا اباثراب کنت‌اول آلقوم اسلاما. . ال وچون‌سراغخ گویندهرا که ناگهان‌ناپدید شده بود از امام گرفت امام به او یادداشت‌ها ۱۹۹ فرمود که : و اوحضربود . 4 درطول فرون‌واعصان همجن ان گاه‌وبی گاه این وجودبه تظا هر وتجسم وتمتّل وتجسد ویابالا ره به حیات خودادامه می دهد . . . در تضاعیف کتب تصوف وعرفان همجون ه حلية آلأولیء وه صفة الصفوة » وحصوصادر «فتوحات مکیة »ین آلعربی نظیر چنین مطالب‌ووقایع کم نیست . از جمله کتبی که درآن به‌تفصیل دراین باره سخن رفته است‌یکی تفسیر شریف «روح آلمعانی تألیف (آلوسی ) است[ج۱۵ ص ۲۹۲ الی ۳۱۳]ودیگری« صابة » (ٍین حج رعسقلانی )[ج ۱ ص ۲۸ ۴ت۴۸۱ ۴ ] است وازنظر صوفیانهنیزه کاشانی »درشرح فصوص آلحکم بسط مق ال فرسوده است[درشرح مش وی‌شریف (۱ ۱۱۸ )درب ارهخحضربحلی دقیق وجالب آمده است . چنان که درحواشی کشف آلحق ایق ص ۲۷۷ تا ۲۷۹ آزدکتر احم دمهدوی‌دامغخانی نیزمی توان ملاحظه کرد . شادروان علامه محمدقزوینی رانیزدریادداشت ها[ج ۴/ ۲۰۷-۲۰۶ ]دراین باره‌تحقیقاتی است . ] ۳ -أسرارالتوحیدص ۹تردیدی‌نیست که منظور نو یسنده ازبیان این مطالب» اثبات قدرت تسخیروتصرف در قلوب از جانب اب وسعید بوده است‌ومی رساند که آبوسعیددر میا توده مردم روزگارخود» از فبول و احترام کم نظیری برخورداربوده است ۰ اما تحّق ووقوع این قضایابرای باب خردو انديشه درخورتأمل ومحل توقف است . ۴ -حالات وسخناد ص ۰۰ ۱ ۱-أسرارالتوحیدص ۵۳ ۲-أسارالتوحیدص ۴۳ ۳ و ۴-آسرارالوحیدص ۱۴۹ ۵-أسرارالتوحیدص ۱ ۱۵ ۶-أسرارالتوحیدص ۲۳ ۷-أسرارالتوحیدص ۴۳و۴۵ ۸-أسرارالتوحیدص ۴۳ ٩-أسرارالتوحیدص‏ ۱۵۱ ۰-أسرارالتوحیدص ۲۵۰ ۱-أسرارالتوحیدص ۲۴۱ ۲۴۳۱ ۲ -أسوارالتوحیدص ۳۱ ۳ -حالات وسخنان ص ۱۲۵ : «شیخ آبوسعید راعادت چنان بوده است که زمستان ها بیش تر به‌میهنه بودی و تابستان ها به‌دیشابور. ۷ ساسله طریقت که نزدصمفیه اعتباری‌تمام داردو این ام ربه‌روش اخبساریون وار باب حدیث بسیارشییه است که در اخبارو احادیث نظم وربط سلسله اسنادومنتهی شدن آنرابه‌وسیله ثقات به صاحب حدیث معتبرمی دانند وظاهرصوفیه نیزدربرقراری این رسم به‌روش آرباب حدیث وتقلید ا زآنان نظرداشته اندوهم بدین وسیله خواسته اند از ورودمردمان ناباب وفاقد اهلیت به جمعیت خودممانعت کنند د رأسرارالتوحید باروشی دلپذی رچنین آمده است : «وازاین است که صوفیان چون درو یشی راند انند چون در خانقاهی آیدیاخواهد که باجمعی ازدرویشان هم صحبت شود از وی‌پرسند که پیر صحبت توکه بوده است ؟ و حرق» ازدست که داری؟ واین دونسبت درمیان این طایقه نيك معتبر بود و خوددر طریقت نسب این هردوبیش نیست وهرکه را این دونسب به پیری که مقتد ابود. درست نشود اور از حودند اند وبخوذراه ندهند ص۵۲ تتش فا ۱ اگ رکسی ازپیریخرقه پوشدآن را حرقه اصیل دانند ودیگران راخرقه تبرلك نام کنندوچون ازراومعنی درنگری‌چون‌همه یکی اند همه دستهایکی باشد وهمه نظرهایکی و خرقههاهمین حکم دارد .[ أسرارالتوحیدص ۵۴] تفف ۱-«پس پی بو لفضصل شیخ را حرقه پوشید (-پوشانید) واین روایت ضعیف است . روایت درست انست که شیخ درمذت حیات پیرآبولفضل حسن به ریاضت ومجاهدت مشغول‌بود . حرقه فرانگرفت . . . شیخ ماپیش بوعبد الرحمن سلمی شذ وخرقه از وی فراگرفت وشیخ عبد الرحمن سلمی ازدستبوالقاسم نصرآبادی وا وازدستِ شبلی و اوازدست جنید واوازدست سری‌سقطی و اوازدست مسروف کرنعی واوازدست جعفرصادق واوازدست پد رخویش محمذباقرو اوازدست پد رخویش علی زین آلعابدین‌و اوازدست‌پدرخویش امرآلمزمنین حسین واوازدست پدر خویش آمیرالمومنین علی بنآبی طالب‌رضی ال عنهم اجمعین واواز دست‌ مصطفی صلوات اللّه وسلامه علیه‌ ص ۳۶-۳۵ ۲-نذکرةآلاولیاء-نامهدانشو رانج ۷ص ۱۱۰۱۱۰۸ ۳-شذرات الذهبح ۳ وطبقنات آلص‌وفیه حاشیه ص ۰۵۵ کشف آلمحج وب ۱۷ ۰۴ ۴۵ ۴-تذکرة آلاولیاء عطارج ۲ آسرارالتوحید ۲۷ و۶ ۶-حالات وسختان ۵ ۱ ۴-طبقات آلصوفیه‌ص ۳۳۴۹ ۵-ایضاطبقات آلصوفیه جاپ نورالدین شریبه ص ۱۵۵ و۱۵۶ ۶_طبقات آلصوفیه‌ص ۵۵۱۴۸ ۷-طبقات آلصوفیه : ص ۸۳ ببعد . لازم به‌یادآوری است که نسبت اکثرمشایخ صوفیه به «معروف کرخی »منتهی می گرددو احتمال‌می رود که سلسله اورابدین جهت « ماسّلاسل خوانده‌اند . معروف کرنحی ؛ ایرانئی نصرانی بود که‌درکودکی اسلام آورد . وی‌معاصربامآمون‌عباسی [۱۸ ۱۹۸-۲ ۸ . ق]وازموالی علی بن‌موسی آلکاظم بن جعفرصادق‌ملقب‌به رضاومکنابهابوآلحسن هشتمین امام شیعیان اثناعشری(۳ ۱۵۲-۲۰ ه. . ق)بود درزهدوپارسایی -سرآمدمردم رورگار شود بود وگویند بعد از اوچز-عامه‌یی نماندووصیت کرد آن‌رانیزبه فقرابخشند . [ابن خلکان ۴/ ۲۲۰] ۸تاریخ بغدادج۱ ۱ص ۲۲۱ ۱-4 وفات آبومحمد حبیب عجمی که از اصحاب « حسن بصری »بوده روزشنبه نهم رمضان ۱۳۴۱ ه وبه‌روایت‌عیون آلأنباء درسال ۱۳۰ وبهنوشته حزینة لأصفیاه درسنه ۱۵۶ هجری‌واقع شد . »[طرائق آلحقایق ] ۰-عطلقات آلصوفیه حاشیه ص ۲ ۲۵ به نقل از خلاصه تذهیب الکمال ص ۶۶ ۱ -تاریخ بغدادج۲ ص۲۴۸ ۲ -أسرارالتوحیدص ۳۶ ۳-طبقات آلصوفیه‌ص ۴۸۴ به‌بعد هس_,_.,_ظ(ظض(شض(حسس سح ۲۲۳۳۳۳۳۳۳ یادداشت‌ها ۱۳۱ جح ۴-طبقات ألصوفیه ص ۳۳۸ ۵-بن اثیرج ۸ص ۲۰ حوادث سال ۰۲۹۷ اعلامج ۱ ص ۱۹۵ -وفیات آلاعیان ۱۷ ۱و۱۱۸-ترجمه‌رساله قشیریه ۵۱ ۶-حلیة لاولیاءج ۰ ۱ ص۱۶ ۲۸۱۱ ۱-ترجمه‌رساله قشیریه‌ص ۳۰و۳۱ ۷-حليةآلاولیاءج ۸ص ۶۸۱2۳۶۰ ۳-ترجمه‌رساله قشیریه ص۲۸ و۲۹ ۸-حليةآلاولیاءج۳ ص ۲ ۱۹ تا۶ ۰--وفیات عیانص ۰۵ ۱۰۱ ۱۹ - لا به‌یادآوری است که صوفیان برعم وم (به استثنای« نقشیند‌یان » که به ۱ آبوبکر » نیز خودراپیوسته‌می شمارند . ]سند خرقه خودر به استنادقول« مجد الدین بخد ادی »در« تحفة لب که‌می گوید : « فان انتساب جمیع آلمحققین وآلمکاشفین من آلاولیاء الا صفیاء الی علیّ رضی اللّه عنه بالصحبة وا لخرقة » [شماره ٩۸‏ ۵ نسخه کتاب خانه مجلس شورای‌ملّی ]بهنقطه دایره ولایت محم دیه متصل می سازندودر عقد بیعت ولویه ید ٌبیدعلی (ع) رادستگیر حودمی دانندوساغرمحبت وعشق به‌طاق ابروي مردانه‌وی‌می کشند وعشق واخلاص آن هابدانولی مطلق ومرشد کل به اقتضای‌رسوخ ایشان در سك تصوف-امری‌بسیارطبیعی است‌وبه فرض تبعیت صوفیان در فروع مذ هب از امام اهل‌رای. آبوحنیفه یا امام شافعی_منافات ومباینتی با ارادت وٍخلاص عاشف انه هريك از آن ها به حضرت مولی آلموالی علی (ع) ندارد . علاوهبرآن که صوفیان در فروع دین تابع هيچ يك از ائمه آربعة بتنهایی نب وده‌اندودرمسایل فرعی دین-بهمصلحت وقت وحال عمل می کرده اند و بازبه موجب گفته « مجد الذین شرف بن الموید بخدادی» : « مهب آلقومنی آلسائل الشرعية فان ماأمکن من یجمعواویوفقوابی لاب أَلحتلة وآقاویل ألجتَهدین یجم یفن ولابمیل ون الما احتص به‌واحذمن آلامةوالْجتهدین . مقید به پیروی از شخص خاصی نبوده اند وآشکارانخمه سرمی داده‌اند که : مذ هب عاشق زمذ هب هاجد است عاشقان‌رامذ هب وملت خد است ۵ ۱-«وقیل هوشیخ من خمسین ان آرعمرووقیل هومن آ خمسینٍل لین #شیخ درلخت عرب به کسی |طلای‌می شودکه از پنجاه‌ويك سال کم ترند اشته باشد وبه تعریف دقیق تر کسی که سنش م ابین پنجاه وهشتادسال باشد . [ مخصص ابن سیده‌ج ۱ ص۴۲ ونیزلسان العوب وتاج العروس ذیل کلمه شیخ ] الشیخْ ان لقب« نیت ول دیوان الرسائل نی دولة ال ام انية بیتیمة الدهر(۳/۳) ولاتقلّد راب وعبد اللّه ‏ حسین‌بن محم دروف بکله روا لع روف بالعمید) دیوان ال رسائل للملك نوح‌بن نصر ولقب الشیخ کالعادةفیمن ی ذلك الدیوان (يتيمة ۳ . «ولابنان نی وصفه (ای وصف آبی آ سین العتبی) بالشباب هناماسیاتی من قول لصف حکاية عن احمد آمخوارزمی من عضد ال دوه : وفسالنی عن حال ذلك لیخ له یجوزأَْ یکون لك اصطلاحاهم عَل آلاطلاق عل آلوزراءویجوزآنیکون اطلق علیه لفظ الشیخ تعظیا .« از نساب ۵۳۷ واضح می شود که« الشیخ آلجلیل » لقب مخصوص وزرا منحصرًنبوده است . [شرح یمینی ۱ : ٩]چه‌درآن‏ جادرشرح‌حال‌یکی ازعلما؛ آبومحمد احمدبن عبد ال آلمزنی (الهروی) المتوفی سنه/ ۱ ۳۵به‌بخار گوید که‌ویمعروف بوده بالشیخ الجلیل ببخاراو مکرر ازوبه همین نعوت تعبی رکرده است . [یادد اشت های‌قزوینی ج ۵ص ۲۳۹ ] ۲-أسسرارالت وحیدص ۲۴۸ : « ازشیخ بوسعید . . . شنید که گفت وقتی مصسطفی را(ص) در خواب‌دیدم که‌ماراگفت‌یا باسعید چنان که من آخرپیخامبرانبودم ت رین جمله ولیایی » بعد از توهیچ ولی نباشد . +یادآورمی شودکه بسیاری ازداستان‌های آمسرارالتوحید » خواب آلوده است . خواب نز صوفیه ‏ به‌معنی [نفصال از حس وارتباط به‌عالّم‌روحانی است . زیر آدمی درییداری خواهن_انعواه. ناگزیر از توجه‌وپذیرش آداب ورسوم وسنت هاوقیدهاست . امادر هنگام خواب. انسان درتحصیل رغبات. آزاد ۱۳۲ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) است واحکام مطابق میل آدمی وبدون تحمل رنج وفکس براي اوواقع می شود . داستان هایی که محمدبن‌منوربا ذکرنام وبیان. کیفیّت وتوع آن هابه‌صورت خواب در سرا راب رحید پرداخته است. کم نیست ودرمواردبسیارمی توان آن ها رایافت . دربارهاهمیت خواب درنزد صوفیه به داست ان پیر چنگی دردفتر اول مثنوی‌وشرح آن به نعامه مرحوم فروزانفر[ص ۱۷۹ و۱ ۱۸ اول‌و۷۶۸ به‌بعد جزو سوم ]رجوع بقرمایید . اب وال رکات بخد ادی(متوفی ۵۴۷ ه ) در کتاب « المعتبر »[ج ۲ ص ۲۳ ۱۷-۴ ۴ چاپ هندوستان ] تحقیقی عمیق در باره خواب ورژیا و أحلام‌دارد. وی‌پس ازذک رمق تّماتی چند, نتیجه‌می گیرد که‌هريك ازنفوس بشری‌رادرعالم علوی‌روحانی . ذاتی است روحانی که نفس انسان در تحت تربیت وتأثیر اوواقع است و آنذات روحانی ازهرکسی به‌نفس مهربان تروشفیق تراست . اورا به‌طرف خیروئواب هد ایت وازشرور وآفات , حرأست ود رجلب خیرات ودفع مضرات حمایت می کند . بدون این که‌نفس انسان پد ان متوجه‌باشد . شیخ اشراق‌دره تلو یحات » وه حکمهٌالاشراق» نیز فصلی راجع به‌منامات ومکاشفات د ارد وخلاصه‌ مطالب اوآنچه را است که‌ذکر گردید . درکسابآُمالی صدوق (مجلس ۲۹ ) چند حدیث درباره حواب دارد که در معنی مطابق عقاید حکم اي‌قاديم است . اما عبارات حدیث‌درستمشل خواب هاکه محتاج تعبیرباشداداشده_یعنی صاحب حدیث برای فهم‌مستمع ‏ معانی عالیه رادر کسوت عبارات عامیانه بیان کرده است که در خور فهم عوام باشد . اماشخص عالم می داند که درپرده این عبارات . چه‌معاني عالی نهفته است . بلجمله‌روح مجرددر خواب . حقایقی می بیندکه گاهی عیناواقع می شودواین معنی رابه‌هیچ وجه نکارنتوان کردو گاهی به‌تصرف قوه‌متخیله صوری گون اگ ون من_اسب باروح ومزاج‌وشخصیت بیننده به خودمی گیردومعبروخوابگزاررابطه‌میان صورجسمانی ومشهودات روحانی راکشف می کند . فردوسی نیز گفته است : نگر خواب را بیهده شگری یکی بهره دانش زییغمبری ۳ بس عجب درخ واب . روشن‌می شود دل درون خواب روزن می شود [مثنوی۲ /بیت۲۲۳۵ ص ۳۷۰نیکلسون ] اما اضفاث وأحلام غالبا زآثارواحوال‌مزاجی است . کشف وشهودها نیز عینامانند خواب است که گاهی عینآواقع می شود وگاهی محتاج به‌تأویل وگاهی برسبیل اضغاث احلام است . این بودشمه‌یی از عقاید حکمای قدیم دربارهرژیای صادقه وکشف و شهودوالهام ووحی . [برای اطلاع ازتفصیل_رجوع کنید به‌مقدمه مرحوم استادهمایی برمصباح الهد اية ۴ ۹۵-۹] حکماوعده‌یی ازمتکلمین خواب راخالی از حقیقت نمی شمارند (برخلاف کسانی که‌می گویند خواب خیالمحض است ازآن جهت که خواب ضل |دراکست . چنان که اش ریه معتق د ندیابه‌سببآن که در حال خواب , شرابط |دراك موجودنیست . بنابر عقیده(معتزله)می گویند خواب کسانی که حودرابه راست گویی عادت داده‌اندغالبآدرست‌درمی آید . زیراعادت به‌دروغ» حرکات خیال را ازنظم صحیح خارج‌می کند ود رآن حالت شبیه است به خیال کسانی که مزاج آن ان فاسدوتباه‌شده‌ویه اختلال اعصاب و آمراض گرفتا رآمده باشند . از طرف دیگر ملاح ظه شده است که فردی متقی وپرهیزگ ار بهوقت بید اری‌هرچه بیش تروتمام ترعفت‌می ورزدوکاربد نمی کن‌دولی به‌هنگام خواب که بیم وهراس قوانین و ترس رسوایی به حذی‌قابل ملاحظه وجود ند ارد » دزدی‌می کندویادهمی خوردو قمارمی بازدوشهوت راد رکارمی آورد ود خواب است که آشکارمی شود أوصاف و عقاید ناپسند از ضمیر آدمی بکی سترده نشده است . _ جح یادداشت‌ها "۱ 777 [برای اطلاع ازآراء حکماء ومتکمین دربارهرویاومنامات رجوع کنید به الهیات شا طبع ایران. المقالة آلعاشره . طبیعیات شفا: ص ۰۳۳۷ ۳۳۸ مب احث مشرقية از امام فخرالدین رازی طبع حیدرابادج ۲ ص ۲۰ ۲-۴ ۴ ۴ مقدمه این حلدون طبع بولاق‌ص ۳۹۹-۳۹۷ کشاف اصطلاحات الفنون‌طبع کلکته , ج۲ ص ۰۶-۵۹۷ ۶-تفسیر ام ام فخر: طبع اسلامبولج ۷ ص ۱۵۸-۱۵۵ تفسیرتبیسان طبع ایران» ج ۲ ص ۵ ۴۹ ][ حواشی مصباح الارواح ص ۲ ۱۰ -به قلم مرحوم فروزانفر] کتاب پند پیران[ باب نوزدهم خوابها که‌دیده اندبزرگان از پس مرگ صص ۱۸۸-۱۸۳ ]نی زخواندنی است . ۳-أسرارالتوحید ص ۴۳ ۴-أسرارالتوحیذص ۱۰۶ ۵-أسرارالتوحیدص ۱۴۴ ۶-أسرارالَوحید ص ۲۰۳ ۷-أسرارالتوحیدص ۲ ۲۰ ۸-أسرارالتوحید ص ۱۸۶ ۹-کشف آلمحجوب ص ۰۲۴ ۲۱۲۰۱۴۸ ۰-کشف آلمحجوب‌ص ۲۰۶ ۱-فهسرست نسخه‌هسای مصنفات این سیناتألیف آقای دکتر یحیی مهدوی تهران / ۱۳۳۳ شماره ۶ ۲۰ ص ۵ومقاله آقای محمدتقی دانش پژ وه مجله فرهنگ ایرانزمین ۱۳۳۳ ص ۶۵ ۲-طبقات آلشافعیه ج ۴ ص ۱۰ به‌نقل سبکی از کتاب سیاق . ۳-تذ کرةآ لاولیاء عطّارص ۲۵۳ ٩۳ ۴-أسرارنامه‌ص‎ ۵-أسرارنامه‌ص ۱۴۱ ۶-لهی نامه‌ص ۰۱۰۰ ۱۵۵و۲۳۵ ۷-منطق الطیرد کترگوهرین ص ۲۵۹ وچاپ دکترمشکورص ۳۲۷ ۸سروضات آلجتات‌فی اوصاف مدينة هرات ص ۱۳۷ نقحات آلانس‌ص ۳۰۰ چاپ‌مهدی‌توحیدی پور. ۱-علم خلاف » هم نام علم کلام است‌وهم نام علمی که‌در آن‌بحث ازاصول ادله آئمه فقه مخصوصا انمه آربعه‌درمسایل مختلف فیه ای فقهی می شود . بهآسرارالكَوحیدص ۱ ۴ رجوع شود که‌شیخ بوسعید از[ آیوآلعال جوینی پرسید : چه‌می خوانی ؟ گفت خلانی , شیخ گفت خلاف نبایذ ] ۲-|بن خلک ان در وفیات آلاعیان ویافعی در مرات آ بیان وسبکی درطبقات . ضمن مولّفات امام آرمین ابو لعال جوینی نام این کتاب‌را به صورت ( غیاث آلامم ومغیث ملق نی ترجیح ال هب الشافعی آورده‌اند ۰ ۳وفیات آلاعیانج ۲ ص ۰ ۲۴۹-۲۵ ذیل‌شماره ۳۰۷ محمود(رص ۲-۲۶۹ ۲۶ )ومرات امحنان یافعی دروقایم‌سال ۲۰ ۴ (طبم حید رآبباددکن ج ۲۳ص ۲۴ ) که مخت این هرد و کتاب رد _______ س___ع«۳" ِ مغیث الق امام السرمین بوده که نزديك به روزگار محمود غزنوی وقفال‌مروزی‌می زیسته است‌ونیزنگاه کنید به ۱ الکنی وال لقاب . تألیف حاج شیخ عباس قمی چاپ صید ۱۳۵۸ جزء ۳ ص ۶۳ »الما ل آلروزی وصلاته‌بین‌یدی السلطان محمود . 4 ۵-طبقات الشّافعیه ج ۳ ص ۱۰۹ ۶-طبقات الشافعیه‌ج ۲ص ۱۴ ۱ ۷-طبقات الشافعیهج ۳ص ۱۱۴ ۸-طبقات الشافعیهج ۳ ص ۱۸۹ ٩-]سرارالتوحیدص‏ ۴۱ ۲ فصل ۲ -ازیاب دوم . ۰-أسرارالتوحید ص ۲۲۸ و۲۲۹ ۱مانند آبواسحاق ابراهيم بن محمدفارسی اصطخری معروف به کرخی متوفا / ۳۴۶« . ق صاحب کتاب آلمسالك ولمم الك ص ۰۱۳۹ ۲۰۱۴۸ ۲۹ وأبوًلقاسم محمدین حوقل بغد ادی در کتاب المسالك وآلممالك ص ۲ ۰۲۹ ۰۲۹۴ ۲۹۵ ۶ ۳ ۳۶۹ ۲ -گروهی ازاهل‌سنت که‌قایل به‌تجسّم باری‌تمالی هستند . بهکتاب« الم والنحَل»تألیف «شهرستانی #مراجعه‌شود . ۳چهارمقاله چاپ ششم ص ۸۳ ۴-نگاه کنیدبه‌تاریخ بیهقی صفحه‌های ۰۳۸ ۰۴۰ ۰۴۴ ۰۱۹۸۰۴۹ ۰۳۵۹ ۰۳۷۶ ۰۴۸۳ ۰۵۳۶ ۵۵۰ت۱ ۱۵۵۲ ۷ ۶ وترجمه‌تاریخ یمینی ازه آبوال شرف ناصح بن ظفر جرفادقانی »صفحه‌های ۲ ۰۳۹ ۳۹۷۳۹۲ ۴۰۲ و۲۹۴ ۵-دکترعبد الحسین‌زرین کوب . «باکاروان‌حله وص ۶۰ ۶-أسرارالتوحیدص ۸۱۱۷۷ ۷-أسرارالَو دص ۲۲۰ ۸-أسرارالتّوحیدص ۲۰ و۲۱ [یادآورمی شود که در ضمن داستانی دیگردرسرارالتوحید دیگر با رمحمدبن منوربتعریض به‌مذه بآبوسعید, اشاره کرده است . ]نگاه کنید به ص ۲۸ ۲ و۲۲۹ ۰ آسرارالتّوحید . 4 -أسرارالتوحیذص ۱۲۴ ۰ -سرارالتوحید ص ۲۹۷ ۱ -ذبح الفس والا فلامَشعْل بترهات الصوفية / آسرارالتوحید ص ۲۹۷ ۱ بوسعید ‏ . ۲-أسرارالتوحید ص ۲۹۵ ۳-سرارالتوحید ص۸۸ ۴-حالات وسخنان ص۸۲ ۵-سرارالتوحید ص ۲۹۷ -کلمه خرابات . محتمل است که‌در اصل (خورآباد) باشد که به اشتباه‌رسم آلخط آن‌رابه فتح خاء خوانده‌وجمع [ خراب ]و[ حرابه ]عربی پند اشته اند (؟)[ استادهمایی ۰ ص ۲۸ دیوان عثمان مختاری ] به فتح‌خای شراب خانه. بوزهضانه وقمارخانه (برهان) جای فسق وفجورمثل میخانه . . . خانه‌واعم است ازمیخانه (آنندراج) طرب آبادومیخانه . أقوال این جمع خرابه است ومعنی آن و یرانه است‌وطرب آبادومیخانه اکثرآدر بلاد اسلام درو یرانه باشد . (کشف) این کلمه در آثار قدیم نیامده ونخست باردرسخنان‌سنایی ودیگرع رف ادبده‌شده . [بهان سبك شناسی ج ۲ ص۱۳۳ ] هر کاو به‌رابات مرا راه نم‌اید نگ غم و نیمار ز جانم بزداید [دیوان‌سنایی /۲ ۴۳ ] بادداشت ها ۱۳۵ آن عزیزان که پرده غیب اند درخرایات قابت فوسین اند [حدیقة ألحقيقة] درلغت نامه‌هاه خرایات »عبارت است ازجمع خرابه ژالمحاسن والمساوی /۱۲۲) . بهمعنی روسپی خانه وجایی که انواع فسق وفجوردر آن جارایج است[تفسی رب وألفتوح ۱۱/۴ ]وبه‌معنی میخانه [ أسرارالتوحید / ۲۴۵ معجم آلادباء۵ / ۱۲۵ ] استهمال‌شده‌ویه‌معنی قمارخانه درشمر صوفیه وکلام غزلسرایان مکرراشارهبه آن هست[ خحرابات ‏ «نه شرقی ونه‌غربی . انسانی ۱۹۵-۱۹۱۰ وص ۴۳۰-دکتر عبد آلحسین زرین کوب ویادداشت‌های‌قزوینی ۱۹-۴ و اگرنزد ب‌ضی صوفیه_از جمله شیخ محمودشبستری_خراباتی شدن از خودرهایی است.[گلشن راز شرح گلشن لاهیجی ۲۴ ۶ و۶۷۳ ]با ز عرابات همچنان منزلگاه رند ان و: تردامنان است‌نه‌جاي‌پاکان‌ونیکان . جه. کردیم نا یالاید به‌خرایات دامن پرهیز رفت و ام دبه عرابات ۰ رستن از قید ننگ‌وناممی خواهذوازاین روصوفی که‌دررا‌مطلوب خویش ازهمه‌چیزمی گذ رد حال خحویش را-دررهایی ازخود مثل حال خحراباتیان‌می دانا. ۲ چنان که سکر روحانی خودرانیزباآن ذوقی که از شراب مغان‌دست‌می دهلب مناسب می بابدوبا این همه صوفی نیزا زعرابات وپیر حرابات وا ز شراب مغانه وپیرمغان همان چیزی‌رادركمی کند که‌دیگران ا زآن‌ها دردوره جاهلیت‌بین آع راب عدهیی زنان بدکاره بوده اند که برای ٍظهار حال خویش بربالای‌خانه‌های حودرایت داشته اند : آبوآلفتوح. درتفسیر[ ۱۱/۴ ]می گوید که‌خانه‌های این گونه زنان را« خرابات »می خوانده‌اند . نام خرابات درردیف میکده [ أسرارالموحید / ۳۲۴۵ ]ودیر مغان 4 در کتب ادب وقصص فراوان به‌کاررفته است وهمان منزلگاه رندان است که در ان ساقط ترین وتیره‌روزت رین خلقمی زیستهان دوباوجودزیستن در کوی‌بدنسامی-درعین تنگدستی » می توانسته اند خالك رابه نظر کیمیا کنند . أحوال این خراباتیان ۰ یادآورداستان آن قصاب است که‌موسین به‌موجب‌وحی اوراازدوستان برزی دزد ان‌وعیاران ؛ اوراگفت : مهم ان‌خواهی ؟ گفت : خواهم ام ابه‌شسرط آن که‌هرچه‌بینی باکس‌نگویی . گفت‌نگویم . شبانگاه ددکان بست وبه خرابات رفت وسبوي می بخریدوزنی زانیا آن شب به‌مزدبگرفت وبه خانهآورد . +[شرح تعرف ۱ /۸۱] این خراباتی نیزمردی است صال ح ونيك سرانجام » امصایرای آن که از چشم اغیارمستوربم اند خودرادر لباس فاسقان و خراب‌اتیان‌درمی آورد . که بندگان خداممکن انددراوباش ]به‌هر حال‌نیکان وپاکان هم گاه‌برای آن که رعونت نفس رابشکنندویا باطی خودرادرپرده! ستتان مخفی دارند-شاید به عرابات می رفته آندوبه این ۲ سبب حتو خرابات نی زگاه جلوه‌گاه« نور خدا»می شده است . لبکن خحرابات در همه حال خرابات وجای رند ان وفاسقان بوده است وکوی نیکنامی نبوده است . چنان که از اعتراف نابینایی که‌بانابینای‌دیگر آمده‌است؛ برمی آید « دیروز خواجه‌یی بدین جاگذر کردودرستی زربه‌من‌داد : برفتم به‌فللان حرابات وشب‌تاروزبا فلان‌مطربه : دمی عشرت کردم . »[تذ کرةآلاولیاعج ۲ / ۲ وه« سنایی »درغزلی به‌مطلع : در دلء آن را که روشنایی نیست در خراباتش آشنایی نیست . می‌گوید : در خرابات خود. به‌هیچ دلیل موضع مردم ‏ مرایی نیست درتمام مواردی که لفظ خرابات درمعتي حقیقی خویش به کاررفته است.جاي‌رند آن‌وتردامنان است وجای کسانی که فیدی به ۱۳۶ آبوسعیدنامه (زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) ننگ‌ونام ندارند و ازشنعت وطعن خلق آنندیشه‌یی به‌دل‌راه‌نمی دهند . صوفی هم آگرباشوق وادب از خرابات وپیر خرابات‌یاد می کند_شوروشوق اومتوجه‌به‌جایی است‌که‌نیل‌بدان؛ هم‌رهایی ازننگ ونام می خواهدوهم تحمل شنعت وطعن عوام را . [مرحوم احمدعلی رجایی را نیزدر فرهنگ اشمار حافظ ص ۱ ۱۱۰-۱۰ در این زمینه بررسی های‌ممتعی است ] ۶ -ارزش میراث صوفیه , دکترعبد آلحسین زرین کوب ص ۸۲ ۷-کتاب « الفصل فی آملل وآلهواءوالنحل »تألیف امام « آبی محمدعلی بن احمد ین حزم الظّاهری »(متوفا۵ ۴۶ ه . ق) [جزء۴ ص۱۸۸ طبع مصرسال ۱۳۲۱ ه . ق] ۸-فرهنگ ایران زمین ۲ / ۷-۵۵ ۵مقاله آقای‌محمدتقی دانش پژ وهونیزأسرارالتوحید ص ۱۴۹ به‌یادمی آیدغزل‌معروف: جلال الذین‌محمد» : ای‌قوم به‌حج رفته کج‌ایید؟ کجایید؟ معشوق. همین‌جاست؛ بيایید بیایید معمشوق تو همسایه و دیواربهدیوار گر صورت بی صورت معشسوق ببینید د‌بار ازآن راه بدان خانه برفتید آن خانه لطیف است. نشان هاش بگفتید دربادیه سرگشته شمسا درجه هوایید ؟ هم خواجه وهم خانهوهم کعبه شمایید يك‌بار از این خانه. براین بام برایید از خواجه آن‌خانه نشانی بنسمایید اف‌س وس که برگنج شمسا پرده‌شم‌ایید [دیوان کب غزل۸ ۴ ۶ جاپ‌دانشگاه‌نهران ] يك دسته گل کو؟ اگر آن‌خانه بدیدیت بااین‌همه آن‌رنج‌شما گنج ‌شماباد ۹عول بربیت سعدی‌دذربوستان . (باب‌هفتم درتربیت ص ۱۸۴ چاپ فروغی) ۰-أبوسعید گفته است : « تصديق‌دل که نتیجه‌نورایمان است؛ حاصل آمدومحت اج هیچ دلیلی دیگرنگشتيم . ۱ « آسرارالتوحید ص ۷۹ ۱-برای‌مطالعه و آشنایی به‌کیفیت روابط |مام قشیری و آبوسعید . به‌داستان های آسرارالتّوحید در صفحه‌های : ۰۸۳ ۰۸۴ ۸٩ ۸۸ ۰۸۷ ۶ ۵‏ ۹۶ برای نمونه‌می توان مراجعه کرد نیزبرای اطّلاع برگوشه‌هایی از مخالفت بزرگان زمان ابوسعید به سا رال وحید ص ۱۱ ۱ داستان|نک ار قاضی صاعد که محمدبن منوردر باره اونوشته است : « آگرچه‌بظاهرانکارنمی نمود. از باطنش بیرون نمی شد»ونیزص ۱۳۷ همان کتاب که داستان محتسب نیشابورو آبوسعیدد رآن صفحه‌یادشده مراجعه کنید که تحطاب به آبوسعید گفته است : «مجلس نمی باید گفت بیت‌نمی باید گفت . » «الاخلاص: ٍنقطاع آلعبد ال له عزوج والرجوم الی‌من فعله» . (متن تعرف ص ٩‏ 4) خلاص : تصفية آلفعل عن ملاحظة لم‌خلوقین (قشیرية ص ۵۹)[حواشی کشف لحقایق ص ۲ ۰۵ ۳۰۴و ۳۰۵] ۲-أسرارالتوحیدص ۷ بنده به دوقدم به خد ای‌رسد ب. #به‌یادمی آوردعب ارت« خطوتان وقَدوصل اراکه‌شیخ یادداشت‌ها ۷ فریدالدّین عطرنیشابوری‌شاعرنامد اردر کتاب تک آلاولیاء ج ۲ ص ۱۱۲ ضمن بیان وترجمه حوالآبوآلمفیث حسین بن منصور حلاج از مشاهیر عارف ان و صوفیه . مقتول درروزسه‌شنبه۴ ۲ ذی القعده٩‏ ۳۰[ طبقات الصوفیه ۳۱۱-۳۰۷ ]به‌وی‌نسبت‌داده است . عبارت تذ کرة آلاولیاءچنین است : «پرسیدند ( از حسین بن منصور) که طريق بهحد ای چگونه است؟ گفت : دوقفدم است‌ورسیدی . يك فدم ازدنیا برگیرید : يك قدم از عقبی اينك‌رسیدی به‌مولً :این عبارت به‌صورت و حطوتان‌وقد وصلّت » در[ جوامع آلحکایات ج ۲ ص ۲۸۷ ]بدون انتساب به‌گوینده آمده است و جلال الذین محمد بلخی »می فرماید : جوما رویم ره دل. هزار فرسنگکست چوخطوتین‌دل امد کجابودفرسنگ؟ [کلیات شمسج ۳ غزل ۱۳۲۷ بیت ۴۹ ۱۴۰ ] اين راو بی نهایت. گر دور وگردراز است از نضل بی‌نهایت برسا دو گام گردان [کلیات شمسج ۲ غزل ۲۰۳۳ بیت ۲۱۴۵۳ ] [حواشی نفتة آلمصدورص ۱۳۴-۱۳۵ از مرحوم دکتریزدگردی ] دو گام باشد اگر ره قلندرانه روی در این دوگام . مجرد زک فسروایم ان باش و«سنایی »در« طریق آلتحقیق »چنین سروده است : ترك این هستي مزور کن دل به نور یقین منور کن تا بدانی مسافت راهش کم و بیش و دراز و کوتاهش دو قدم بیش نیست اینه مه راه راه نزديك شد. سخضن کوتاه يك قدم بر سر وجود هی و آن دگر بر در ورود نهی [مثنوی‌های‌حکیم سنایی / ۰ جاپ‌دانشگاه ] ودرا شرح تعرف »به‌صورت ذیل آمده است : «یکی را ازبزرگگان پرسیدند : کیف ال طریق |ٍلی اللّه؟ قال . عطفتین‌وقدوصل . گفتندراه به عد اچگونه‌بایدبرد؟گفت : دوباربرگردوبه حدای‌رسیدی : يك بارازدنیابرگرد. ودیگر ازعقبی . که‌دنیاوعقبی هردونصیب‌نفس اند . 0[شرح تعرف ص ۲۴ ۱ چاپ بنیادفرهنگ ایران . ]ونیزآسرارالتوحید / ۲۷۵ چاپ دکتر صفا ۳-أسرارالتوحیدص ۵۳مناسب این معناست : « اگرکسی خواهد که خودراپرورش به نظر عقل وعلم حویش دهد هرگز به‌جایی نرسد و خوف آن باشد که در ورطه هلال افتد وخوف زوال ایمان بو که به غروروپند اروعشوه نفس وتسویل شیطان خودرادر وادیمهالك این‌راء‌بی پایان اندازد . 1[مرصاد آلعبادص ۱۰ ۱ وه دهقان علی شطرنجی » که محمد عوفی در جلد دوم باب آلالباب_ذکر حوال ونمونه آشعار اور آورده است. می گوید : بود آن کس که به‌استادان از بهر علوم نتنهد از پی شاگردی‌کردن گردن هم‌ج ومرغی که حروسش نب ود خایه کنسد ليك نتواند از آن چوزه برون آوردن اشعار فوق درص ۰ ۳۹ لب اب آلالب اب (چاپ سعید نفیسی /۱۳۳۵) بامختصرتفاوتی آمده است‌وو نظامی »درمنظومه / خسر ووشیر ین » گفته است : بود هر کار بی‌ استاد دشوار نخضست استادباید» آانگهی کار [بیت/ ۱۵۲۰ ص۱۵۶ چاپ عبد آلمحمدآیتی ] دج ... همی بوددایم به‌فرهنگ‌ورای به‌تعظیم استاد» کوشش تمای کس ی گفت‌چونی ؟ چنین رنج بر به‌تمظم استاد بیش از پدر بگفتا: «زد آن نقش آب و گلم وز اين ترسیت یافست جان و دلسم» از آن. شد تن من پذيراي جان وز " این ایدم زنده جاودان از ان یافتم يك دو روزه وجود وز اين يك شدم بحر انصاف جود از آن؛ بهر گفتن زب‌ان ور شدم وز اين در سخن کان گوهر شدم زفسکرت شد این سال‌ها سح کار که در علم حکمت. شدم امسدار از آن پا گشادم زقید عدم وز این رو نهادم به ملك قدم و جلال الدین محمدبلخی »در کتاب «مثنوی ۰۵۸۸/۳6 ۹ص ۳۴ طبع نیکلسون ] گفته است : هر که در ره بی‌فلاووزی رود هر دو روزه راه صدساله شود هر که تازد سوی کمبه بی‌دلیل هم‌چواین‌سرگشتگان گرددذلیل هر که گیرد پیشه‌یی بی اوستا ریش خن دی شصدبه‌ صسهروروستا ۱ 21 4 این متل ان درزس انسه‌جانی است جان جان‌ان به‌رنج ارزانی است زان که جاهل» ننسگ دارد زاوستاد لاجرم رنست و دکانی نو گشاد آن دکان بالای استاد ای نگسار گنده و پر کدمست و پر زمار زود ویران کن دکان و بازگرد سوی سبزه و گلبان و اب خورد . ای بسا علم و ذکاوات و فطن گشته رهرو را چون غول رازن خویش راعریان کن ازفضسل وفضول تا کنسد رصمت به‌تو هر دم تژول [مثنوی ۶ /بیت ۲۳۶۳ به بعد ص ۴۰۷ طبع نیکلسون ] وحافظ درغزئی به‌مطلع : رزوی بنماووجود خودم ازیاد بسر حرمن سوخحتگ ان را همه گوبادببر می فرماید : سعی ناکرده‌در این راه‌به‌هایی نرسی مزداگر می طلبی» طاعت است‌ادیسر 4 جر اول أستاد پس کهر ۳ , 0 نباید نهد دردسر خفتن مرد را کاوستاد یار شود زود باشد که مرد کار شود در عزش بهرخ فرازکند چشم او را به‌نون باز کند . ۳ یادداشت‌ها ۱۳۹ [ اوصدی‌مراغه‌یی » جام جم ص ۰ ۶۴ چپ مرحوم نفیسی وص ٩‏ ۱ ۲ چاپ مرحوم وحید دستگردی ]ود ایرج میر زا ‌ [حلال ألممالك۱ ۹ ۵ .۱۳۰۵۱۱۲۵۳ ه . ش]درواحیق استاد»سروده است : گفت استاد مسر درس از یاد یاد باد آنسجه به‌سن گفت استاد یاد باد آن‌که مرا یاد آسوت آمی نان خورد از دوطت یاد هیچ یادم نرود این مصنی ۱ که مرا ماهر من نادان زاد پدرم نیز چو آستادم دید گست از ترسیتِ من آزاد پس مرا منست از استاد بود که بهتعليم من آستاد استاد آنسچه می‌دانسست آم وخت مرا غیر يك نکته که ناگفته نهاد قدر استاد نکو دانسستن حیف استاد به‌سن اد نداد گر بمرده اسست. روانش پرنور ور بود زندی خدا بارش باد (دیوان صفحه ۲ ۱۷) و۱ ریاضی‌یزدی »سروده است : آنسچه نیام وحتم از اوستاد سیلی ایام به من اد داد ۴أسرارَوحید ص ۴۷ . مراداز مطلْقه : علوم‌ظاه راست . مقایسه‌شودباحالات وسخنان / ۸۳۴ ۵-صام آبسوبک رین ولید ان دلسی ازعلم ای بزرگ زم ان غزالی (۰۵ ۴۵۰-۵ ه . ق)بود» دربلادشام به غزالی برخوردو مب احث علمی به‌میان آورد و حواست باوی مب احشه ومناظره کند . غزالی گفت : «هذ اشی ۶تر؟- «لصبیعنی آلعراق #یعنی هوی‌و هسوس مناظره وب الخه‌رادرعراق که اقامت‌داشتیم به‌کودکان آن جاواگذ اشتیم وآزادوارازبخد ادبیرو نشدیم وفات آبوبکرین ولید درسال ۲۰ ۵هجری‌واقع شد . [مرآت الجن ان یافعی ج ۳ص ۲۲۶ ]غزالی نامه مرحوم‌همایی ص ۸و۹ ونیزنگاه کنید. بههمان کتاب ازص ۱ ۱۵ ۱۵۶۷ که دربیان تحولروحانی غزّالی استخاصّه ص ۴ ۱۵ که‌دربیانرفت وروب مسجد وزباله كشي طهارت جای[ علم دردست‌جاهل خودرای جون جراغی است درطهارت جای «سنایی . حديقة » ] وخدمت خلق و جاروب دردست گرفتن ومزبله مسجد وخانقاهپاك کردن غزالی در خانق اوسمیساطیه [ کاب طبقات آلشّافعیه ج ۴ص ۴ ۱۰ طبع مصر]بتفصیل سخن رفته است ۰ ۶-« . . . شبی درخواب دیدم که یکی مراگفتی : چند خواهی خوردن ازین شراب که خر ازمردمزایل کند اگربهوش باشی به‌تس من‌جواب گفتم که حکم اج زاین چیزی‌نتوانستندساخت که اندوودنیاکم کند . جواب‌داد که دربیخودی‌وبیهوشی » راحتی نباشد . حکیم نتوان گفت کسی را که‌مردم رابه بیهوشی رهنمون باشد بل که‌چیزی باید طلبید که حردوهوش را بیفزاید . گفتم که‌من این از کج اآرم ؟ گفت : جوینده یابنده باشدوپس سوي‌قبله اشارت کرد . دیگرسخن نگفت چون ا زخواب بید ارشدم آن‌حال‌تمام بریادم بودوبرمن کار کرد . باخودگفتم که از خواب‌دوشین بید ارشدم اکنون‌باید که از حواب چهل ساله نیزبید ارشوم . اندیشیدم که‌تا همه افعال و آعمال خودبدل نکنم . فرج نیابم . »سفرنامه نا صرخسروص ۲ ودر ضمن قصیده اعترافیه خودنیزگوید : بیدارش و از خواب حوش ای خفته چهل سال بنسگ رکه زیارانت نماندند کس ایدر ۷-تحول روحانی سنایی درنفحات آلانس جامی [ص ۶9۵۹۵ ۵4]چنین آمده است : ) سلطان محمودسبکتکین [ مسلماّنام سلطان دیگری از سلاطین غزنوی‌مثلا مسعودیا ارسلانمی بایست‌دراین افسانه آمده ۱۳۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخی باشد ]در فصل زمستان به عزیمت گرفتن بعضی ازدیار کار از غزنین بیرون آمده بودوسنایی در مدح وی قصیدهیی گفته بو . می رفت تابهعرض ربساند . به در گلخن رسید که‌یکی ازمجذوبان ومحبوبان که از حتکلیف بیرون رفته ومشهور بودبه: لای‌خحوار »سزیرا که پیوسته . لاي شراب خوردی_-درآن جابود . آوازی شنید که‌باساقي خودمی گفت که : پرکن قدحی به ک‌وریمحمودك سبکتکین تا بخورم | ساقی گفت : محمود. مردغازی است‌وپادشاه اسلام گفت بس مردکی ناخشنودست» آن چه درتحت حکم ویدرآمده است درحیزضبط ان در آورده‌می رودتامملکت‌دیگر بگیرد. يك قدح گرفت وبخورد . بازگفت : پرکن قدح دیگربه كوري‌سنائيك شاعر: ساقی گفت سنایی مردی فاضل ولطیف طبع است . گفت : اگرویلطیف طبع بودی . به کاری‌مشغول بودی که وی را به کار آمدی. گزافی چنددر کاغذی نوشته که به‌هیچ کاروی‌نمی آیدونمی داند که‌وی‌ر برای‌چه کار آفریده‌اند؟ سنایی چون آن‌رابشنید حال‌بروی متغیر گشت وبهتنبه آن‌لای خوا را زمستی غفلت هشیا رشد وپای‌درراهنهادوبه سلوك مشغول‌شد . » ۸-برای اطلاع از انقلاب حال وآشفتگي مولوی , رجوع کنید به رساله[درتحقیق أحوال وزندگانی مولاناجلال الذین‌محمد مشهوربه‌مولوی] از مرحوم فروزانفرص ٩۱۱۴۸‏ +-سرگ‌ذشت بودا به‌عنوان « بوذاسف »ووبلوهر »در کتب اسلامی ازهمان اوایل ٍسلام منتشرشده است‌وقدیم ترین مأخذ این داستان در آواح رکتاب « کمال الدین وتمام النعمة » شیخ صدوق [بوجعفر محمدبن علی بن آلحسین بن‌موسی بن بابویه القمی ] است که در اواسط قرن چهارم تألیف شده وبه تفصیل واشباع تمام درچهل صفحه به عریی آمده است‌وتمام این داستان در آواحر جلد هش دهم بحار انوا رمرحوم مجلسی نیز مندرج است . [نقل به‌معنی آزذیل ص ۱ ۱۶ج۲ «تاریخ تصوف در اسللام » ونیز رجوع کنیدبه کتاب « ‌گفتاردرتاریخ ادیان ۲4ص ۲۳ به قلم مرحوم علی اصغر حکمت ] قبیله ساکیاس درشم ال بن ارس جاداشته اند ودر این قبیله است که بود ادر اواسط قرن ششم قبل از میلادمتولد شده‌ودرسال چهارصد وهفتادوهشت‌قبل ازمیلاد. پس از هشتادسال زندگی » مرده‌است . بودادرسن نوزده‌سالگی ء بادخحترعم وی‌خود ازدواج نموده » باکمال خوشی وتنعم زند گی‌می کرد . درسن‌بیست‌ونه ؛ روزی دربین آن که به‌شکارگاهی می رفت. مردی رادید که بهواسسطه کب سنٌ به نهایت درجه فرسودگی وبی چارگی رسیده است . وقتی دیگر, مردی‌رادید که‌به مرض سخت علاج ناپذیری مبتلا شده‌ورنج می بردوچندی بعد منظره کریه‌بدنی که درحال پوسید گی بود. اورا درتمام این مواقم خادم ومصاحب وفاداراوموسوم به« چانا» ۵00 اورامتذکرومتنبه‌می ساخنت‌وبه‌وی‌می گفت : « اين است‌پایان زندگی بشر. » وقتی دیگر بودایکی ازتارک ان دنیارادید که باکم ال استراحت‌خاطر وبرازندگی وآزادگی می گذرد . ازچاناپرسید که این مرد چه‌حالی دارد؟ چاناشرحی از اخلاق و أحوال‌تارکان‌دنیا که پشت پابه همه چیززده اند » حکایت کرد وگفت که این جماعت همواره درگردش اندودرطیٌ سیاحت وگردش باگفتار وکردارتعالیم مهمی به‌مردم‌می دهند . خلاصه آن که با احتلاف رولیاتی که‌هست , قدرمسلم این است که ذهن این شاهزاده‌جوان‌بتدر یج برآشفته اورااززندگی و هیاهوی ان دلسردنمود . روزی‌درهمان لحظه‌یی که‌می خواست ازتفریح گاه به شهربرگردد . قاصدی‌رسیده ) حبرتولد پسری‌راکه اولین فرزند اوبود؛ آورد. بوداد رآن‌حال برآشفتگی بی اختیارباخودگفت « اينك راب طه جدیدی که‌مرابه‌دنیامی بندد» خلاصه در حالی که نوازندگان‌در اطراف اوبودند » به‌شهربرگشت و آن شب خویش ان ونزدیک‌ان اوبه‌مناسبت‌مولودجدید ۰ شادمانی هاورقص هاکردند . ولی بودا به‌طوری منقلب ویرآشفته بود که توجه به آن اوضاع ند اشت وبالا ره درپایان شب مانند کسی که خانه اش طعمه حریقی شده باشد » ناگهان از بسترخواب برجسته‌به چانا ام کرد . اسب حاضر کند ود رآن آثناسربه اطاق‌زن وفرزند یگانه خودفروبرده ؛ بدون این که آن‌ها رابیدارکند در آستانه آن در باحودعهد کرد که‌تا بودا »+ یعنی « حکیم‌روشن نورانی #نشود , به‌منزل‌خودبرنگرددوگفت : «می روم‌تا یادداشت‌ها ۱۳۱ معلّم نجات بخ شآن هابرگردمنه شوهروپدر. » خلاصه با چان بیرون رفته سربه باب ان هانه ادودر این موقم است که« مارا ۷4074یعنی وسوسه کننده‌بزرگ « ابلیس یانقس مار »هدر آسمان ظاه رگشت وساطنت وعرّت تمام جهان رابه اووعده‌داد که از عزم خودبرگردد. ولی اوبهدام وسوسه نیفتا . بوداآن شب مقد اری‌درساحل رودخانه رفت بعد لباس هاي فاخر وجواهر خودرا به چانابخشیده » اورابرگرداندوخودهفت شبانه‌روزتنه ادربیشه‌یی بسربرد . بعد در آن‌سرزمین به حد.مت برهمنی موسوم به « الا را 34 7«( رآمدوچندی‌بعدملازمت‌برهمن دیگر ی‌موسوم به « اودراکا »تا را اختار کردواز این دونفرتمام حکمت‌ودانايي هندی‌را آموخحت‌ولی قلبش آرام نيافته : به جنگلی که‌دریکی از کوهست ان هاواقع بود. رفت ود رآن جابامصاحبت پنج نفرشاگردی که گردش جمع بودند » شش سال به‌توبه وریاضات شافه پرداعت‌تاان که‌درآن ناحیه شهرت یافت وبه همین جهت عزم کرد که آن جاراترك کند وچون به فصد رفتن به‌ پاحاست ازغایت ضعف وناتوانی برزمین افتاده. ازهوش برفت . چندان که شاگردانش چن ان پند اشتند که‌مرده است . ولی بحال آمدوا زآن‌وقت به‌یبعد . ریاضات سخت,ارهانموده ‏ پیوسته‌غذ امی خورد . پنج نف رشاگردومصاحب اوچون دیدند که‌بودا ازریاضت کاسته است» ازاحترام به اودست بازداشته » اورارها کردندوبه‌بنارس رفتند . بوداثروت ومقام ولذ ایددنیا رارهاکردکه به آرامش وسکون خاطربرسد . ازراهتعلّم فلسفه وحکمت‌سایرین » نتوانست . ریاضت وتوبه‌هم اطمینأن قلبی را که انتظارمی برد. به اونداد . حاصل آن که در کار خودحیران وسرگردان بودودرست درهمان‌روزی که شاگردان اوپراکنده شدند بودا , درزیردرختی ساعت هابا خود اندیشید که چه کند ؟ وچه‌راهی پیش گیردوسوسه بسیار به اوهجوم آورد . دلش به زن وفرزندومقام وثروت وعیش وتنعم رغبت پید اکردواین مبارزه وجهادبانفس تاغروب آفتاب ادامه‌داشت . امابودا بالأخعره از این مبارزه فاتح‌بیرون آمد . یعنی برنفس غلبه‌یافت ودرنتیجه این مبارزه است که‌به نیروانا اتصال‌یافت وبرخودش مسلّم شد که« بودا شده یعنی اشراق‌یافته نورانی شده است . بودا چون اطمینان وآرامشی را که سال هدر طلبش بود جست . تصمیم گرفت که به ارشادپرداخته , مسلاث خودرابهدیگران عرضه‌دارد . در این موقع بوداسی وپنج ساله‌بود . اول تصددونفر معلم خوده |لارا »ود اودراکا #نمودولی چون‌د انست که آن هامرده‌اند »در نزديکي بنارس نزدپنج شاگردشتافته , آن هار ارشادنموده » پیروخودساخت ومادروزن و پدرش نیزبه اوگرویدند . آن گاه جماعتی از خواص شاگرد ان خودرامأموربه ارشادخلق کرد . ازتاریخ ٍشراق درزیردرخت مد ورتاهیجده‌ماه بعد به‌تفصیل تاریخ اورانوشته‌اندوازآن بهبعد روایات متفرقی ازحیات او نگاشته‌اند . از این قبیل که درطیٌ گردش ها خودبه چه اشخاصی برخوردودرهر موردچه تعالیمی داد ؟ چه چیزها ازاوپرسیدند؟ واو چه‌جواب هاگفت وأءثال آن . خلاصه آن که بعد از نورانی شدن مدّت چهل وپنج سال در دره های رودگنگ درگردش ونشرتعالیم بودتادرسن هشتادسالگی ازدنیارفت . به عقیده بودا که امروزقریب چندین صد میلیون از مردم چین وژاپن وآنم وسیام وکرهوتبت ویبرمانی وهندوترکستان وغیرهپیرو مذهب اوهستند شرودرد. ازعالّم وجود. جدانشدنی است‌ونجات . عبارت ازاین است که انسان به‌وسیله علم ٍلهی وپرهیز از گناه و صدفه واعسال خیروتفک رومراقبه , خودرا از جهلی که مولدشهوات ومیل هاوهوی‌وهوس هاست , آزادسازدوبه درجه‌یی از کمال برسد که‌درپناه رحمت کامل «نیروانا »بیارامد . [ترجمه ازدایرةآلمعارف بریتانا] نیرواناه0ه۳:للغت سانسکریت به‌معنی « خحاموش ساختن »وه ازمیان بردن »و« فنا» است‌ودر اصطلاح بودابه‌معنی مرگ به اراده است یعنی پشت پازدن به اضغاث و أحلامی که‌حیات وحس نامیده‌می شودوبه اشتباه‌سعادت می شمریم ودرپی آن‌دوانیم : بود چهار حقیقت بزرگ تعلیم می داد : اول آن که «رنج »ملازم زندگی وغیرمنفك ا زآن است‌واین حقیقت ازراه‌تسلسل علل و معلولاتی که‌درعالم وجود ‏ حکم فرماست؛ ثابت‌می گردد . دوم آن که علّت رنج ودرد«میل » است . ه رخواستنی همراه‌باترس ودغدغه وبدبختی است . چندان که‌به قول‌شیخ سعدی از درویشی پرسیدنددلت چه‌می خواهد؟ گفت : آن که‌هیچ نضواهد . زیرا خواستن درحکم سم‌مهلکی است که‌هزاران‌دردا زآن زاییده‌می شود . سوم آن که برای ازمیان‌بردن رنج ودردباید به این شبح موه ومی که حیات نامیده‌می شودوبه‌میل وخواهش نس که‌منبع همه بدبختی ها است پشت پازد . و ازراه«نیروانا» یعنی فناومرگ به اراده. حیات لغزنده ومتغیررابه حیات ثابت و غیرمتغیری مبدل ساخت . چهارم آن که راهوصول به « نیروانا» زهد کامل وفرونشاندن‌هرمیل وخواهشی است . اساس اخلاقی که‌بودا تعلیم می دهد این است که باید از خودجد | شد و خودرارها ساعت یعنی از خودگذ شت وه رخواستنی رادر خودمحود کرد . [« فروغ خاور »-ازه هرسان الدنبرگ ) ترجمه مرحوم « بدرالدین کتایی »ومرحوم «دکترقاسم غنی ۰ « تاریخ تصوف دراسلام ج ۲ ص ۵۸ ۵۱ ۶۲ )۲ بودا پارسایی هندی بود که بشررابه محبت وشکیبایی وگذشت دعوت‌می کردوپیامبری که در قفس زرین‌متوّدشد . پنج قرن پیش ا زآن که عیسی مسیح درمحیط فقرمتولدشود. درهندوستان پیامبر دیگری در مهد عزت وارجمندی به‌جهان آمد » پدر این مولود رئیس قبایل « ساکیا » بود که دردامنه جبال هیمالیاسکونت د اشتند ومادرش دخترپادشاهی بود که‌درناحیه‌یی نزديك مساکن بهاری‌و بیلاقات ین‌قبایل » فرمانروایی می کرد . نام این‌مولوده سید اروناساکیا‌مونی گلوتاما » بودومعنای آن‌درز بان‌مّي آناناینست:«گوتاما آنکه بهقبایل ساکیامنسوب است . وکسی که‌به اوج کمال رسیده است . »چگونگی ولادت این کودك د استان عجیبی دارد زیر مادر او احساس نمی کردبه این زودی وضع حمل کند » ازاين روبرحس بآداب ورسوم متداول‌درمیان آن قبیله ؛ تصمیم گرفت به کاخ پدرش مسافرت کندولی دربین راه‌ناگهان مبتلابه‌دردزاییدن‌شد . . . وفرزندبزرگترین امراوحگام . درسرزمین خشن بی سروصد یی به‌دنیا آمد! . . . وگویی این حادثه نمونه‌وشکل کوچکی ازسرنوشت زندگي آینده‌وی‌بود» زیرادرنخستین مرحله‌زندگی خود از محیط پرنازو تنعم ورف اه‌خاننوادگی خحویش‌دورشد تادراینده‌هم ازروی‌حیرانی وسرگردانی زندگي تجمل آمیز خاند ان خودرارها کندوبا سختی ومرارت بسر برد وبشررا به پارسایی دعوت کند ! برای اينکه شرح زندگی اورا برحسب ترتیب یادآورشویم به‌دوران کودکی او برمی گردیم . ۱ ۱ کودکی که بد انسان متولد شد درمحیط پرنازونعمت وامیخته به انواع وسایل تجمل ورفاه‌پرورش می یافت. اوهمواره‌در کاخ پدرش که‌واقع درشهره کابیلا-واستو» مرک فرمانروايي وی‌بود. اقامت داشت ‏ وتقریباً از جهان‌بیرون حصارهاي کاخ بکلی بیخبر بود. گوبی پرنده‌گرانمایه ایست که اورادر قهس مرمروزرین جای‌داده‌اند» اوچنان درمهد نازوتنعم وانواع وسایل تجملی غرق بود که تصورآنهادرعقل انسان نمی گنجید. خوشبختی کامل فرشته‌واربالای‌سر اوء سایه گستردهبود » وازدرخت زندگی به ترین میوه‌هارا می چید واز همه لذایذ و کامیابی هابرعورداربود» وهمین که به‌سن نوزده‌سالگی رسید» ازبهترین وزیباترین ثمرات حیات متمتع گردید زیر شاهزادهنحانم ‏ یاسوذ ار »دخترعموی وی رابه عقد ازدواج اود رآوردندولی هنوزمدتی ازدوران‌تابان‌زناشوبي اونگذشته‌بود که ابرسیاهی برفراززندگی اوسایه افکند . زیرارفته‌رفتهثابت شد که همسر اوعقیم است‌وبدین سان‌برای نخستین با اندوهوغم ه‌زندگی مسرت باراورایافت» ولی اوترجیح داد که انديشه اش را دربوستان زندگی خودبه کار اند ازدوجست وجومی کردتانشانه‌هاو جاي‌پاي اندووراکهبه‌زندگانی اوراهیافتهبود بیابد. از خودمی پرسید : چرانعمت اي زن_دگی_-وبل که به ترین آن ها .مان دگوه رز ران دودوغش داری است که خد آن را خلعت واربه‌ماارزانی می دارد؟ وچرا خوشبختی آدمی بالبخند آرزوه اي سترونی که هرگزبرآورده نمی شوند » درمی آمیزد؟ انگاه... ازهمه‌این‌ ها گذشته‌آیااین‌زندگانی شایستگی آن‌رادارد که انسان‌در آن‌به‌سربرد؟ اتفافاروزی‌برای‌گردش درمزارع ویوستان ها بیرون رفت ودر ارابه عود که راننده‌مخصوصش «چان +آنرامی راند » نشست . یادداشت‌ها ۱۳۳ ناگاه‌درراه‌مردی‌رادید که روزگار تیر قدش را کمان کرده و اورافرتوت ونانوان‌ساخته‌بود . « گوتاما » ازنفرت چهره اش رابرگرداند » ولی در این حال‌راننده آهی برکشيد وگفت : « شاه زاده‌من اینست سذت وروش زندگی ! »وپیش ا زآن کهتأثیر آن‌منظره ازروح‌شاهزادهزایل شود دیدگ انش بهگ دای افتادکه بدنش پراززهم های‌زشت ودلخراش بود» وباردیگر«چان»گفت : «واین نیزازستتهاوروش‌های زندگی است 1» ارابه ه مچنان به راه‌پیمایی ادامه‌می دادوهمین که شاهزاده به قسمتی ازراه‌متوجه‌شد ناگهان لاشه‌برهنه‌یی که پرباد وکبودشده وفسادوعفونت بد ان راه‌یافته پید. نظر وی‌رابه حودجلب کرد درین‌هنگام راننده‌گفت : «ولی این . پایان زندگی است؛ » . ازخانه . . . به‌هامون شاهزاده همین که به کاخ بازگشت » یکبارهغرق تفگ رگردید اوبهچشم خود بدبختی هاي بشریت رادیده بودوتصمیم گرفت که می کردند 4 از صمیم دل گوش فرامی دادوا زآنان‌سژالمی کرد که برای‌وی ازپستی هاوفریبنذدگی هاي‌دنیاسخن‌بگویند . دیری نگذشت کهمصمم شد کاخ وکلیه وسایل نازونعمت»آسایش آن‌راترك گوید وحیران وسرگردان وبکه‌وتنها سریه‌بیابان هاگذ اردتامگر بوده است» دوست‌انش برای‌مزده این فرزندجشنی بریا کردندوفریادمی کشیدند : خوشخت بادپدر و خوشبخت بادمادروخوشبخت بادهمسری که‌توانسته است‌جنین فرزندیرا بزاید ! «ولی شاهزادهجواندرین شادی‌خودراشريك نمی دانست. زیرامی دیدتولداین فرزند به‌منزله رشته جدیدی است که اورابه‌زندگی پیوندمی دهددرصورتی که اومصمم است همه پیون دهاوعلایق خحودرابا این زندگی بگسلد ۱ شاه زاده‌حواهی نضواهی درمهمانی مجللی که پدرش «راجه »به‌منظورتولدنواده اش برپا کرده بود ۰ حضوریافت‌و همین که نیمه شب فرارسید . جوان بارامی به حوابگ اه همسرش خرامید ودرعالم خاموشی وروشنایی چراغ خم شدومدتی به‌چهره همسرش که غرق خواب بود باتأمل می نگریست» بوی‌خو شگلهایی را که تختخواب راز ینت‌داده‌بود» استنشاق‌می کردوسر کودك نوزادراروی‌دستش گذ ارده بود . با حود ان‌دیشید مادرونوزادراد رآغوش خود گیردولی ازبیم این که‌مبادابید ارشوند ازین عزم منصرف شدا . . . وپس ازآن که آخرین نگاوبدرودراا زآنان برداشت. آرام آرام از اطاق‌بیرون آمدوفرمان دادد اسب این کنندوبه ارابه دنل ی آنگاه در ظلمت شب یکه‌وتنها بیرون‌رفت وبجزه جان »رآننده اوهیچ کس بأوی‌نبود . دربین رآه آوازشورانگیزتشویق آمیزی اورادنبا‌می کردودم به‌دم بانهیب‌خاصی اوراندامی داد : « آگاه‌باش وازتصمیم خودبازگرددیری‌نمی گذرد که‌توپادشاه‌می شوی بل که بزودی ترا بزرگترین پادشاه چهارقاره جهان‌می کنم ۰ امابه‌شرط این که ا زاین انديشه‌دیوانه‌وارمنصرف‌شوی | »ولی شاهزاده مایل نود این آواز شورانگیزرا بش نود ووعده‌هاونویده ایی را که صفیر بادعشك درتیرگی شب‌به‌وی‌می دادنپذیرفت | تااين که نخستین پرتوهای بامد اد تابیدن گرفت در کنا ررجویباری پیاده‌شد ۰ موهایش را کوناه کرد وجامه‌های فا خر وجواهر کران بهاراازتن بیرون آورد وآن هارابه « چان »راننده اش‌داد» همچنین اسبها وآرابه وشمشیر خودرابه‌وی سپردوفرمان د ادهمه رابه کاخ بارگرد اند وتصمیم او رابه پد روهمسرش خبر دهد ! آنگاه‌جامه خشنی ازنوع لباسهای کشاورزان پوشیدویه‌راه افتادونزد کاهنانی که درمغاره‌هاوشکافهای کوه‌هامی زیستند » شتافت وازآنان حکمت ی آموخت . بودا باشعبده‌بازی هاوخرا فات کاهنان به‌نیردپرداخت دیری‌نگذشت که« گوتاما »دریافت‌در نزداستادانمذ اهب قدیم چیز ی‌وجودند ارد که آن را از آنان‌بیاموزد . اوازآن همه‌تجمل وتوانگری و اززن وفرزند و خاندان خودچشم نپوشيد که سرانجام جامه گد ایان بپوشد وخرافات وجادوگری‌هاي کاهنان رافراگیردچه او می دید کاهنان ازاین روبه‌جادوگری وشعبده‌بازی و کارهای خرافی دست‌می یازندتابرارواح‌مردم مسلط شوند وآنان را به‌منزلهبنده خود قراردهند. درآن‌روزگاررژساي‌دینی ۰ همان نفوذوتسلطی راکه‌پادشاهان و فرمانروایان« راجه‌ها »بر مردم داشتند به‌دست آورده بودند چه آنان خودر از حاندان جنگجویانی می دانستند که‌نام « آریایی »ب رآن‌ها اطلاق‌می شدوگمان‌می کردند این طایفه از عالی ترین عناصرونژادهای‌بشری‌می باشند . کاهنان ؛ مردم رابه طبقات گوناگونی تقسیم کرده و« برهمانان »متکبررادرراس همه طبقات قرارد اد بودن دوگروهی از مردم راکه « سرراهی -یانجس »می نامیدن ددر درك اسفل یاپست ترین مراحل طبقاتی به‌شمار می‌آوردند . شاه زاده جوانمدت ۶ سال کلیه رهب ری‌هاوتع الیم وقوانین کاهنان راموبه‌موود نهایت صد اقت‌پیروی می کرد اواز آنان می شنید که‌یگ‌انه راه‌تطهیر وتهذیب روح‌اين ین است که انسان درزندگانی پارسایی وگوشه گیری‌وریاضت پیش گیردوبکوشدتا خودرا از کفران وناسپاسی وگناهان پاك کند وشهوات نفس راسرکوب سازد وجسد خودرا پیوسته خوا رکند : تنهابا اين‌روش‌می توان روحر را ا زگن_اهان تطهیر کرد وآن را صفابخشید ! وبه همین سبب‌شاهزاده جوان درین مدت به عبادت ونمازگزاری‌وروزه گرفتن مشغول بود وجسد خودرا به انواع خواری هادچارمی ساخت‌وتوانست درپرتونیروی تحمل خویش » اعجاب و احترام گروهبسیاری از مردم را به ود جلب کند . ولی اودرتمام مذتی که‌راهپارسایی وریاضت‌رامی پیمود . حقیق تگمشده‌یی راکه‌می جست‌نیافت و کوچکترین پرتوی از حقیقت بروی نتافت : ویروی ثابت‌شد که ریاضت ورنج دادن‌تن وسیله‌یی نیست که انسان اربه آرامش و اطمینان عقل و آسایش روح ودلرهبسری کند» ازاین روباردیگ رهمان‌روش زندگی عادی‌رادرپیش گرفت ومانندهمه‌مردم‌می خوردومی آشامید . دیری نگذشت که به سرعت تمام کلیه شاگردان وی و کسانی که به حرافات وشعبده‌بازی دلبسته‌بودند ا زگرد اوپراکنده‌شدندواو رامرتدمی خواندند ! اوباردیگر خودرایکه وتنهایافت . وحی والهام براونازل می‌شد! شبی تنه انشسته بودودر باره شکه اوتنهايي خودمی انندیشيد , یکبارهآرامش‌درونی عمیقی اورافراگرفت ومانند کسی که بهحواب فرورود : ازخود : بیخودشد . بامد ادکه ازین حالت بهوش آمد خودراشخص دیگری‌یافت . اودیگره گوتاما نبود .بل که تحصولی بدوراه یافته بود که خودراه بودا ای‌رشید وروشنفکرمی پند اشت ز یرادرنتیجه این تحصول‌روحی می توانست به کنه دردهاي طاقت فرساومشکلات مرگباربشریت برسد وموجبات ودرمان آن هاراپيابد . درآغاز ام ردرنتیجه نایل شدن‌بدین نعمت بزرگ که‌همه رازه‌ای نهفته رابروی کشف می كرديك نوع غرورروحي عظیم به‌وی‌دست‌داد وی اورفتهرفتهمرددشد که آیابادیگران هم درین بار گفت وگ وکند وآنان راهم از این حقیقت اگاه‌سازدیانه؟ لیکن این تردیدمتی طول نکشیدزیرادیری نگذشت همان روح حمیت و جوانم ردی که عادة بر همه پیامبران وفرستادگان فرمانروایی می کند بروی نیزمستولی شد ۰ ازاین روبه شهره بنارس »شتافت ودریکی از جنگلهایی که آه وان بسیاردرآن بودند» نخستین مواعظ وگفته هس ایحکمت آمیز خودرابرمردم فروخواند » شماره کسانی که سخنان اورا گوش‌می دادند پنج تن از عامه‌مردم بودند » درآغاز ام رگفتارهایاوبه نظر آنان عادی‌ومانوس آمد » ازاین روهمجنان به‌روش دیرین خودادامه‌می دادن دوبرحسب‌تع‌الیم کاهن ان خودبه سخنان اواعتنانمی کردندولی دیری‌نگذ شت_درحالی که او همجن ان به موعظه کردن ادامه‌می داد-احساس کردند سخنان این مرددارای نکات تازه ایست چنان که يك نوع ترس ووحشت‌برانان چیره‌شد و آن ان رابرانگیخت اوبه‌آنان‌می گفت راهراست ودرست برای‌تطهیرروح‌تنهادر سراسروجودخود آدمی است‌وهیچ چیزی درخارج ازوجود انسان‌برای‌رسیدن‌بدین امریافت نمی شودبل که باید انسرادراعماق روح خویش جست» ریاضت هاونم ازهاو قربانی هاونذرهاصرفاه ظاهرسازی‌هایی » بیش نیستند که هیچ ارزشی ند ارندوهیچ فایده ای‌به انسان نمی رسانند ! آنگاهمسخن خود را ازسر گرفت وپنج تن شنوندگان خودرامخاطب ساخت وگفت : من شمارابه حقوق وتکالیف خاصی مجبورنمی کنم وازنيروهاي یادداشت‌ها ۱۳۵ جادوگری‌یاری نمی جویم وقدرت ها وتسلطه ای کاهن ان رانیزدوست‌ندارم . همچنین شمارا به عشنودکردن یکی از خد ایانی که مردم به آن ها ایم ان‌دارند ‏ مکلف نمی سازم . اوبرعکس کاهن ان برهسایی که اساس تع‌الیم خودرا بر« زندگانی پس ازمرگ »و «زندگانی پیش ازتولدیافتن » استوار کرده‌بودند » همه دستوره اوتعالیمش رابدین هدف منحص کرده بو که مردم رابهراه‌همان زندگاني موجوددرین جهان‌رهبری کند ومشکلات همین زندگی را سان سازدچه اود ر علوم ماوراء طبیعت ومباحث بیرون ازماده: بجزيك رشته مسایل غیر عملی وغیرحکیمانه چیزدیگری نمی یافت وجست وجوکنندگان ازین علوم رامانند کسی می دانست که دراین حکایت مردم نقل می کنند : « شخصی می گذشت‌ناگهان تیری‌بدورسید , تیرخورده‌پیش ا زآنکه‌تیررا از گوشت‌تنش بیرون آورد درصدد برآمد تیرزن را بجوید و از وی انتقام بکشد » ولی او عقیده داشت که به‌تر بود تبرخورده نخست تیر را اژ زنعم خود برمی داشت . بودادرضمن کوششه اوتلاشه_ ای خود حد اعلای‌دوطرف احساسات را آزم ایش کرد . اوهمچنان که‌به‌ترین لد ات و خوشیهایی را که توانگران هوستاك وتجمل پرست د رآنهافرومی روند . آزمون کردانواع ریاضتهای جسمی وناکامیهایی را که پارسایان گوشهگیرتحمل‌می کنند نیز آزم ودوسرانجام این آزمایشهاوی‌رابد آن رهب ری کرد که‌ه ردودسته « شاه زادگان_وپارسایان‌و ریاضت کش ان »راه حطارامی پیم ایند واحساسات وقتی درمغزهای‌تاريك وغیر آموزنده‌جایگیرد در برابر اندیشه جامدسنگ آسا درهم شکسته می شود . ازاین جا اودر جست وجوی‌راهی برآمد که بینابین دوراه اضراط وتف یط باشد تابه و راه‌میانه ؛رهبری‌یافت . راهی که «دیدگان آدمی رامی گشاید » وبه‌او ادراك ارزانی می داردوبه آرامش فکر وحکمت‌عالی ودانش کامل منتهی می شود» . این راه عبارت از تسلطیافتن آدمی برانگیزه‌ه ای عواطف و احساسات است . انگیزه‌هایی که‌براي‌همیشه-انسان‌رابه« چرخ‌زندگاني عجیبی که گردش آن راپایانی نیست . . . وبه‌دردهاورنج های‌ناشی ازان ورنح مرگ #می پیونددهمچنان که‌يك بنده به چرخی بسته می شودکه‌هرگزنمی ایستد . . . از این روه بودا»برآن شد که اصول‌وقواعد زرین رفتار انسان رابه بش اعلان کند, اصولی که‌تمدن بشردرطول‌دوهزارسال پس ازمرگ بود اهمچنان‌د رجست وجویآن هاست . اما« راومیانه »یا حد اعتد ال-عبارتست از: «راهی که‌دارای‌هشت شعبه است‌بدینسان : عقاید وآراء‌درست. مقاصدعالی» سخنگویی به‌نرمی . رفتار مستقیم , زندگی خالی از بدی‌وزیان زدن به‌دیگران , عادت به‌نیکوکاری. نشاط فکری تأمل و اندیشه عمیق ‏ وممکن نیست انسان‌خودرا از سرکشی شهوات برهاند مگر این راه‌رابپیساید یعنی راه‌مستقیمی که‌دارای‌هشت شعبه است . »وخللاصهوزبده نخستین تعالیم بودا همین است . حکایات افسانه‌مانند ! رفتهرفته شهرت (« بودا #درسراسر کشورهند آغا زگردید وروایت‌هاوداستان های بسیاری دربا رنه حکمت واحساسات و مهربانی اوشیوع‌یافت ثِ_ ودیری‌نگذشت که این حکایت هاوروایت هاراگردآ وردند ومجموعه آنهادر نزدپیروان‌تعالیم اواز کتب احتضاراو رنج هاومشقات فراوانی کشیدناسرانجام کودك مردومادربه اندودیوانهواریگرفتارشد » اولاشه‌مردهرادرآغوش کشید و سرگردان وحیران از این خانه بدان‌خانه‌می رفت و از مردم درخواست‌می کرد اورابه‌د ارویی رهبری کنند تا کود کش زنده‌ شود ! عاقبت سپس با اواز بلند به‌زن گفت : ای‌دختر بیچاره د ارویی راکهمی جویی در نزدمن وجودند اردولی من کسی رامی شناسم که‌می توانی درمان این دردخودرا نزد اوبیابی 1 ۱۳۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب رآلخین مادر, زاری کنال فریاد کسید : «بگواین شخص کیست ! ۲ اوه« بودا #است ‏ بی درنگ بهسوی‌اویشتاب ! زن به‌راه افتاد ود جست وجوی‌یافتن « گوتاما » برآمد ووقتی اورایافت «بودا »گفت : «راستی هم‌من‌به‌داروی‌مزریآگاهی دارم . . . آن(دانه‌خردل) است که‌همه آن‌رامی شناسند! »ولی » بودااسخن خودرا ازس رگرفت وگفت : « تلهاشرط تأثیراین‌دانه اینست که آن‌را ازخانه‌یی به‌دست‌آوری که د رآن فرزند یا شوهریا پدریاخدمتگزاری‌نمرده باشد .« زن درراه بهدست آوردن مطلوب خودروان‌شد تب وبه‌هرجامی رفت‌می دیدمردم تمایل و آمادگی خاصی برای کماك به او نشان‌می دهند. ولی همین که‌می پرسید : «آیادراین خانه مرگ پسریاشوهریاپد ریابنده‌ای روی‌ند اده؟ »باحالتی غمرده‌پاسخ می دادند «ه جنین خانهیی یافت نمی شود . » چقدرمردگان بسیاروزندگان کم اند ! ماد رجوان‌دیرزمان فک رکرده وسرانجام به‌سوی بیشه‌یی شتافت وکود کش راد ر آنجابه عاك سپرد وهنگامی که بهمسوی«گوت‌اما »بازگشت , «بودا »پرسید : «دانه حردلی راکه می جستی یافتی ؟ »زن پاسخ داد : « آمورگاربزرگم : نه‌ولی دارورایافتم . . . همه اندوو‌های خودرادربیشه به خاك سپردم » واکنون آماده‌آنم که‌بانهایت آرامش‌روحی ۰ تعالیم توراپیروی‌کنم | 1 «بودا » از نظر یه تناسخ ار وأح‌پیر وی‌می کرد ! ( وتا ا» به‌پیر وان خود تعلیم می داد که‌شادمآنی دراینست که انسان وسایل کامرانی وثروت رابه‌دور افکند نه این که‌در به‌دست آوردن آن هابکوشد ! وعمیق ترین أسرارزندگانی » در این دعوت به‌پارسایی وتنهایی نهفته است ۰ زیراوجودبشری‌ما پرواز کردن روح‌ر اززمین به آسمان تجسم می دهد ۰ جزاین که این پروا زکردن ازراهحلول کردنروح دربسیاری از جسد هابه طور پی درپی تکمیل می شود . . . یعنی روح انسان-پس ازمرگ جسدبه جسد تازیی منتقل می گرددوباز همین که‌مرگ این جسد فرا رسد آن راتركمی گویدودر جسددیگری حلول‌می کندوهمچنین . . . پس نباید تصورکردروح) پس ازمفارقت ازبدن‌مستقیما به آسمان پروازمی کند » بل که این امردرپایان گردش وانتقال آن ازيك جسد به اجسادبسیاری صورت می گیرد ! «بودا »در آغا زامرزیرتأثیرتعالیم پاربسایان برهمایی بو که‌می گفتند روح درنتیجه انتقال اززندان يك جسد به جسد دیگرهربار وپی درپی از نومتولدمی شودتا این که ناچاربه سبب مان دن دريك زندان جسد زنده سرانجام اوبه آزادی‌منتهی می گرد وآنگاه‌در «نیروانا »یانعمتهاگداعته می شود! . . . بودا همیشه به‌شاگردان خودمی گفت که روح وی‌دررورگاری به جسد پرنده‌یی ازنوع « کب ك » منتقل شده است . ولی دیری‌نگذشت که وی‌هنگامی که بهمرحله پیری‌رسید نظریه تناسخ ارواح رادرلباس يك نوع فلسفه عالی وتخیلات شاعرانه مخصوص می پرورانید . اودیگ رمعتةذ نبود که‌روح در انتقالات خود به جسد جدید ازنومتولدمی شود» بل که روح‌زندهرا بهمشعلی تشبیه‌می کرد که درپایان سوختن زبانه‌های‌شعله آن بهمشعلدیگری منتقلءی شودوهمچنین هرچه‌يك مشعسل قدیم مستهلك گردد. مب دل‌به مشعسل جدیدی‌می شودتاسرانجام درشعله‌عمومی کلّی . . . باشعله حیات‌جاویدان می گدازد ! وکاهی هم روحرابه‌ز نگ تشبیه‌می کرد که هر آواز(حیات) آن در اطاق طنین هاوزمزمه‌هایی پدیدمی آوردودرنتیجه حود همین نخمه ‏ همه اب زارهای صد اداررا که دررواق هاورفهای‌روزگارند به جنبش وآوازدرمی آوردتاسرانجام همه آن نغمه‌هادرآهنگ آسمانی کلی نهان‌می شوند . . . واگر این مذهب را از صورت شاعرانهبیرون آوریم وبد ان جامه حقیقت بپوشیم » مفهوم آن‌چنین خواهد بود که نتایج هرحیاتی دیرگاهی در روزگار امتد ادمی بابدو هر آف یده‌بشری‌قسمت‌مهمی از انسانیت کلی است . اسایش جاویدان . . . در فرونشاندن‌شهوات جسمانی است 1 بودا 1 به‌جاوید بودن شخصی ایمان‌ند اشت‌یامتمایل‌بد ان نبودبل که‌عقیدهداشت که‌هرروح آدمی به جزقسمت‌ساده‌یی از یادداشت‌ها ۱۳۷ روح جه ان یاروح عمومی کلی چیزدیگ ری‌نیست‌وینابراین تمایل به‌جاوید ان بودن شخصی بدین معنی خوا هد بود که جزء‌ر از حساب کل جداکنيم ! اوبه‌شاگرد انش می گفت : همه‌رنج هاوبدبختی ها انسان ا زآزمندی‌هاي‌شدید اوسرچشمه‌می گیردواین مطامع » اورابه مرحله‌یی از خحودخواهی می راند که‌هم دراین‌دنیاوهم درجهأن دیگ رآرزوه اوامیدهای‌بی حدوحصری‌درسر می پروراندواوازاین لحاظ که روح فردراجزیی ازروح بزرگ کلّی وشامل بر همه بشریت می داند. مشتاق آنست که این رحلت و انتقال روح ازحیاتی به حیات دیگرپایان پذ یرد وآرزومند است که سرانجام این انتقالات روح به نعمت واسایش جاوید آن‌دره نیروانا» منتهی شود! . . . وه نیروانا» کلمه‌ایست که‌معنای آن در فلسفه « بودا »عبارنست آزفرونشاندن کامل کلیه شهوات جسمانی واسمان بهعقیده خحاموش کردن زبانه‌های احساسات ذاتی ,یا حودحواهی است ؛ یابه عبارت دیگر مود کال روح غم ومبارزهفردی» و رهمایی نهایی ازدریای خروشان وجود ۰ زیرا«وجود. عبارتست ازيك اقیانوس‌مواج؛ ودرهم شکستن امواج آن ؛ تعددولادت انسان رامجسم می کن دوکفی که برفرازامواج‌می باشدعبارت ا زجسدفانی است. اماه نیروانا»ساحل دور . . . بالنگرگاو امن و امان است! بودا , نخستین کسی است که در میان بشر تدای مساوات درداد! برای‌رسیدن به ساحل امن ورهایی از خودخواهی به‌عمیق ترین‌معانی آن ناچاربایدهمه‌مردم , مذ اهب وآیین های‌سیاسی و اقتصادی واجتماعی خودرا ازتأثیرات روح‌جبلّی خوی شآزاد کنند ؛ وبه‌همین سبب بوداشروع به‌تبلیغ الغای آیین وروش « نجسها »با «سرراهی ها » کردزیرااین قان ون طبقاتی میان‌هندوهاویرادران آنان‌بی هیچ گونه دلیل بارزی‌تفرقه‌می افکندویشارت‌می داد که همه افرادبشروقتی به‌دنیامی آیند « در حقوق‌مساوی‌می باشند #وقرارگرفتن انسان درزمره« نجبا »یامردم « پست »وابستگی به‌طرزرفتارو اعمال اوداردنه این که‌مربوط به‌محل تولّد و خاندان اوست ! بودا هريك از معتقد ت‌دینی راکه ازروزگا ر قدیم ونیاکان آوبهجای‌مانده بودوبرای‌پیروی‌شایسته‌می دانست احترام می کردو آن ها رالاژم‌می شمردوا زاین روباعق اید صحیح مذهبی مبار زه‌نمی کرد ولی اوبادیگرپیامبران ا زاین حیث اختلاف داشت که هیچ يك از تعالیم خود رابه‌وحی والهام الهی نسبت نمی دادوکسانی راکه به‌کارهای‌بدمی گراییدند . ازعقاب وجهنم نمی ترسانید . اومعتقدبود که انسان باید خودخواهیی را که‌درتوقم جزادرجهان پس ازمرگ مجسم است , از خوددور کند . . . یعنی « بودا»مردم را دعوت می کردکه‌باید طصع وخودخواهی رابکی از صفحه‌دل خویش بزدایند کار نيك رابه عاط رنیکی مطلق انجام دهندوهیچ طمعی به ثواب و اج رآن نبندند» همچنین ازبدی بپرهیزندبی آنکه ازعقاب وبازخواست آن‌بیم داشته‌باشند . . . وبایدهدف وارمان آدمی این باشد که برای روح‌خویش آرامش و اطمینان کامل تأمین کن د ودرپرت واعم ال نيك خودبهچنین سرمنزل آرامش روحی و استراحت وجدانی نایل اید ؛ وان‌وقت« سیذ ارتسا »یعنی انسان « اراده حودرا به‌عالی ترین ارمان هاي‌خودمی رساند » ! بدین سان می بینیم که رسالله « بودا دعوتی به پارسایی وگذشت است‌واوگمان‌نمی کندکهدعوقش صحیح ومنزهاز هرگونهنقصان است» و عقیدهداردکه هرنوع دعوت یارسالتی نبایدمبتنی براین گمان باشد که افکار ا وکاملامبراازهرگونه نقص است. چه چنین تصوری تعصبی بیش نخواهد بودوتعصب‌دینی بجزپراکندگی ودشمنی چیزی‌به‌بارنمی آورد: وهیچ گاء‌سبب تحق حکمت ودرستی نمی شود وا زاین روبودامی گفت : به‌تسرین‌راهی که‌رهایی ونجات انسان‌راتضمین می کندهمانا احترا ‌متبادل‌میا همه افرادبشر و همه نژادهاوجنس هاوعقایدگوناگون است ویه‌همین سبب‌پیروانش رادعوت‌می کرد که نباید درتبلیغ کردن دیگران به اصول‌و عقاید بودایی هیچ گونه سلاحی به‌جز |قناع ومنطق به کار برند ومی گفت : «هرگاه نتوانم تراقانع سازم سزاوار نیست ترا به‌دین خود بخوانم | » راز خوشبختی در اعتدال‌است ! بود بهجنبه لاهسوتی رسالسه خودتوجهی نداشت بل که‌همه اهتمام خودرادرراه فلسفه ادبی ومبادی اخلاقی آن‌به‌کارمی بردو می‌گفت : «من‌چیزی ا زأسرا رخدانمی شناسم . لیکن من بهراه‌ه ای بدبختی انسان پی برده‌ام ! #وبه‌همین سبب برخودو اجب می شمرد که به‌ق در طاقت بشری ازین بدبختیهای بشر بکاهد وبرای این منظو رآیینی ابتکا رکرد که پایه آن« پرهیرگاری و بخشایش » برسه‌روش اخلافي » اعتدال ‏ صبر ودوستی‌متکی می باشد ۱ حکمت وفلسفه اعد ال از طرز اعمال‌ورفتاره بودا» برپیروانش کاملا اشکارشده بود» زیرااودرآغوش تجمل ورفاه‌بیکرانی متولّد شده‌بودولی دیری نگذشت که از نا زونعمت ووسایل رفاه‌بی حد و حصر افسرده شد | پس ا زآن‌زندگانی | سراف ومبالخه‌درزهدو ریاضت کشی را آزمودوبی درنگ این یکی هم مایه ملال خاطر اوشد . تاسرانجام بدین اندیشه‌رسید که بایدراهی میانه برگزیند وآنگاه خوشبختی حقیقی رادر اعد ال وه عدم زیاده‌روی‌درهرچیز »یافت . ازآن پس‌مردم رادعوت می کرد که نفس خودرا از هرگ‌ونه افراطی مها رکنند. . اومنک رهرگونه سرمستی ونشثه‌بردن بودوازین روباسرمستی یانشثه شهوت وسرمستی سلطنت وقدرت وسرمستی جنگ و پیروزی مخالف بود و عقیده داشت که هرسه گونه سرمستي مزبور سرانجام به‌دیوانگی منتهی می شود . همچنین اومبالغه وغلودر تکبر وسرکشی وطمم بستن به‌هرچیزی را دلیل بیماریروح می دانست . به عقیده اوعلاقه به تسلط برضعیف وهوس جنگ ونبردبجز کینه‌توزی چیزی‌به‌بار نمی آورد وکینه توزی نیرومند تروبدتر ازمرگست ! پس چگونه باچنین دستوری بشرمی تواندتشنگي شدید خود رابه غلبه جوبی وجنگ سیراب کند؟ این سوالی است که‌در هر عصری وبویژه‌در عصر حاضر سیاستمد اران جهان رامتحیرمی سازد . ولی «بودا »پاسخ می دهد که درمان مور این امرهماناه صبر» . . . گذشت . . . وچشم پوشی ازمتجاوز جنگجواست. ورفتار کردن با اوبدین تصور که اورا کودكبیماری‌تلقی کنیم وهم دربرابر کینه توزی‌ودشمنی به‌رفق‌ومهربانی بپردازیم . . . زیرا این روش بگانه تدبیری است که‌می توان به وسیله آن جهان را از توحش وزدوخوردبه تمدن وسازش ومساوات مبدل ساخت ! «بودا # همچنین بهپیروان خویش شجاعت تحملی عذ اب رابی اظهارک_دن درد وقدرت وتوانایی به‌سرکشیدن جام‌مرگ‌را بدون.حس انتقام به قتل‌می آموحت . ولی عالی ترین تعالیم اوشکیبایی برآزارواذیت ومتخلق بودن به این است که محبت‌باید مانع خونریزی گردد . اوآرزوداشت که‌سیلی ازمحبّت سرت اسر جهان را فراگیردوهمه فرومایگان واوباش رابشویدوپاك کند ! عاطفه محبّت‌یگانه محرله اوبود که تاج وتخت راترك گفت تا در میان بیچارگان ودردمند ان به‌سربرد ! ازاین ری وی‌همواره پیروان خودرابدین روش وراه‌دعسوت می کردومی گفت باید اورا,سرمشق خحودقراردهند و این روش ویراپیروی کنن د و ا زاین جاهرکس که ازروی‌رغبت به‌زیرلوای« جمعیت ز ردپوشان »-پارسایان بودایی-می پیوست‌بایدبهزن دگاني «سرگردان بر رویزمین ۰ . . پیمایندهآفاق »تن دردهدوسوگند یادکن د که کاملا ازدل‌خودهرجه‌رامتعلّق به‌روزگار وادراك است‌بدور افکندونفس وزندگانی خودرابه‌هدف‌واحدی احتصاص دهد وآن : خوشبختی ازرام زندگانی مسالمت آمیزاست . همچنین باید خودرا از قیوداصل ونسب وخرافات آزاد کندواز مبادی‌سادگی وصمیمیّت ومهربانی پیروی کند .۰ .یعنی بدانسان بهسر برد که‌زیان اوبه‌هیچ موجودزنده‌یی نرسدزیراایمان به‌تناسخ ارواح هرفردبودایی رادروضعی قرارمی دهد که احساس می کند در این جهان پیوند خاصی وجودداردو این پبوندنه‌تنها اور به آدمیان بل که به‌ه رموجودزنده‌یی مرتبط می سازد . . . ازاين روبه تر ین نوع زندگانی انست که انسان‌مانندزنبور عسل باشد. شهد شکوفه‌ها وگلهارا بمکدبی آن که به آنهاآسیبی بزندیابه‌رنگ وبوي خو شآن هاکمترین ازاری‌برساند . پارسای‌بودایی بایدبه‌همه اینهاایمان داشته باشد و صمیمانه به اصول برادری وتعاون وهمکاری متوسل شود آنگاه‌می تواند جامهز ردبپوشد وکشکو لگد ایی و هیزم شکنی وسلاحی برای‌تراشیدن موی خود برد اردودل وی با خودهمراه‌داشته باشد» يك فردبودایی برای‌دفاع از خودنیازبه برداشتن هیچ گونه‌سلاحی نداردزیرانیرویاراده اش دررسیدن به آرمانها ۰ به‌ترین سلاح اوبه‌شمارمی رودوتجرد ازدشمنی وکینه‌توزی‌و بدخعواهی دیگران به ترین زره اومی باشد ! وهنگامی که‌یکی ازشاگردان بودابه این پایه ومکانت‌می رسید به‌اومی گفت : «راه‌پیمایی یادداشت‌ها ۱۳۹ در آضاق‌پیش گیرورسالت‌مرا به‌مردم مزده‌ده . بگوبه‌مردم که بینواوتوانگرووضیع وشریف‌همه‌برابرند وطبقات مختلف همه درزیر لوای این دین یکسان وهمانندمی باشند همجنان که‌رودخانه‌هادردر یاهایکی ومتحدمی شوند . » پسر «راجه »در کوچه‌هاگدایی می کرد روزی«گوت اما » درحالی که به‌گردش دررویزمین مشغول‌بود» آهنگ آن کرد که به‌سوی« کابیلاواستو»‌مرکز فرمانروایی پدرو زادگاه حودوشهری که دربوستان هاي سرسب زآن پرورش‌یافته بود» رهسپارشود . عموهاود ایبهاوبرادرانش برای‌دیدا راوبه‌یکی از جنگلهاروی آوردندولی همین که و یرایدان وضم مت باروهم آغوش فقرویینوایی بافتند» از وروگرد ان‌شدندوباحالتی اندوهبارو تأثرآمیز بارگشتند وپدرش «راجه » آگاهی یافت که فرزندش در کوچه‌هاگدایی می کند . «راجه » حواهی نخواهی نزد اوشتافت وازوی پرسید : «چرافرومایگی وخواری‌روامی داری؟ بوداپاسخ داد : « ای‌مهاراجه ! این روش دینی ماست . #پدرگفت«ولی ماازتیر‌و خاندانی هستیم که به جنگ آوری‌وجودمعروفند . . . می گیرندولی هرگ زگدایی وسوال‌نمی کنند . »پسرازروی‌سهل انگاریو مسامحه به‌ پدرنگریست وگفت : « تووافرادخاندانت افتخا رکنید که از دودمان‌پادشاهانیدولی من خودرا به پیامبران‌منسوب می کنم . زیراپیامبران‌هميشه ‏ زآموال صدقه‌زندگی می کردند! »سپس باسرا فرازی برافروخته‌شد وگفت : «درنزدمن چیزدیگریست که آن رابه مردم بذل وبخشش می کنم . . . وهرگاه‌گنجی نصیب فرزندی بشود » براوواجبست به‌ترین وگرانمایه ترین گوهرهای آن‌را به پدرش تقدیم کند » . سپس شروع به پندد ادن وموعظه کردن پدر حويش کرد و اصول ومبادي اساسي دین خودرا برای اوبازگفت . «راجه » به‌سخنان اوپاسخ ند ادبل که کشکول صدقات را ا زاوگرفت واورابه‌سو ي‌کاخ راند که کلیه اعضاي خاندان‌و خدم‌و حشم اوبرای‌تجلیل وید رآنجاگرد آمده‌بودند . هنگامی که‌بود اواردکاخ شد بجزيك تن‌یعنی «یاسوزارا»_همسرش_همه به استقبال وی‌شتافتندچه اوگفت : اگرمن درنظروی ارزشی داشته باشم اوخودبه‌سوی‌من خواهدشتافت! وفاداري‌زنش ! همین که« گوت ام ا»همسرش راغایب یافت شروع به تجسس کردودرصددبرآمد اوراببیند. تا این که‌زن‌رادر اطاق خوابگاهش مشاهده کردهمان اطاقی که اورا آحرین بارد رآنجاترلك گفته بوددرحالی که‌زن دست خودراز یر سر کودك شیرخواره گذ اشته بود وهرد و خواپیده بودندوهمین که همسر خودرابالباس مو بین زردوسرتراشیده‌وچهره لاغر دیدیکباره عاطرات زندگاني سعادت آمیز سابقش باآن‌زن درنظرش تجسمیافت . زن دوزآنوخم کرد وخودراروی‌پاهای شوه راند اخت وشروع به‌ناله‌وزار ی کرد . . درحالی که‌بوداوضع غم انگیززهمسرش‌رامی نگریست پدرش و راجه » به اوگفت : « فرزندمن ! آیاهمچنان که‌م ترابخشیدم توهمسرت رانمی بخشی ؟ . . . «یاسوذارا » درطول‌سال‌های غیبت توب رمهرودوستی خویش نسبت به‌توهمچنان پاید ار بوده . . اوهمه انواع تجمل ونعمت راترك گفته وازپوشیدن جامه‌های فاخروخوردنِ غذ اهای لذیذ امتناع ورزیده‌ودرنهایت شکیبایی منتظر بازکشت خداوندگاروهمسر خویش بوده‌است» درظرف روزبجزیکبارغذ انمی خورد » روی خالك زمین‌می نشست. ا زخوابیدن و نشستن درحجله‌گاه خوددوری‌می جست ! ۰ «گوت اما » درحالخام وشی چشمانش رابرهم نهاد . . . درین‌هنگام یکبارهه یاسوذارا» از جای برخاست وپسرش « راهولا »را می جست وهمین که اورایافت. به‌ترین جامه هایش راب اوپوشانیدویه‌وی خبردادکه‌بزودی اورابه جایی خواهد بردتاپدرش ردر آنجاببیند . کودكگفت : «من بجزر راجه #پدردیگری‌نمی شناسم ۱ بگوببینم این پدرکیست؟ » زن با کودك داحل اطاقی شدند که « گوتاما» د رآن نشسته‌بودوبرنج می خورد . «یاسوذارا «به پسرش گفت : « بگیرپدرت را ۱۴۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخی) شنیدم اودرباره‌گنج بزرگی که کشف کرده. گفت‌وگومی کرد نز اوبرووحق وق خویش را ازاین‌گنج ازاوبخواه! . . . به‌اوبگومن . پسرتوهستم ‏ وبزودی‌درشمار آرکان قبیله قرارمی گیرم وبه‌میراث خود نیازند خواهم شد آن را به‌من ببخش ۰ ۰ . زودنزد اوپشتاب ! » کودك بهسوی‌پدر« گوتاما » شتافت وبه اوگفت : ای‌پد رخوشحالم که توبازآمده‌یی تامیراث مرابه من ببخشی ! « گوتاما » کلمهیی برزبان نیاورد» بل که به فک رفرورفت. وهمین که ا زغذ | خوردن فراغت‌یافت» برحاست‌وبهسوی‌جنگلی شتافت که شاگردانش راد رآنجاتركگفته بود : «راهولا »هم به‌دنبال اوروان‌شدودیگربارگفت : « درم خواهشمندم حق مرابه من عطاکن ! 1 چون به جنگل رسيدند. دررآنجا« گوتام» به‌فرزندش متوجه شد وبالب‌خندمهرآمیزی گفت : آفرین برتوای پسرکم که میرائت را ازمن می خواهی » آری این حق تست . آنگاه به‌یکی ازهواخواهانش که به امورشخص وی‌توجه وعنایت خاصی د اشت رو ی آوردو . به‌وی گفت : «يك کشکول برایگردآوری صدقه به راهولا بده و اور به‌مذ هب وپارسایانما آشناکن وبه‌وی بیاموزچگونه بایدمراپیروی کند . »۱ روزهاي اخر رندگانی‌او «گوتاما »در خلال‌سالهای آحر زندگاني حود از شهری‌به‌شهردیگرمی رفت وباپیروان خود در جنگلهاوباغ هاي‌پیرامون آبادی‌هافرودمی آمد » در کن اررودخان» سک ونت‌می گزیدوشماره شاگردان وپیروان اوهمه‌روزا ف زایش می یافت . سرانجام هنگامی که‌هشتادسال ازعمر اومی گذشت‌روزی‌به‌دکان آهنگری‌رفت که در آنجا نها ربخورد » پس از چند لحظه به جایگاه حلوتی شتافت وبرروی فرشی ازبرگ درعتان به پشت خوابید » چه‌بیماری برویعارض شده‌بود . . . شاگردانش باپریشانی وهراس درگرد اوحلقه‌زدند» بودانگاهی به ایشان کردوگفت : گمان نکنید چون آموزگارشما ازین جهان رخت برمی بنددتبلیغ ودعوت‌مردم به آیین جدیدهم ازمیان برود ! رفته‌رفته به « نعمت آرامش وسک ون » نزديك می شدبی آنکه خوددریابد تبلیغ اوتاچه‌میزان وسیعی د رآینده‌گسترش خواهد یافت وبه چه صورت جاویدانی درخواهد آمد . . . بل که به ذهن اوهم حطورنمی کرد . آموزگاری که ازایمان آوردن به خداامتناع ورزیده بود سرن‌وشت چنین خواست که بن ابر ایم ان ومعتقد ات بوداییان ! روزی به‌منزله « خد ایی »برای‌يك دین نوین تلقی شود . [نوشته‌دانالی : ترجمه‌محمد پروین گنابادی. مجله یغما] ۰ ۱-]سرارالتوحید فصل دوم ازباب‌دوم ۱ -أسرارالتوحیدص ۵ ۲ -مرادکتاب السیاقلتاریخ نسابورمجد لین وا لحسن عبدآلغافرین اسمعیل بن عبدلغافرین محمدبن حسین فارسی خاورانی متولددرربیم آلأخر ۱ ۵ومتوفادر/ ۲۹ ۵ه .ق است . ۳-طبقات آلشّافعیه سبکی ج ۴ص ۰ عبارت اوبه‌نقل ازعبد آلغافرچنین است : .۰ . ذکرعبدآلغاف ری السیاق فقال‌شیخ آلوقت ابوسعیدین آبی آ خی لیهنی مقدم شیخ الصوفية وأهل آلعرفتنی وقته سنی آحال عجیب الشان آوحذالزّمان یی طريقة مثله مجاهدءّ نی الشباب واقبالاً عل آلعمل وتجردآعن آلسباب وایثا رللخلوة تم ٍنفراداعن آلاقرانفی آلکهولة و لشیب واشتهاراب لاصابةنی آلفراسة وظهورآلکرامات وآلعجاب» . ۴-سرارالتوحیدص ۵۳ ۵-سرارالتوحید ص۲۳ و« صائب »درمقطم غزلی که به مطلع : زب ان شکوه اگر همجوخارد اشتمی همیشه خرمن کل درکنسارداشتمی یادداشت‌ها ۱۴۱ سرودهاست ؛ می‌گوید : به‌عیب خحویش اگرراه‌بردمی صائس به‌عيب جويي مردم جه‌کارداشتمی؟ مر بیس مر ما ما مر ال 1 قال‌محمدین الساله : «من‌عرف الناس‌داراهم ۰ ومن جهلّهم‌ماراهم ۰ ور آلداراة ۰ ترك آماراة ۰ 6[حیات آلحیوان الکبریج ۲ ص ۲۸۹ ] ۶.-أسراالوحیدص ۳۰۲ ۷-أسرارالتوحیدص ۲۹۷ : [ماآن چه‌یافتیم به‌بید اری‌شب‌وبی داوری‌سینه‌وبی دریغی مال‌يافتيم . ] ۸-آسرارالتوحیدص ۸۸ ۹-سرارالتوحیداص ۲۴۹ وحافظ ذرضمن غزلی به‌مطلم : خوش کرد یاوری فلکت روز داوری تاشکرچون کنی وچه‌شکرانه آوری؟ می فرماید : يك حرف صوفبان بگویم اجازتست؟ ای نور دیده» صلح به‌از جنگ وداوری ۰-أسرارالتوحیدص ۷۷ ۱-أسرارالتوحیدص ۸۱ ۲-محض مشال‌برای اثبات این که« آبسوسعید » بر آراء« ملامتیان» بانظ رقب ول و احترام می نگردوبانقل آراء‌مبتنی بر باورداشت های این طایفه_در اثبات عقاید خویش از آن‌هایار ی‌می گیردمی دانیم که صوفی » ان آلوقت است و نحاطرش نه‌متوجه به‌گذشته است‌ونه نگران وبیمنالك از آینده » زیراچنین اندیشه‌یی » مستلزم تضییع وقت موجود است‌ود آبوسعیدخراز »نیزمی گوید « الاشتغال بالوفت آلماضی تضییع وفت‌ثان . »[به‌گذشته پردانعتن » وقتدیگرراتباهکردن است . آواین نکتهیکی از اصول اعتقادی ملامتیان است‌چنان که یکی از ملامتیان گفته است : که بنده در ایمان‌به‌درجه صوفیان‌ملامتی نمی رسدمگر آن که‌به گذ شته و آینده فک نکندودروقت خود» بهفرمان خد اوند خویش باشد . »[«رسالة الملامتية »ص ۵٩‏ طبع مصر]ودره آسرارالتّوحید »می خوانیم : [شیخ‌ماگفت : سمعت لشیم با لفضل محمدبن لسن شیخ وفته سرخ یقول : «الاضي لایٌکروالستقبل لابنتظ مان الوقت‌یعتی وعذ اصفه آلعبودية»] [أسرارالتوحید / آواخرفصل دوم ازباب دوم ] [ ازشیخ بو نفضل محمدبن آلحسن-شیخ وق خویش-درسرخس شنیدم که می گفت : «گذشته » یادکردنی نیست و آینده » چشم داشتنی نیست وآن چه در اکنون است-اعتبارداردواین صفت بندگی وعبودیت است . ] و جلال الدین‌محمد»درطی ابیاتی ازدفتراول گفته است : قل اطممنی فانّی جائم واعتجل فالوفت سیف قاطع صوفی » ان آل_وقت باشد. ای‌رفیق نیست, فردا گفتن - از شرط طریق [ابیات ۱۳۲-۳۳ ] ۹ . حاش له این حکایت نیست هین نقد حال ماو تست این خوش ببسین زاتك صوفی باکر و بافر بود هرج آن ماضیست. لالْکَر بود [ابیات ۲۹۰۰-۲۹۰۱ ] صوفی ‏ |بن آلوقت است وبه اعتبارآن که فرصت را ازدست نمی دهد وآن چه فریضه است درحال وبه‌وقت‌خود ادامی کندو عمررابه‌باطل نمی گذراندویابهلحاظ آن که‌به حکم واردغیبی است‌وهرچه به‌مقتضای آن‌باشد_در عمل می آورد . ص ۱ ۳رساله قشیریه , چاپ مص احیاء العلوم, چاپ مصرص ۰۱۱۲ ۲۸۹-نفائس آلفنون . ص ۰ ۱۷ طبع طهران ]واین که امرو زآن‌رابه‌معني بی بندوبارولابالی درفکروعمل‌ویاگاهی اوقات_درمعني فرصت طلب-به‌معنی ومفهوم‌منفي آن_به کارمی برندبکلّی دوراز مقصودصوفیان ملامتی مسلك است . چه این دسته-به اغتنام فرصت و استفاده ازوقت_بسیار اهمیت‌می داده اند ومعتقد بوده‌اند که دست ودل درویش باید پیوسته‌درکا ربا شد ومناسب حال خود به وظایف قلبی وبا عمال ظاهری همواره قیام کند ونفس را به حال خحود باز نگذاردچه‌دررآن هنگام ۰ نقس‌بی کارنمی نشیند و از طريق وسوسه_خاطر سالك را مشوش وافکارپر یشان وبیهوده‌رابروی‌مسلّط می سازد واورابهکارهای باطل می گماردو ازاین رو[باتوجهبه‌مفاده ِنلریکم نی یام دهرگم نمحاتَ لاف رضوا نا خد اي جهان رادر روزهای عمرشما , نسیم وبوهاي خوشی هست.خودراد رگذرگاه آنشمیم « حوش خد اوندی » قراردهید . که عارفان‌مرادازآن‌بوها را _دوستان خداواولیاء تفسی رکرده‌اند . »وبه‌موجب درونمایه شعر صعدی درغزلی به‌مطلع : خوشساً و خرما وفت حبیبان ب‌بوي صیح و بانگ عندلیبان که‌طیم آن‌می گوید : تصیب از عم دنیا تقد وقت است مباش اي هوشسمند از بی‌ نصییباد ] [ص ۲۴۹ غرلیات کلیات‌سعدی فروغی / ۰ طهران] عارف ‏ همواره‌به کاری که درعور است » اشتخالمی ورزدودر آن چه بودیا خواهد بود-اندیشه‌نمی کندووقت راعزیزترین چیز می شماردوبدین مناسبت وراه ین آوقت »ویاه ٍبن وفته «می گویندومعلوم استکه‌هرگاه کسی به‌امید فردا-کار امروزرا ازدست دهد_زندگی وفرصت نقد را ازدست داده وبه فردا هم نرسیده است وشاید که هرگ زنرسد واگ تسویف ومماطله بردل غالب آبد_پیوسته عمربه‌هدرمی رودوادمی مانند کسی است که سره ایه را همواره به‌نسیه‌می دهد وچیزی به‌جایآن نمی نهد ودرنتیجه سرمایه اودر نسیه , مستهلك می گرددوهیچ چین برای اوباقی نمی ماند . «عطار »نیزر« لهی نامه »دراین زمینه_تعلیماتی ارزنده‌دارد : گرت امروز از فردا غمی هست به‌ن_‌قد امروز. عمرت دادی از دست 4 ۷ چنین گفت او نید اين قوم مردم که مردم آن بود کاو از تعظم غم دی و غم فرداش ‏ نود به‌کار بیهسده - سوداش ‏ نبود عم ناآمده هرگز ندارد زرفتکه خویشتن عاجز ندارد ودره دیوان‌ شمس انیز« جلال الذین محمد »براین‌موصوع انگشت‌تأکیدنهاده است : زان حال هابگ وکه هن وزآن نیام ده است چون خوی صوفیان نبود ذکر مأمضو [دیوان ) ب ۱۷۸ ۲ ] شیف [ب۱ ۲۱۸۲۷ بادداشت‌ها ۱۳۳ نکو تام فان اگر صوفسی همین دم یکی شو اگر هسدمی بت ۲۳۲۳۳۴۷۵ چومردعدسرتی ای‌جان به کف کن دامن‌ساقی چواپسن آلسوق-تسی ای صوفی : میاوریادپا را دل [ب ۵۳۲۳ ۳] اسب اب عشرت راست شد » هرچه دلم می خواست شد اوقت سیف قاطم اهفتکر‌مامضی [ب ۲۹۵۹ ] علاووبر آن که‌غزالی نیزدر این مورد[ احیاء العلوم ص ۹ ۴ طبع مصر] شرحی بید ارکننده‌ویسیارموردارد؛ سعدی »نیز در گذشتن‌وقت‌و زمان که مانند شمشیرزودگذ اره‌می شودونمی پایدو, بایدآن‌رامختنم‌دانست.تأکيدتعليمي بلیغ دارد : لا سر ه مکسن عمر ضایم به آفس وس وحیف که فرصت عزیز است و آلسوقت سیف « الوقت سیف ازتعبیرات دیرین صوفیان است وا زمحمدبن ادریس شافعی [۴ ۱۵۰-۲۰ ۵ . ق]نقل کرده‌اند : [الکلیات أَْأتَقطةمن قول آلامام آلاعظم انشافعی آلطلبی . نسخه کتابخانهملّی ملك] [برای اطلاع از مصاني وقت رجوع شودبه : اللمع » چاپ لیدن ص ۴۳۲ -رس السه قشیریه ص ۳۱ چاپ مصر- کشفب آلمحج وب هجسویری: طبع لنین گرادص ۸ ۴-عوارف آلمارف حاشیه احياء العلوم ج ۴ ص ۲۹ ۳ چاپ مصر_-شرح. شطحیات روزبه ان بقلی ص ۴۸ ۵ طبع طهران-شرح منازل الساثرین ص ۱۷۳ طبع مصرونفانس الفنون ص ۰ ۱۷ طبع طهران . ] [به ه شرح برمقامات ار بعین یامبانی سیر وسلوك عرفانی »تألیف نگارنده این سطورص ۱۶۹ چاپ د انشگاه‌تهران وه فارسی عمومی » شماره ۱ ۲۱۰ ازانتشارات دانشگاه‌تهران ص ۲ ۶۴ تألیف نوبسنده این او راق]و شرح مشنوی‌شریف » صص ۱۹۸۹۵-4۹۷ ۱- ۸۷ ]نیزنگاه‌شود . خاتمه‌رابه سخنی منقول از« آبوسعید »به‌پایان‌می بریم : هفتصدپیر ازمشایخ درماهیت تصوف سخن گفته اند : تمام ترین وبه ترین همه‌قول هااین است که «استعمال آلوفت بماه وآولنبه » ۸ ۱-دره فصو ص آلاداب »می خوانيم : «شیخ آبوسعید آبی آلخیر_قذس اللّه روحه-دست مرید مبتدی را گرفت ودربیابان درآوردو آورااگفت که هربرگی وگیاهی ازین بیابان اگربه زبانِ فصیح باتوبگوید که‌من ول حدایم . زینهارتابه‌هیچ کس التفات نکنی وج أبوسعید هیچ کس دیگررانشناسی . چون‌مدتی برآمد ومردمبت‌دی‌بال غ‌راه گشت.بازدست اورابگرفت وبه‌همان بیابان درآوردوگفت : اگرهربرگی وگیاهی آبوسعید گرد زینهارتابه‌من وبه‌هیچ آبوسعید التفات نکنی وجزخدای» هیچ کس دیگررانشناسی ونظرنکنی 0 [فصوص آلاأداب فص آداب آلمریدین ص ۴ ۸] ۲-برای اطلاع برع ده کثیر مشایخ صوفیه . در قرن چهارم واوایل قرن پنجم که‌مقارن بادوران زندگانی آبوسعید است. کافی است که این سخن « آبولحسن علی بن عشمان جلابی هجویری غزنوی»رادر کتاب معروف « کشف آلمحجوب ؛در این جابادکنیم که‌می نویسد : « ار جمله(-صوفیه)رابرشمرم ا زاهل خراسان دشوارباشد ومن سیصد کس‌دیدم اندر خراسان تنهاکه هريك مشربی ۱۳۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخی) داشتند که‌یکی از آن اند همه عالم بس بود . »[ کشف آلمحجوب ص ۲۱۶ ] تحقیق خوبی درمعنی لفظ ه صوفی ‏ : الف : بستان السیاحة درباب صاد(ص ۳۳۳۶ به بعد) . ب : مقدمه نفحات آلانس نقلاازعوارف آلمعارف . ج: دايرةآلمعارف اسلام درلغت تصوف به قلم ماسینیون . د: شرح خوبی ازاین طریقه ازغزالی دره المنقذمن الضلال ؛تمام آن ومخصوصاً از ابتداءآن ی ص ۸ وسپس از ص ۲۸ به‌بعد الی ۳۴ وتا اخر کتاب . : ه : رساله‌قشیریه, ص ۲۶ ۱به‌بعد . و: کشف الظنون درباب تاءدرعنوان « تصوف »ج ۱ ص ۲۸۹ ز: تاریخ ادبیات ایران براون‌ج ۱ ص ۱۶ ۴ به‌بعد . ح‌: طرائی الحقایقج ۱ ص ۵۴ به‌بعد . ط : مقدمه این خلدون ص ۸ ۲۷ ی : کشف آلمحجوب چاپ‌هند ص ۲۲ بهبعد . ك : ازهمهمآعذبه‌تردره بستان السیاحة» است . نقلا ازمیرسید شریف درشرح‌مطالع ‏ فَاعَْنمه . [شادروان‌محمّد فزوینی ‏ یادداشت‌هاج ۳ص ۱۸۲ ] ۳- از جمله مسایلی که ذهن خواننده نکته سنج سرا رال وحیدرا سخت به خودمشغول‌می دارد . درماندگی وتهی دستی » بینوایی وفقرمکبی است که بیش ترداستان های اسرا لت وحید راسایهواردنبالمی کند ومبین طرزگذران عمروچگونگی تأمین نیازمندی های مردم کوی وبرزن د رآن‌روزگ ار است که ابوسعید قسمت اعظم زندگی خودرادرمیان آن هابه سر برده ونویسنده کتاب- محمدین منور-بابیانی روان وسرشار ازتوجه به جزییات ودقایق , هنرمند انه آنرادر کتاب خودمجسم ومنعکس سانحته است . چنان که محض مشال گرچه از طرفی شور وحال وذوق ونکته‌سنجی وجذ به وگرمي سخن ال آبوسعید درمجالس ویاخانقاء ای برمرید ان وپیروان ودوستد اران فراوان اونثارمی شود. ا زجانب دیگر-سيماي‌شوم فقروٍدبارودرماندگی راکه برسر عستمعان این گونه مجالس سایه افکنده است. نباید نادیده انگاشت ودرحقیقت خانقاه آبوسعید , آن چنان که وص فآ در آسرارالتوحید آمده است» « کاخ زورآوران » نیست که خوش زیوری‌داشته باشد . بل که بزم‌تهی دست‌ان » است که صفای‌دیگری‌دارد . حاصه اگر به حاطر بیاوریم قحطی ومجاعت‌هولناکی را که‌درسال ۱ #۰ . ق درنیش ابو که عمده اقامتآبوسعیددر آن جابوده است [حالات‌و سخنان ابوسعیدص ۱۲۵ ] اتفاق افتادودرنتیجه‌تاسالهای‌دراز بعدا زآن فقروبینوایی » استیلاوغلبه جابرانه ودرا برمردم امتد اد بخشید واگ رتفصیل این بلای آسمانی رادرترجمه‌تاریخ یمینی ازآبوالش رف ناصح‌بن ظفرٍ جرف ادقانی [ ص۱۸ ۳ت۴۲۱ ۳۱ طبم /۱۳۴۵ بنگاه‌ترجمه ونشر کتاب ] بخوانیم ۰ تصویرروشن تری ازمردم خانقاه‌نشین آن روزگاررادر حضورآبوسعید به‌دست خواهيم‌داشت . ۴-بهداستان‌های‌مندرج درصفحات ۰۱۲۵ ۰۳۳۳ ۰۳۳۴ ۳۴۸ د رأسرارالتوحید نگاه کنید . ۵-أسرارالتوحیدص ۱۲۶ و۲۴۷ ۶ و ۷-أسرارالتوحیدص ۱۷۰ ۸-سرارالَوحیدص ۲۴۷ اگرچه این سخنان محمدین منوردر حق آبوسعید . طبق معمول ازشایبه اغراق‌ومبالغه بدور نیست امامی تواندسندی ازتوجه آرباب‌سیاست روزگار نسبت به آبوسعید و ارتباط آن هابايك دیگر به شمار آید . ٩-بهاین‏ جمله ین لک ان دروفیات آلاعیان. جمالاتوجه کنید که درذیل أحوال« خواجه نظام لك »می نویسد : «کان یادداشت ها ۱۴۵ مجلسه عام لها ءوالصوفية وکان کت لانعام عل الصوفية . . . وشرح آن راني زکه اکنون از حوصله این ذیل خارج است. تلو آحوال خواجه نظام الملك تحت شماره ۱ ۱۷ ص ۳۹۸ تا ۳۹۵ در «وفیات آلاعیان» می توان خواند . [چاپ محمد محی الذین عبد الحمید ] حواجه نظام الملك پسر خواجه آبوالحسن علی بن اسحاق است که دریکی از قراي‌ طوس به‌تاریخ جمعه‌پانزدهم ذی آلقعده سال/۰۸ ۴ تولدیافته و أجد ادا واصلا از خالك بیهق سبزوار بوده‌اند ۱ جد خواجه یعنی اسحاق ازدهق ان ان بیهق بودوپدر وب و لحسن علی در حدمت ابو لفضل سوری‌بن آلمعتز عمیدیعنی حکمران خراسان از جانب سلطان محمودغزنوید ال گردید وتا آنجاترقی یافت که بهاداره امورمالی وحکومتی طوس نامزدشد ودر همین دوره بود که خواجه در آن سرزمین به‌دنی آمدوبه‌همین علّت به طوسی شهرت یافت . ۱ درایام استیلای‌ترکمانان سلجوقی برخراسان که از سال ۲۸ ۴ شروع شد حکومت بلخ با ابوعلی بن شادان نامی بودوخواجه‌در زیردست آوبه دبیری‌سرمی کرد . چون جضری‌بيك داوود برادطخرل اول وپدر لب ارسلانبرترم1ذوبلخ مستولی آمد آبوعلی‌بن شادان را به‌وزیری خود اختیار نم ود وخواجه نیز بتبعیت مخدوم خود در خد مت سلاجقه واردشد و ابوعلی تحواجه رابه دبیری و صاحب ندبیر یمور لب ارسلان پسر جفری واد اشت‌وازاین تاریخ است که خواجه درسلك دربار یانب ارسلان درآمده ودرتمام دورد : سلطنت طغرل(۵۵ ۲۹-۴ ۴)ز یردست آوکه امارتِ خراسان راد اشته » به این حال‌سرمی کرده است . لب ارسلان درسال۵۵ ۴ به ج-ایعم خودطف رل اول به سلطنت رسید وچون درذی الحجّه ۴۵۶ وزیر طف رل اولیعنی عمید آلملك بونصر منصوربن محضد کندری‌نیشابوری را کشت در سیزدهم همین ماه خواجه رامستقلابه وزارت خودبرد اشت و تحواجه زاین زمان تا دهم رمضان / ۸۵ ۴ دروزارت لب ارسللان وملکشا بانهایت استقلالواقتداربه‌مدّت بیست ونه سال وهفت ماه وکسری‌باقی بود . در سال ۴۸۵ که ملکشاه از اصفهان به عزم بخ د اد حرکت کرد نظام آلملك نیزدررکاب همراه‌شد ودرنزدیکی کرمانشاهان (ظاهرآدر صحنه) شخصی درلباس صوفیان برای‌تقدیم عرض حالی خودرا به حواجه نزديك نمودوبه ضرب کارد بر اوزعم زد و خواجه براث رآن دردهم رمضان ۴۸۵ جان سپرد و چنین شهرت یافت که قاتل ازفدایبان اسماعیلی بوده است . جمعی نیز قتل خواجه‌رابه |غوای ملکشاهد انستندوچون ملکشاه هم يك ماه بعد در بغد ادبه شکلی مرموزوفات یافت جمعی گفتند که‌غلامان نظام آلملك به انتقام قتل مخد وم خودملکشاه را مسموم ساخته اند . «امیر معزی »در اشاربهاین دوواقعه‌می گوید : بس دل که شدی زم رگ شاهنشه ریش گر کشتن دستور نبودی در پیش درباب مدفن خواجه نظام آلملك همه مورخان نوشته اند که نعش خواجه رابه اصفهان انتقال دادندود رآنجابه ال سپردندو هندوشا نخجوانی ملّف تجارب السلف که کتاب خودرادر ۲۴ ۷ به آنجام رسانیده‌می نویسد : «نعش نظام آلماك را اصحاب او به اصفهان برند ودرمحلّه کران درموضعی که جوی آب بزرگ درمیان آن‌مقام می رود. بخ ایت نزو وخوش دفن کردند وآنمقامرا هل اصفهان تربت‌نظام گویند . » [بسا اند تغییروتلخیص ازص ب تاص ح مق مه سیاست‌نامه بهقلم مرحوم عباس اقبال ومقایسه شودباآنچه‌در وفیات آلاعیان این خلکان درذیل نام حواجه ]در سرگ ذشت اوآم ده است‌تابر صحت تحقیق تاریخی شادروان عباس اقبال‌دلیل باشد . کتاب سیاست نامه یا سیر لملو یا پنجاه فصل خواجه نظام آلملاك نیزدرنزدارباب ادب مشهورومعروف ومستغنی ازتعریف ۱۳۶ آبوسعید نامه (زندگی نامه آبوسعید آبوآلخی کانٌّ السوزیر نظام الم لك لولنة تفیست صاغها السرحمن من شرف عزت فلم تعرف الایام قیمتها فرده ا غيرة منه النی التصدف وی‌رادر اصول‌پیرومذهب اشعری‌ودر فروع شافعی بودهواز قشیری‌شماع حدیث کرد وباوی‌مرتبط بود[ص ۴۳ مقا مه رساله قشیریه ] ۰ -أسرارالتوحید ص ۳۷۳ : « ایشان‌مردمان باخبرباشند . » ۱ -أسرارالتَوحید ص۶۶ ۶۷ ۰۹۷ ۱۹۵۱۱۹۳۰۹۹ ۲-أسرارالوحید ص ۳۷۳ ٩ ۸ -أسرارالتوحیدص‎ ۳ ۴-أسرارالتوحید ص ۳ ۱٩‏ ۵-أسرارالتَوحیدص ۵ ۱۹و۳ ۳۷ ۶-رجمه‌رسال» قشیربه ص ۱ ۱ از آن همه تعریض وکنایه وبث الشک وی که بهنعامه: اصام آبوآلقاسم قشیری» (۸۳۷۶-۴۶۵ . ق) درمقذمه کتاب ا و آمده است ‏ چنین برمی آید که ظهور ابوسعید . موجب تحول در نظام موجودر فراهم ساخته‌و درنتیجه وجوو امتیاز وتشسخص شیوه صوفیانه پیرمیهن: منافع‌سنتی سخت در خطر افتاده بوده است و از این روبا بسیج همه امکانات موجود به طعنه وملامت وتکفیر وتحقیرا زآبوسعید پرداخته اندزیرابوسعید گفته بود : و آنچه‌ظاهر شرع است‌همه‌مراعاتآسباب است وآنچه حقیقی است ۰ نظاره‌مسین آلاسبایست . 0[حالات وسخنادص ۲ ۲۸ ۷-آسرارالتوحیدص ۲۹۱ 1 ۸ -معول‌براین بیت‌سنایی : ازپی ردوقس ول عام ه خودرا حرمکن زان که نبود کار عامه جزعری یا خرعری [سنایی غزنوی_دیوان چاپ مدرس رصوی ص ۲۹۸ ] ودر کتاب « حدبقة لحقيقة وشر يعة الطر يقة «در فصل دی ذکرآلعوام واهل ال وق و مهال » گفته است : تا توانی به‌شرد عامه مگرد عامه. از نام تو برآردگرد زان کجا عامه بی‌خرد باشد صحبت بی خردت بد باشد . [حدیقه » طبع تهران ۲۹ ۰۱۳ ص ۲۶۵۱ «فردوسی »نیز گفته است : مجوی از دل عامیان راستسی که زان جست وج و آیدّت کاستی له 40 یادداشت‌ها ۱۳۷ 4 ۱-أسرارالتوحیدص ۵۷ ۲ ۲-أسرارالتوحیدص ۲۸۷ به‌یادمی آورداین بیترا : بستان زحلق خام وبده پخته در عوض سرگرم خوش معاملگی چون تنورباش ۳-آسرارالتوحید ص ۲۹۷ ۴-سرارالّوحید ص۲۹۸ ۵-اسرارالتوحیدص ۳۰۲ ۶-أسرارالتوحیذص ۳۰۴ ۷-أسرارالت وحیدص ۶ ۰ ۳ ودرتأیید این‌مقال ۰«سنایی »در منظومه عرفانی «حديقة»« اندربیان حال‌صوفی 4و «علامة التصوف آن لابسأل‌ولاینهر ولاید خر »می گوید مردصوفی تصلّفی نبود خودتصوف تکلْی نبود ۴ [-حدبقه ‏ جعاپ‌مذرس / ۴۹۴ ] ۸-أسارالتوحیدص ۳۰۹ ٩-أسرارالتوحید‏ / ۳۱۰ ۰-آسوارالتّوحید ۳۱۲ ۱-أسرارالتوحیدص ۳۱۲ ۲-حالات‌وسخنان‌ ص۱۳۶ ۳_طبقات الشافعیهج ۴ص ۱۰ ۱ ۱-کلمه« خانقاه »رامتخران نویسندگان عرب‌ماننده مقریزی »در« حطط »وه این حجر » دره دررآلکامنة اوه این تغری بردی» در « النجوم الزاهه #و«سخاوی»در« ضواللامع #وصاحب «تاج آلعروس » در(خ نق) مونث استعمالمی کنند . یعنی ضمایر راجعه بهآن وافعال مسنده به آن راموّت می آورند . ظاهرابه‌توهم «بقعه »یاه زاویه »یاب توهم این که‌هاء خ رآن‌تاءتأنیث است . [محمدقزوینی » شذآلّان ص ۳۳۱] ما ظاهرامسلّم است که کلم عانقاهدر اصل فارسی استمعرّب (حوانگاه)یعنی محلْ خوردن از (خوان)به‌معنی خوردنی و طبنِ غذ اویعضی از(خانه) به‌معني منزل گرفتهاندمرادف(خوابگاه) . واساس وبناي خانقاهبرای این بوده است که‌درویشان‌بی مسکن-خاصه فقراي صوفیه به‌هرشهری‌واردمی شدند‌جای و منزل وخوراکی داشته باشند ومصرف عمده‌موقوفات خانقاه‌های همین |طعام فقراودرویشان بوده است واز این جهت درعمارت خحانقاه‌ها که نم ون ه های‌مخروبه‌بی از آن هادربلاد اسلامی . مثل اصفهان ونطنزدیدهمی شود-این آیه راکه‌در حکم شمار اصلي خحانقاه است_کتیبه کرده‌اند : « ویطعمون الطعام علن حبه مسکیناویتآواسبا یا نطعمکُم لوجه ال رید منم جزاء ولا شکور ۱۴۸ آبوسعیذنامه(زندگی نامه آبوسعیدابوآلضی) سوره ۶ ۷ (دهس) آیه ۸و٩‏ -وهم بردوستی خد ابه فقیرو اسیرویتیم طعام‌می دهند ۱ )این آیات درشان حضرت علی (ع) وائمه آطهار (علیهم السلام) نازل گردیده است) ما فقط برای‌رضای خدا به شماطعام می دهیم وازشماهیچ پاداش وسپاسی هم نمی طلبیم . » [ذیل‌ص ۱ ۵مصباح الهد ایه_مرحوم جلال این همایی ] مرحوم فروزانف ره خانقاه» رامنزل وسرای که مشتمل ب رچند حجره است خانه در جنوب خراسان . مرادف حجره واطاق و «خانقاه» اه محل مخصوص صوفیان . معرب کلمه ال به لحاظ آن که مشتمل برچند زاویهبوده است »دانسته است . [شرح مثنوی شریفج ۱۱۰۲/۳ ] برحی ازشواهد کار برد صورت فارسی آن‌درمتون‌فارسی از این قراراست : «به‌شیرازیودم پیش شیخ بوألحسین سالب. درخانگاه که یکی د رآمد . 4[طبقات الصوفیه / ۲۹ ۵] دوك وینبه است وسب‌سهراه‌زنان خانه شوی. خان‌گاه زنان [مثنوی‌های حکیم‌سنایی / ۱۵۹] «چنین گویند که‌ولییی از خانگاه‌سمرقند به جامه‌ شور بیرون آمده‌بود . » [دورساله فارسی کهن درتصوف / ۶ ۷ آداب الصوفیه / ۲۵۴ برای اطلاع ازاول کسی که خانقاه‌ساخت‌به[« طرائق آلحقایق »ص و ۱]مراجمه‌شود . شایان تذکاراست که‌در اسراراتوحید رباط وصومعه وزاویه ‏ بارهادر معنی ومرادف خانقاهبه کاررفته است . علاوهبرآن که در عرفب صوفیه ودرلغت نیز سابقه استعمال‌دارد . برای‌مخال نگاه کنید به آسرارالتّوحید ص ۰۳۱ ۰۲۸۶ ۰۲۸۵ ۲ ۰۲۵ ۱۵۶ وموارددیگر . . . محه‌دین منور: هم چنین درکتاب آسرارالمَوحید ازشش خانقاه که‌درزمان آبوسعید در نیشابور وجودداشته ‏ نام برده است واز کیفیّت ذکر نام ومعرفی هرد امبانامپیرانآن ها چنین به نظرمی رسد که درشمارٍ خانقاه‌هایمعروف ومهم زمان آبوسعید بوده است . [نگاه کنیدبه آسرارالتوحید ص ۰۲۳۶ ۰۲۸۴ ۰۲۲۲ ۰۲۴۷ ۲۸۳ وخانقاه شیخ آبوسعیدبتصریح درصفحه‌های : ۲۸۷-۳۸۲ ] ۲-مرادجم ال الذین آبویحبی زکریابن محمدبن محمودقزوینی [متولّد به‌سال ۰ ۶۰ومتوفا۲ ۶۸ ه . ق] ازعلمای ایران‌در قرن‌هفتم هجری است که در روزگار خلیفه المعتصم-آخرین خلیفه عباسی که به‌دست هلا کوخان به فتل رسید وبغد ادسقوط کرد متصدی مسندقضاء اسط وحله بوده است . وی موف دوکت اب سودمندومعتب رومصروف : «آثارآلبلاد و أخبارآلعباد »و «عحایب آلمخلوقات وغرایب آلموجودات » است . ۳-آشارآلبلادچاپ گوتینگن ص ۲ ۱-۲۴ ۲۴ وه پیدایش وسیرتصوف »(رینولد .۱ . نیکلسون ترجمه‌محمدباقر معین / ۱۲۳ )درتأیید جمله اخیر زک ریای قزوینی ۰ محمدبن منو راز قول پیرمیهنه آورده است : « ماد رموکبی نرویم که آل‌محمد آن جانباشد »[]سراالبّیحیدص ۲۲۰] ۴-مجتاز: راهگذر-کسی که ازجایی بگ ذردومسافتی راببرد . «منتهی آلارب » . عابی خلاف «مقیم »(امروزبد ان‌شهرو حوالی آن نه مجت ازراسایه ایست که يك لح_ظه درا وآرامگیرد ؛ ونهمقیم را همسایه , که بای سرگ_ذشت حوادث یم گوید . [«نفثة آلمصدورص ۲۵ و۲۶ و۵۳۴ با حواشی مرحوم یزدگردی ] ۵-آسرارالتوحید ص۷۸ : «شیخ گفت ای‌حسن صوفیان چندتن اند؟ گفتم : صدوبیست‌تن اند , هشتادهسافروچهل مقیم . »ودره فصوص الاأداب »می خوانیم : «شیخ آبوسعیدین آبی آلخیر سلام للّه علیه می فرم اید که مسا فرفقین سه‌روزسر سجاده به ادب‌نگاه‌دارد . روزچهارم اور اصحاب به‌حمام درارند . روزپنجع جامه‌هارابشویند . روزششم به اجازت جمع . قصدزیارات زنده ومرده کند . واگرمسافربرسر سماط باسماع به این موضم نزول کنداگ رجمع از اوالتماس موافقت کنندباید که به ایشان موافقت کند واگر یادداشت‌ها ۱۳۹ التماس نکنند_به مور حودمشغول شود آنچه بروی است ود انسته استبجایآرد . ومقیمان باید که ازونپرسند که از کجامی آیی وبه کجامی روی؟ تابتدریج <ودمعلوم گرددومسافرومجاور باید که‌بی اجازت یک‌دیگر ازرباط بیرون نرون دوشرطمقیمان آن است که چون‌مسافر: برسدموضع سبجاده تحودرابا او نثار کنندوسخی با اویه‌نشاط و به بشاشت گویند وبه‌روی گشاده با او معیشت کنندوازاحوال‌دنیاو اهل‌دنیاو مالایعنیهنپرسند .بل که‌از احوال‌مشایخ و أصحاب طریقت واخوان صفاشاید سوال کردن . «والله لفق شا . 6[ فصوص الا داب . آداب القدوم ص ۱۷۷ ] ۶-حالات وسخنان‌شیخ آبوسعیدص ۱۲۲ ۷-چهل مجلس شیخ علاء دوه سمنانی . ص۱۸ ۸-حالات وسخنان‌ص ۲ ۱۰ ٩-رییس‏ : مردی‌وجیه ومحتشم ازخان د ان‌بزرگ که به فرم ان سلاطین درهرشه رگمارده‌می شدومیان‌مردم وعمال‌دیوان ۰ واسطه ومیانجی بود ودیوان‌ریاست. نحت‌تدبیروی‌قرارداشت ووظایف اوعبارت بود از: ۱_حفظ احترام سادات وقضات ومشایخ ومعتبران شهرووساطت میان آنان ومتصوفان وعاملان دیوان . ۲-نظارت در ام عوارض وتوجیه ان به نسبت استطاعت براشخاص و ممانعت ازوضع عوارض تازه . ۳-نظارت درامرسکه وعیارزروسیم ۴-مراقبت درأم راسعاروقیمت اجناس ۵-حفظ نظم شهرواطراف . ۶-نظارت بر اوقاف وعزل ونصب متولیان . ۷-مراقبت در حفظ ترکه ومیراث آیتام . ۸-نظارت بردیوان شححنگی واجراواقامه حدود . ۹رعایتآمو رمساجدازنصب‌امام ومذکروعزل آنان‌وترتیب‌ونظافت آن‌ها. ۰ ۱-شرکت درمشاوره عمال دیوانی راجع به امورشهروگماردن نقیب وعسس بامشورت شحنگان . درعهد صفویه این وظایف تقسیم شده بودوبعضی از آن در عهده « صدر خاصه »وبعضی دیگر جزووظ یف «دیوان بیگی » قرارداشت[عتبة الکتبة « مجموع مراسلات منتجب الدین بدیع آتابك جوینی »طبع تهران / ۱۳۲۹ ریاست مازندران ص ۲۶-۳۰-۱۲-۲۶ تفویضص ریاست‌سرحس‌ص ۲ ۲۰-۴ تفویض ریاست‌بسطام ص ۵۵-۵۶وه التوسَل | لس » طبع طهران ۱۳۱۵ مثال سیاست جرجان ۱۲۲-۵ ونیزرجوع شودبه حواشی مرحوم فروزانفربرمعارف بهاء ولد جزء ؟ ص ۲۱۱-۲۱۲ ] ۰ حالات وسخنان‌ص۴ ۱۰ ۱ -آسرارالتوحیدص ۲۴۱ ۲ -آسرارالتوحیدص ۳۳۱۳۳۲ ۳-أسرارالتوحید ص ۱۰۶ ۴-أسرارالتوحیدص ۱۱۶ ۱۱ ۱-صوفیه به‌ج اي آوا ز خوش وآه نگ ‌دل انگیزروح نوازوبه‌طورمطلق قول وغزل وآن چه امروزا زآن به«موسیقی »تعبیر می شود 3 بادقّت نظروعمق انندیشه ووسعت‌پیش بینی وحسن انشخابی که‌داشته‌اند لفظ « سماع #رابرگزیده‌اند . [فرهنگ اشعار ۱۵۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعیدابوآلخین حافظ مرحوم دکتررجایی ص ۱۷٩‏ و۱۹۵ ] ۲-أسرارالَوحیدص ۲۸۲ و« عرفی »درغزلی به‌مطلع : گرنخل وفا برندهد» چشم‌تری‌هست تاریشه درایست. امیدئم ری‌هست می‌گوید : آن را که دل از کف ببّرد تمه بلبل ۱ ۰ در دا مر آویز که باوی خبری هست ان دل که بر یشان شود از ناله با ۲ 1 برد سود ار یی [ص ۱۶ ۲ دیوان عرفی_چاپ ۱۳۵۷ از انتشارات کتابخانه سنایی به کوشش جواهری وجدی ] ۳ أسرارالتوحیدص ۸۵ ۴-آسرارالتوحید ص ۲۳۶ و۲۳۷ وشرح مثنوی‌شریف‌جزوسوم ازدفتراول ص ۷۵۵ به قلم مرحوم فروزانفر. در و فصو آلادات #می خوانیم : «[مام اب وآلقاسم قشیری را گفتند که دوشینه‌د رخانقاه ابوسعیدبن آبی آلخیرسماع بودو آٌبوسعید تابامد ادفوق‌ووجدمی کردوقوال این بیت‌رابرمی گفت : تا گبر نشی ترا بسی يار نبو ور بهر بسی گبر شیی عار نو او را که میان‌بسته به‌زئثار نسو او را به‌میان عاشقان کار نبو آبوالقاسم کسی به حدمت‌شیخ فرستاد که این چگونه رواباشد که این چنین سخنی گویندوتوآن,ا استماع کنی ؟ شیخ گفت : بوالاسم رایگویی که «ماازاینبیت» آلفاظ نمی شنویم , همه اسرار حقایق می شنویم . وهم‌شیخ گفته است که‌مفنی رادرسماع م لحسنت‌وافرین‌نشاید گفتن » یس اورانشایدراست کردنسبهدلمستفیم » باید شنیدن . 4[فصوض آلاداب_آداب السماع ص ٩‏ ۳۰ ۳0۲۱ ۵-أسرازالتوحیدص ۱۶ ۶-أسرارالتوحید ص ۷۷ و« تصوف وادبیات تصوف / ۲ ۳۸ : که به نقل ازجامی درنفحات واستنادبه حکایات أسرارالتُوحید آم ده است که«باباک وهی سخن ان آبوسعید راتأییدنمی کرده‌وبویژه سماع را که بامواعظ اوهمراه بو نکوهش کرده وآن رامخایربا حیّت و اعتبار آموزگار معنوی می دانسته است» اما پس از باورکردن کرامات آبوسعید مخالفت او به احترامی ژرف تبدیل گردیده است . ۷-کبایرالکبیره-« ماکان حرامآمحضاشرع علیه اعقو حبص فا( نی الدنیاوآلاخرة [تعریفاتِ جرجانی ص ۱۲۳ ]یعنی گناهکبیره آنست که حرام محض باشد ومجازات خاصی برای‌مرتکب آن دردنیا وا آخرت به‌موجب نص صرد یح‌تعیین‌و تشریم‌شده‌باشد . ۸-أسرارالتوحیدص ۲۲۳ ۱۰4-أسرارالتوحیدص ۲۷۷ ۱ -« ارزش میراث صوفیه »دکترعبد آلحسین زرین کوب ص ۴ ۸۳-۸ و أسرارالتوحید ص ۲ ۷۷-۸ ۲ -الشطح: «کلامیترجمه اسان عن وجاریفیض عن معد همق ون‌بالذعوی(لا انیکون صاحبه‌مستابومحفوظا وکان مهم سل مهف ادصوی یت احوذیاهمن طح! لْسان»« کاب الم وص ۳۴۶ ۱لشطح : «عبارّعن کلمة علیه ارائحة رع ون ةودعوی‌وهی نادرة ان توجدمن آلحقفین . اصطلاحات الصوفیه این عربی ص ۲ ]« شطحیات »ازمقوله یادداشت‌ها ۱۵۱ سخنانی است که‌محض مشال دردفاع از شیطان پاره‌یی از عرفامانند « امام احمدغرالی »وه عین آلقضات همدانی » امتناع اور از سجده برآدم برک ال توحید ویکتاپرستي اوتوجیه کرده‌ان دنه تمردوسرپیچی از اطاعت‌حق تعالی ۰ براي اطلاع ازتفصیل بیشتر رجوع شودبه : -میبدی, کشفآلاسرار ج ۱ص ۱۶۱9۱۶۰ -عین آلقضات همدانی ؛ تمهیدات ص۱۸ ۰۱ ۰۱۸۷۰۱۲۷۰۱۲۶۰۱۱۹ ۰۱۸۸ ۲۲۴۰۱۲۲۱۰۱۹۱۰۱۹۱ ۱۸-۵۵ _نامه‌های‌عین آلقضاتج ۷/۱ 4وج ۴۱۶/۲ -نامه‌های‌عین آلقضاتج ۱ وج ۴۱۶/۲ -شرح‌نهج آلبلاغتج ۱۰۶۱۰۷۱ «قول‌بعض الزنادقةق تصویب ابلیس‌ف امتناع‌عن السجودلادم . » -مرحوم‌جلال لذین‌همایی : تفسیرمشنوی‌مولوی / ۲۳۵ ۳ -مانندحللاج وعین آلقضات همدانی که قرباني دعاوي غریب ودورازآفهام مردم عادی‌گردیدند . به« تصوف وادبیّات تصوف‌ص ۲۴ ۲۶-۴ ۴ »مراجعه‌شودوتمهید ات عین آلقضات / ۲۸۴ ۴-درر فصوص آلاداب #می خوانيم : «شیخ آبوسعید آبی آلخیر-قذس اللّه روحه_می فرماید که در سماع . جامه را البته نشایدشق کردن و این اصلی نیست . باید که هیچ کس جامه راندراند واگ جامه کسی دیگرراتخریق وشق کند_آن از جهل اوباشد . لا که‌شیخ اگرجامه‌مریدرابدرانداورادر مریدان حکم وتصرف رسد . [ابلمفاخریحیی باخرزی-فصوص آلاداب ‏ آداب السماع ص ۲۱ ۲ ونیز۱۳ ۲ به‌بعد) وه ارزشن میراث صوفیه_دکتر عبد آلحسین زرین کوب : ص ۱۱۸ ] ۵- سرا رات وحیدص ۳۲۳ ونیزص ۱۸ ۳ همان کاب « ازشیخ سوال کردند از سماع گفت» : «للسیاعقَلْب یوس میت . » ۶ -اسرارالتوحید ۱۱۶-۱۱۷ -که‌شیخ فرید الدین آبوحامد محمدین آبوبکر ابراهیم بن اسحاق عطارنیشابوری[ ۲۷ ۶- ۷ . ق ]درمنظومه عرفانی « مصیبت نامه » ان رابه رشته نظم کشیده است . بامطلع : بود پیری عاجز و حیران شده سخضت کوش جرخ سرگردان شده [طبم دکترنورانی وصال /۱۳۳۸ ۴۰۱-۳۴۱ ۳] و[جلال الذین محمدبلخی ]مشهوربه«مولوی»(۲ ۴۷۷ ۵۶۰ . ق) نی زآن‌رابه‌عنوان«پیرجنگی »(دفتراول‌طبم نیکلسون ص ۶ ۱)منظوم ساخته است . با این تفاوت که‌درمثنوی؛ ظرف وقوع حادثه , شهر مدینه است‌وفریادرس پیر رامشگره عمرین آلخطاب امادر کتاب أسرارالتوحید قلمروجغرافبايي قضیه شهرنیشابور است‌ودستگیرپیر طنبورزن آبوسعید ابوآلخیر [برای اطّلاع از تفصیل وجووتم ایزوجهات افتراق‌دوروایت متفاوت آسرارالتَوحیدومثنوی» رجوع شودبه‌شرح جزوسوممثنوي شریف(ص ۵۳-۷۵۷ ۷) از شادروان فروزانفر] ۷ -درأسرارالتوحید ضمن داستان آمده است که« . . . غر یمان‌تقاضامی کردندوهیچ معلوم نبود + ص ۱۱۶ وص ۴ ۱۰ که درهمه‌نسخه‌های‌چاپ شده(احمد بهمن پارص ۷۷ س آخروطبم ژوکفسکی ص ۲۴ اس ۳وطبع آقای‌دکترصفا ص ۱۱۶و ۴ ۰ غنیمان » آمده است وصحیحآن « غریمان» باید باش دوه غریم #درزبان عربی ازاضد ادوبه‌معني وامد ارووامخواههردو آمده است ودرعبارت مذ کوربهمعنی طلبکار ووامخواه است‌وتنها در این صورت معني عبارت صحیح ودرست خواهد بود . [فرهنگ ایران زمین ص ۲۸۷-۸۸ . مقاله افای‌عباس زریاب خویی ] ۱۵۲ ابوسعیدنامه‌(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخیی دراشعارقدم انیزبه‌ک‌اررفته است . چنان که« بو جعفرالبحاث محمدین]ً لحسین بن سلیمان » که‌درشاعری‌وعلم وادب صاحب منزلت بوده است » درمطلم ۶ قصیده‌یی که‌درباره« جوانی وپیری‌وزندگانی ومرگ »سروده است ‏ می گوید : باب کلامسم برق رحل و شیب کمثل «غریم» رل مت رام ضت عف الان ال | ب » و حجاء سیب وش لب کائی ربت‌الصب و آتنا م خبالاً تمشل تماضمصل [محضارةآلاسلامیةفی القرن الرابع آلهجریج ۲ ص ۸۵-تألیفآدم مت زترجمه محمد عب دآلهادی] ۸-أسرارالّوحیدص ۲۴۵ ۹-آسرارالَوحیدص ۲۴۶ ۰ -اسرارالتوحید ص ۱ ۲۵ و۰ ۵ که نتیجه غايي داستانم ذکور پیروزيآبوسعید است‌برمخالفان سماع که‌گویاتاآن‌زمان مرسوم و معهود ومعمول نبوده است ومحتمل است که‌پیرمیهنه : نخستین باربساط سماع رأدرخحانقاءخودگسترده است . هرسجند بتاتر گفته «جلابي هجویری »پیش ازاوشیخ و ابوعبدالزحمانسلمی تحقیق ویژه‌بی تحت ‌عنوان « کتاب السماع #نگاشته است . [کشف المحجوب /۱ ۴۰-تصوف و ادبیات تصوف / ۱ ۲۷ ۱-أسرارالتوحید ص ۳۴۹ ۲-آسرارالتوحید ص ۳۸۴ «فی الجملهسماعی است که حرام است . اوه خودبزرگی کرد که حرام گفت . کر است آن چنان‌سماع . دستی که‌بی آن حالت براید ‏ البته ان دست به اتش دوزخ معذب باشد ودستی که به ان حالت براید البته به بهشت رسدوسماعی است که‌مباح است‌و آن‌سماع آهل ریاضت وزهد است که ایشان را آب دیدهورقت آیدو سماعی استکه فریضه است وآن‌سماع اهل حال است که آن فرض عین است . چنان که‌پنج نمازوروزهرمضان . وچنان که آب ونان خوردن به‌وقت ضرورت فرض عین ااست اصحاب حال‌را: زیرامددحیات ایشان است . اگ هل سماعی رابهمشرق‌سماع است ‏ صاحب سماع دیگررا بهمغزب سماع باشدوایشان را از حال هم دیگ رخبرباشد . »[شمس‌تبریزی, مقالات ص ۷۳-چاپ م وخد ]۱ . . . خواص راسماع حلال است ‏ زیرادل‌سلیم دارند . . . »مقالاتص ۱0۷۹ سماع راچه کند جسمانی ؟ » سماع اوخوردن است . آن خوردن اوبه‌نفس باشدهمه کل شده باشد. . . »ص۸۲ درکتاب « مرصادآلعباد »در بار‌سنتِ‌سماع نزدصوفیان » نجم این رازی بحشی دلکش نموده است که‌شایان نقل است : 1 مرید صادق‌راسماع دراین مقام حلال‌شود از چندوجه : یکی آن که چون‌نفس از صفات ذمیمه بمردعرس (-ميهماني عروسی ) اوراسماع کند . ازاین جاست که صوفیان راچون عزیزی‌وفات کند . به‌عرس اوسماع کنند . دوم از برای تهنیت دل که اورابامعاني غیب ازدواج پدید آسدهومیآقدهیی که باصفاتِ حمیده کرده است » در|علان‌نکاح ۰ سماع سّت است که (أغلنواللکاووبض رب دف) سوم چون نفس رادیده حق بینی وگوش حق شن وی پدید آمد وذوق|لهامات بازیافت در هرچه‌مناسبتی باشد ا زآن‌ذوق له ام ات غیب یاب د وجنبش اوسويح باشد . چنان که فرمود : لین یسمل تون حسته . »(قرآن کریم » سوره (۳۹) الزس) (آن‌بند گان که چون سخن بشنوند» نیکوترین آن‌راعمل کنند .) پس هر قول که ا زآقوال شنودد رکسوت صوتی خوش ووزنی موزون ا زآن قول وذوق خطاب« الست‌بریکم #یابدوبدان صورت ووزن جنبش شوق. سويحق پدید آورد . آخ کم ازشتری نیست که بهصوت خوش حدی . جنبش شوق سوي‌وطن مالوف ومرعي معروف خودپدیدمی آوردوبد ان وزن موزون. مرغ‌روحانیت» قصدمرک زا صلی وآشیان حقیقی کند وچون خواهد که درپروازآید یادداشت‌ها ۱۵۳ ۰ ۶ ثثِِ« ۰ 0 ۳ ۳ 5 نفس قالب که مرغ روح دروی‌مقید است » مراحمت نماید . جون‌ذوق خحطاب‌یافته است » مرغ‌روح ارام نتواندگرفت در اضطراب آیدخواهد که نفس قالب بشکندوباعالم خویش رود : قفس قالب به‌تبعیت در اضطراب آید ۰ رقص وحالت عبارت اززآن اضطرابست ۰ رقص آن نبود که هرزم آن برنجیزی بی‌درد چو گرد از میان برحیزی رقص آن باشد کز دوجهسان برحیزی دل پاهکنی و زسر جان برهیزی [مرصادآلعبادص ۶ ۲۰۵-۲۰ ] علاوبسرآن که صوفیان کوشیده اند باروایات گوناگونی در این باره که گویاپیامبر(ص) باکمال‌میل ورغبت بهترنم آشعار . . . گوش می‌داده است مواضع اعتقادی خود را تحکیم بخشند [عوارف آلمعارف ج ۲ ص ۰۱۰۴ ۱۱۰ - تصوف و ادبیات تصوف / ۷۳] سرایحیدص ۱۷ ۲-أسرارال وحید درداستان هاي‌متعدّد.لازم به‌یادوری است که صوفیان کوشیده ان باروایات گوناگونی دراین باره که گویا پیامبر(ص)بامیل ورغبت به‌ترْم اشعار . . . گوش‌می دادهاست-سماع راتوجیه وموقع خودراتحکیم کنند . [ عوارف آلمعارف ج ۲ ص ۰۱۰۴ ۱۱۰-تصوف وادبیات‌تصوف/۷۳] ۳ سرارالتوحید / ۱۸۸ و ارزش میراث صوفیه / ۱۷۳ و ۱۷۴ ۴_کتاب: اللمع ف التصوف لابی نصرالسراج الطوسی » کتاب السماع ص ۳۳۸ ۲ ۳۷ خاصه در فصل «فیمن کره السیاع دی ره حضورفی آلواضع ای یقرأون فیه لقرآن بل ان ویقولون آلقصائد ویتو جدون ویرقصون»[ص ۲۱۳۷۰ ۳۷] ۵-کشف آلمحجوب چاپ ژوکفسکی /۲۱۴ و۵۲۴ ۶-« ارزش‌میراث صوفیه » / ۱۷۳ و۱۷۴ ۷-أسرارا لك وحیدص ۴۲ ۲ و« تصوف وادبیات تصوف» /۴۵۳ وه کشف آلمحجوب»/ ۲۲ ۳ودر« فنصوص آلأداب» می خوانیم : «شیخ آبوسعیدبن آپی آلخیر-قذس اللّه روحه_ از اصحاب سوال کرد که‌د قرآن کجاست این که : صاحب خبران دارم آ نج اکه‌توهستی تاجمله مراهستی یاعه دشکستی گفتند این هیچ‌جای‌نیست . شیخ فرمود :قال اللهتصالی : « ام یحسب ول لانسمع سرهم ولجویهم بل ورسلنالدیهم کون » [فرآن کريم . سوره/۴۳ زخرف آیه ۸۰](آباگمان‌می کنند که سخنان‌سری‌وپنهان که به گوش هم می گویند-نمی شنویم ؟ بلی می شنویم ورسولان (فرشتگان) همان دم آن‌رامی نویسند . )[ فصوص آلاداب, آداب السماع ص ۶ ۲۰] ۸-مجله مهر سال چهارم شماره۵ / ۴۷۷ مرحوم صادق رضازاده‌شفق . ۹-«سخنان منظوم آبوسعید بو لخیر » مقدمه‌شادروان «سعید نفیسی وص ۵۴ ۰-« ارزش میراث صوفیه » ص ۱۷۳ ۱۵۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخض ۱-(برتلس ‏ تصوف وادبیات تصوف ص ۱ ۷) ۲ -أسرارالتوحیدص ۱۹ ۳-أسرارالتوحید ص ۲۱۸ ۴ -أسرارالتوحید ص ۲۱۸ ۵« ارزش میراث صوفیه » / ۱۷۴۱۷۳ ۶-حواشی بره نفثة آلمصدور » از مرحوم یزدگردی ص ۳۳۲ و۱۳۳ ۷-ذک رنکتبه‌یی لطیف‌وشایان |معان نظررادراین جامناسب‌می داند : « کیفیت‌دلالت لفظ برمعنی درعلم اصول» محصسوردرچهارفسم است که عب ارت نص , اشاره نص. دلالت نص واقتضاء نص ‌می باشدودرفن منطق هرگاه لفظ از حیث دلالت برتم ام آنچه که‌برای آن وضع شده است. دلالت بکند آن‌را : «دلالتمطابقت » واگ ربرجزء آن‌دلالت‌نماید آن راو دلالت تضمن »واگربرنعارج معنای‌موضوع له دلالت کندآن‌را« دلالت التزامی #می گویند ۱ ۸-أسرارالتوحید /۱۶ ۱۵۴ / دیحوتلارارسآ-٩‎ ۰-به فصل آبرسعید درروزگار کودکی ونوجوانی ص ۱ تا۸رجوع کنید . ۱-أسرارالتُوحید ۲-تمهیدات / ۱۵۵ ۳ -أسرارالتوحید / ۲۸۰ ۴-ارزش میراث صوفیه /۱۷۳و۱۷۴ ۵-أسرارالّوحید / ۵۴ ۱« شیخ آن روز بغایت خوش بودوبیت‌های‌تازی‌می گفت . اين روز افزون از هزاربیت برزفان شیخ برفت . » ۶ زمزلفین اروپایی ((ته) آلمانی اشعاری‌را کهبه نام وی‌درتذکره‌ه ایافت‌می شود؛ جمع کرده واورا ازلحاظ این که رباعی های مزثرشورانگیزرادرمسلك عرفان نخستین بارساخته » بسی ستوده است . « |دواردبروان »ودیگران‌هم از اونقل کرده‌اند . عده رباعیاتی که« ته»بهنام شیخ ابوسعید جمع کرده است» نودودورباعی است . [مجله‌مهرسال ۴ ص ۴۷۷ دکتر صادق‌رضازاده شفق] ۱۳ ۱-حالات وسخنان‌ص ۱۱۶-۱۱۸ ۲-آسرارالتوحیذص ۲۰۹-۲۱۱ ۳-تاریخ گزیدهص ٩‏ چاپ دکتر عبد آلحسین نوایی -اخعلاق‌جلالی ص ۲۸ چاپ‌هند ۱۲۸۳ ه .ق, طرایق آلحقایق ۱ نامه‌دانشوران‌ج۱ ص ۱۳ ۶-پورسینا : سعیدنفیسی ص ۱۳۰-۱۲۹ تهران ۱۳۳۳ ۴-پرتلس (9ا80:06) استادزبان شناسی ومتخصص درزبان فارسی وعضواآکادمی علوم شوروی‌در خطابه خودمندرجدر کتأب جشن نامهٍین سیناج ۲ ص۴۱۲ ۱ ۵(مثنوی‌مولوی؛ دفتر ۲ بیت ۱۵۹ طبع نیکلسون) ۶-« ها ذریض عل تحمّق من ای مهد لك نی هذه آلاشارات والتنیبهاتأصولا وجملامن آکمة ان اخحذت آلفطانة یادداشت‌ها ۱۵۵ پیدك سهل عليك تفریمهاوتفصیلها. » ۷-دکتسر|ٍحسان یارشاطر « مقدمه ترجمه اشارات »» ص ۸و۹ و" ۱ وداٍین سینا»تألیف مرحوم دکترقاسم غنی ص ۰ ۷[ص ۱ ترجمه اشارات وتنبیهات جاپ‌دکتر | حسان‌یارشاطر] -«وْلَكَ لت من آلعارفینْ احبارتکادتاتی بقلب آلعادة فتبادرال التکذیب «بند ۳۲۵ نمط ۱۰.اشارات »ترجمه‌آن اینست : « بو که به‌تورسیده باشد چیزها از عارفان وبهدل عادی گوییا از آنمتأبی باشی وا زآن سب به‌ردآن‌شتابی ودروغ کنی واین معنی مانند آن است که گویند عارفی از برای مردم باران خوامست‌وایشان را باراند ادندیابیماران راشفا خواست‌وایشان راشفا آمد . یابر قومی دعاي‌بد کرد و خسف وزلازل ایشان را هلاك کردیابه‌یجهی دیگ رهلاك‌شد ندیاایشان رادعاکردویامرگ وطوفان وآفات ازایشان مندفع شد . . . یاددگان , ایشان‌رافرمان بردندیامرغان ازایشان نرمید . »«ترجمه اشارات ص ۱۹۶ چاپ (مرحوم سید حسن‌مشکان طبسی) وص ۲ ۲۷ طبع طهران (چاپ د کتر | حسان‌یارشاطر) وبازدراشاره ۲۳ همین نمط می گوید : « انه قدیستعین بعض الطبایع بافعال یه رض منه اللحس حیرة وللخیال وقفة فیستعد لو ألتلقية للغیب تلقیآ صاخ . . . مثل مایزثرعن قوم من آلراك انهم اذا فزعوالن کاهنهم نی تقد مه معرفة فزع هو شد حثیث جد فلایزالیلهث فیه حتی ینبواعلیه تدیی را ۱ که‌ترجمه‌پارسی آن‌چنین است : «باشد که‌بعضی طباع استعانتکند به آفعالی که حس را ا زآن حیرتی پدید آید و خیال‌راوقفه‌بی حاصل شودواندر ین حال آن قوت که مستعد آنست که غیب پذ بردروی بپ ذیرفتن غیب اوردروی اوردنی تمام-. . . چنان که‌روایت کنند ازجماعتی ترکان که چون التجا به‌کاهنی کننددردانستن حالی پیش از افتادن آن کار-کاهن ‏ التجابه حرکتی حثیث(-تند وسریع) کند بغایتکه ازآن سختی » زفان وی ازدهان بیرون افتد وچنان شود که اوراغشی رسد وبعد ا زآن آنچه اندر خیال اوافتد , درنطق آوردوشنوندگان آن‌راضیط می کنندتاب رآن‌تدبیری‌بناکتند . »[ص ۲۷۰ ترجمه اشارات (چاپ دکتریارشاطر) وص ۴ ۱۹ ترجمه اشارات (چاپ مرحوم سید حسن مشکان طبسی) ] ٩-ماننداین‏ اشعار: روزکی چند در جهان بودم برسر خاك باد پیمودم ساعتی لطف‌ولحفظه‌یی درقهر جان پاکیزه را بیالودم اصرد را بطییع کییم هجو ید بطبی ‏ بستود اتشی برفروستم از دل و اب دیده از ان بیالودم با هواهاي حرص شیطانی ساعتی شادمان ‏ بن‌فنودم آعرآلاسر چون برآمد کار رتم و تضم کشته بدرودم گوهرم باز شد به‌گوهر خویش من از اين خستگی بیاسسودم کس نداند که من کجا رفتسم؟ خود ندانم که من کجا بودم [جشن نامه این سیناص ۱۱۳ج۱] شرف آلملك شیخ السرئیس حسین بن عبد ال بن سینای بلخی بخارایی به کنیت آبوعلی وشهرت این سینایا پورسینادر سال ۷۰ . ق درقریه افشنه بخارا ازپدری‌به نام عبد اللّه ومادری‌به‌ن_ام ستارهزاده شد وا ز۵‌سالگی یعنی حدودسال ۳۷۵ شروع به‌تحصیل خحطّوسوادکردودرسال ۳۳۸۰ ازمق دم ات علوم ادبی وعربی فراغت‌یافت ودر ۳۸۶ تحصیل طب رابه پسایان رسانیدو به‌معالجه بیماران پرداخت ود رحدودسال ۳۸۷ به نعد مت آمیر خراسان [ مقصود امیررضی آبوآلقاسم نوح ین منصورهفتمین پادشاه ساسله‌سامنانی است که پیش ازبلوغ درشوال‌سال ۳۶۵ هجسری به ساطنت جلوس کرده ود ر روز جمعه سیزدهم رجب سال ۳۸۷ وفات نم ودهوبهمدت بیست ويك سال ونه ماه سلطنت کرد ] پیوست وبه‌معالجه اوپرداخت ودر ۱۸ سالگی یاقریب ۰ ۲سالگی از ۱۵5۶ أبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) تحصیل تمام علوم فراغت حاص کردو ادبیّات وفقه وحدیث وتفسیروطب وطبیعیات وفنون فلسفه الهی وطبیعی وریاضی رابه حذ کمال بیاموخت وخوددر علوم معقول ومنقول صاحب نظرورأی ویگانه عصروزمان خودگردید وچنان که خوددرسنین کمال‌به شاگرد امین وصدیقش آبوعبید عبدآلواحدین محم دأآلفقیه آلجوزجانی [ که از سال ۰۳ ۴ تاپابان زندگانی آبوعلی یعنی مذت قریب به ۲۵ سال ا زمصاحبان شیخ به‌شمارمی رفت ونخستین نویسنده‌شرح حال ومدون آثارارزنده اوبه‌شمارمی رود] فرمود : «درجوانی (۱۸ سالگی) مسائل علوم راخوب در حفظ داشتم واکنون‌همانهارامی دانم اماعمیقتروپخته‌تروگرنه حقیقت علم ودانش‌یکی است . » که[اشارهبهگفتارمولاي‌متقیان علی علیه السلام العلم نطهکثرهاا حاهلون است . ] از ۲۱ سالگی درحدودسال ۱ ۳۹ غسازبه تصنیف ات مهم کرد. درسال۲ ۳۹ پدرش بد رودحیات گفت و اب وعلی سیناهم بهواسطه مرگ پدروتعهد مور خانواده‌وهم به‌واسطه‌هرج ومرج‌اوضاع بخارامجبورشد که ازوطن مألوف مهاجرت کندوبه‌عللی هم از حک ومت غزن_ویان ناراضی بودوحتی آلامکان از قلمرودولت این ساسله تا خر عمرمی گریخت (به حکایت پنجم ازمقالهچهارم چهارمقاله رجوع کنید . با آنکه به‌عقیدهمحمّقان بیعی مطالب این داستان با خذمعتبرمنطبق وسازگارنیست !ما گویادر اصلِ واقعه‌یی صحیح بودهولی با حکایت وافسانه آمیخته شده است‌ومبین عدم‌تمایل روحي آبوعلی به‌روی آوردن به‌در با رمحمودبوده است . [ص ۱۱۸ و۱۲۳ متن چهارمقاله چاپ ششم به اهتمام مرحوم د کترمحمد معین ] پس به‌ق ول خودبه حکم ضرورت بخاراراترك گفت وا زبخارابه‌گرگانج رفت‌ودرسال ۴۱۳ درگرگان بودوظاهرادر همین سال‌یا سال بعد است که‌میان اووشیخ ما ابوسعید آبوآلخیر صوفی ومردبلندآوازهایران در قرن پنجم هجری اتفاق ملاقات دست داد باشدو پس ازملاقات باپیرمیهنه شیخ الرئیس دربارهآبوسعی دگفت : «کل ماع یره ایعنی آنچه‌من‌می دانم اومی بیند ۱ در حدودسال۵ ۴۰ به‌ری آمدومیان ۶ ۴۰و۱۲ ۴درهمدان‌دوباربه‌وزارت شمس الدولة رسیدومیان ۲ ۱۳-۰۱ ۴به‌روزگار سماء الدولةبن شمس الدولة به‌سعایت وزیرش تاج آلملك در قلعه فردجان‌همد ان زند انی گردید وا ز حدود ۱۴ ۴ تاپایان‌زندگانی یعنی سال۲۸ ۴ را در اصفهان ونواحی آن به عدمت‌علاء الذوله آبوجعف رکاکویه [مقصودعلاء الدوله حسام الذین آبوجعفردشمنزیار است که ازسال ۴۳۳۸۳۹۷ حک-ومت اصفهان راداشت ومردی فاضل دوست ود انش پروربود] بهسربردومدت خی رزندگانی اش از خوش ترین ایأم عمرش محسوب می گردیدوبه ترین آثاروی درین مت تکمیل وتصنیف شد وسرانجام در/ ۳۸ ۴ درهمدان‌وفات کردوهمانجامدفون‌شد . فهرست کامل آثار اوبه‌تفصیل در کتب‌ومراجم معتب رآمده است که ازیادآنه ادر این مختصر خودداری‌می کنم وطالبان می توانند بد ان‌منابع مراجعه نمایند . [برایمثال جشن نامه این سینامجلّد اوّل / ۱۳۳۱ شمسی ص ۱۰۷-۷۵ ] آبوعلی سینابه‌پارسی وتازی اشعاری دلکش وز یباودرعین حال عالمانه سروده است که بر لطف ذوق وحسن سلیقه اپن نابغه وقیلسوف امد ارایرانقرن پنجم دلیلی بارزاست درباره‌علم , شعرز برراسروده‌وضمنآن اشاریی ملیح به یه نورنموده است : سك قِ عم ۳ گر ۳۹ 2 و ۳ ۵ .و مق ب 7 0 ۵ ۸ 1 م7 ۳ ۵ ۸ ‌ ۰ مر ار ‌ سا ۳ مر 8 من مر ۰ مر ‌ ۳ 0 مر مر ۰ ۳ +8 فاذا اثرقت فانك حیْ دا اشلمست فانك میت وازاشعارپارسي اووزیباترین رباعی هاي‌منسوب‌بدو: دل گرجه در این بادیه بسیارشتافت يك موی‌ند انست‌ولی موی‌بشکافت ۷ 1۷ کف رچومنی گزاف و اسان نبود محکم ترازایم المن. ایم ان نبود ۱0۵۷ یادداشت ها در دهر چومن یکی وان هم کافر پس درهمه ده يك مسلم ان نب ود از قعر کل سیاه ۳ اوج زخل کردم همه مشکلات گیتی را حل بیرون جستسم زقسید هرمک روحیل هربند گشاده‌شد. مگکربند اجل ودرکمال حضوع وفروتنی درپایان عمرفرمود : نس و یی لا حاصل بو علشنا اه ما عد می میریم وبرای‌ما از ین حیات‌نتیجه‌یی حاصل نشدجزآن که‌می دانیم که‌هیچ ندانستیم . برای‌تفصیل سرگذشتآبوعلی سینابه‌منابع فراوان از جمله کتب ز برمی توان رجوع کرد : ۱ جشن نامه این سینا در (سرگذشت وتالیفات و اشعار و آراء این سینا؛ تهران ۱۳۳۱ شمسی) تألیف دکتر ذبیح اللّه 3 ۳-زندگی وکارواندیشه دررورگارپورسینا. تهران / ۱۳۳۳ _ازشادروان سعید نفیسی . ۴-ٍین سینایکی ازدانشمند ان بزرگ ایران درمجله مه رشماره‌های ۱ و۲ و۳ سال‌پنجم . ۰-جنگ‌شماره ۱۰۳۵ دانشگاه‌تهران ص ۱۷۵ [به نقل محمدتقی د انش پژ وه » درمجله فرهنگ ایران زمین ص۱۹۳ ] ۱ -«درپشت نسخه‌یی از حدیقه هلالیه از کتاب حدائق الصالحین شرح صحیفه سجادیه نوشته شده است » : کتب الشیخ الرئیسل الشیخ ابوسعید ابو ضر. و زاس ما رو 9 وب ۰ هرس سر ۵ 1 ۳ (بیشی و بينك ق الودة نسبه مستورة عن عین هدا الما تلحر ال لذان‌ته ارفت اروخنا من بل خی ال له طینء ادم» جانا من و تو نمونه پرگ‌اریم سر گرچه دو کرده‌ايم يك تن داریم در کتاب [مقاصد لحستة ]تألیف [شمس الدین سخاوی ] زمتوفا ۲ ۰ ق) ص ۲ ۵ ذیل حدیث شماره ۹٩‏ درپاسخ این رباعی : رال تلوب آاجناد مجنهة قول ال_رسول فمن ذاف یه یه تلف ی مر رز لیگ م رز 7 فا تارف منم انب وَمقبف وماتاف رنهاب شش بدونذکر نام قایل» این رباعی رابه‌صورت ذیل آورده است : تس مر ما ما ما ما 8 ۵ سا و سس ی ف 7 ۳ بینی وبینكق آلسحبتءنسبه هس توره عن سر هدا! الما نحن السلّان تصایت آروخنا من بل خلوالله طینءَ آذم [مقاصدآ لسنه‌ص ۲ ۵] ۲ -مقلمه سخنان منظوم ص ۱۱ . « تصوراین که بوعلی راتنهادید اربوسعیدمهنه ابو لحسن خرقانی به تصوف کشانید از عدم اطْلاعیااتکاءبرمشهوراست »[ جشن نامه ٍین سیناج ۲ ص ۱۸۹ مقاله مرحوم فروزانفر] ۳ ۱-جشن‌نامه‌ج ۲ ص ۱۸۵ و۱۸۶ ۴ -أُسرارالتوحیدص ۱۰ ۲-ارزش میراث صوفیه , دکترز زین کوب ص ۱ ۸ودرمثنو ی آمده است : هرکه در حلوت به‌ب ینش یافت راه او زدانش‌ها نجوید دستگاه [دفتر ۲ ص ۲۱۹ مثنوی‌طبع نیکلسون ] وهم اوگوید : ۱ طبع جان شو و از راه جان جان را شناس پار بينش شی نه فرزند فیاس [مثنوی‌دفتر ۳ص ۱۸۲ طبع نیکلسون ] مکاتبات این دوبزرگ رادره کشک ول شیخ بهایی +و«طرایق آلحقایق »ج۲ ص ۰ ۵ می توان خواند ۲ درمجموعه‌خعلی به شماره ۳۳۹ هد ایی مرحوم محمد مشک وقبه د انشگاه‌طهران نی زمک اتبات این دورامی توان‌یافت . در از فهرست‌نسخه‌های مصنفات |بن سینا» تألیف آقای‌دکتریحیی مهدوی‌نیز از ص ۳تا ۰وص ۲۸ و۱۸۷ ۰۱۸۸ که چندرساله در جوا ب آبوسعید آبوآلخی رآمده‌است. می توان‌یافت . هم چنین دايرةآلمعارف اسلام ‏ چاپ جدید مقاله |بوسعید از«ریتر». رساله لابن سینافی جواب الشیخ آبی سعیدآبی آلخیروشرحه ا(حاجی خلیفه : ۱ : ۵۳۸) . رسالةفی زیارةآلقسور ی 0 للشیخ الرئیساٍین سیناوللشیخ آبی سعید|ین آبی آلخیر[ظ](۱ : ۵۵۴) . [یادداشت های‌قزوینی ج ۵ص ۱۲۸ ] ۶-طرایق آلحقایق ج ۳ ص ۳۰ ۶-سخنان منظوم بوسعید ص ۱۵۸ و٩۱۵۹‏ حواشی شادروان سعیدنفیسی . ۷-ارزش میراث صوفیه ص ۲۳۰ ۱-أسرارالتوحید /۲۲۸ ۲-أسراالرحید / ۲۸۱ : «درآن وقت که شیخ بهنیشابوربوديك سال‌مردمان سخنمنجمان و حکام ایشان می گفتندوعوام نحل به‌يك باردرزف ان (< زبان) گرفته بودند که [مسال چنین و چنین خوا هد بود . شیخ روزی برمنب رگفت ما | مروز شمارا ا زاحکام نجوم سخن خواهیم گفت . پس‌گفت : [مسال‌همه آن‌حواهد بو که حد ای‌تعالی حوا هد چنان که پارهمه آن‌بود که خدای‌تعالی خواست . . . دست به‌روی‌فرا فرودآورد ومجلس ختم کرد ۰ »از این سخن اب وسعید ‏ شیوه‌مبار زعالمانه اوراباسخت ان نارواو پیش گوبی های‌بی اساس منجمان آن رورگار که را هزنان عقل و انديشه نکته‌یاب مر یدان پیر میهنه گردیده‌بودند » می توان دریافت علاوه بر آن که اب‌وسعید مرید ان وپیروان خودرابه ایمان وتوجه به حد اوند ارشاد کرده است . عللی (ع) رادردیوان منسوب به‌اودر« نفي قواعد وأحکام نجوم » ابیاتی است که نقل آن ابیات دراین جا کمال‌مناسبت‌رادارد : عرفنی سم او بل تالجم الریّغ ی یتاشمل فلت دعنی ین اکساذیب امیل افشتری عنسدي سواءٌ و زخحل دم عَنْ نس ی آف ان نا ل دول بخالسقی ۴۳ و رازقی عروجل «ستاره‌شناسی که عقل تباهداردمرا از برگشتن ستارهمر يخ درخانه ستارهحمل‌می ترساندپس گفتم : مراازاین چاره‌جویی هاي یادداشت‌ها ۱6۹ دروغ‌رهاکن که‌ستارهمشتری وستارهژحل نزدمن یکسانند . من انواع واقسام گردش هارابه وسیله الق ورازق عروجل خودازخودد فع می نمایم . »[دیوان حضرت علی (ع) ]۸٩۸۸/‏ ۳-ناصرخسروواسماعیلیان تألیف! . ی . برتلس ترجمه‌ارین پور. [فنصل دقیق ومشبع « کشاکش پادشاهان غزنوی‌با اسماعیلیان وق,مطیان» ۱ ۲۹۱۹ ۱ ] ۴-أسرارالتوحید /۲۲۶ ۵-آسرارالتوحید/۲۲۶ مقایسه شود باسخنان منظوم‌محبی الدین آبی عبد اللّه محمدبن علی بن عربی (۵۶۰-۶۳۸ه .ق)درترجمان آلاشواق[(ص ۳۹-۴۰)چاپ بیروت . سال ۲ ۱۳۱ ] مد صار قلبسي قابلا کل صورة فمرعی لغلان و دیر ر لرهب ان بت از و کم طاشفی والسواح توراة و مصخف فرآن مق سم ۳ ثِ ر ناگدید کر صورتی رابپذ یرد چراگاوآهوان ودیرراهبان‌شود . بت خانه بت پرستان وکعبه پویندگان گردد وآلواح تورات ومصحف قرآن‌باشد . من به‌دین عشق درآم ده ام وهرکجام رکب عشق برود » رهسپ‌ارمی شوم زیرا که عشق . دین‌وایمان‌من است. »[بهمق مه ومتن وترجمه« کتاب المسایل » که به عامه‌راقم این سطور نگ ارش یافته ومزسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی / ۱۳۷۰ آن را انتشارداده است‌نیزنگاه کنید ] ۱ نار بروزن کفار» هررشتهیی را گویند عم ومأورشته‌یی که بت پرستان وآتش پرستان با خوددارند. (برهان) آنچه ترسایارو مجوس برمیان بندندسریسمانی که نصاراومجوس وسایر کماربرمیان بند ندوبه‌فارسی « کستی »خوانند . (آنندراج) «زنار» کمربندی بوده است که ذمیان نصرانی درمشرق زمین به آمر مسلمانان مجبور بوده اند داشته باشندتا بدین وسیله از مسلم ان ان ممتازگردند . چنان که بهودیان مجبور بوده اند عسلی (وصله‌یی عسلی رنگ) برروي‌لباس خودبد وزند . . .(حاشیه برهان ص ۱۰۳۳ ) ودرکتب صوفیان کننایه شده است از علامت‌ونشانه کافر ی‌وگبرکی [أسرارنامه عطار ص ۲۷۵ ]علاو‌بر آن که اطللاقگبربرمطلق بت پرست بوده نه برزرتشتی چنان که اکنون معمول است [ جهانگشاي‌جوینی طبع لیدنج ۱ ص ۵۳س ۲ و ص ۵۴ س ۷ ومحمد فزوینی ‏ یادداشت ها۶/ ۰ ۷]چنان که‌در صدر اسلام بره رکه از خاند ان پیغمبربوده است . شر یف اطلاق می شده است ود رکتاب تاریخ دهبی . شریفب عباسی » شریف عقیلی . شریفب جعفری» شریفف زینبی دیده‌می شودکم کم دای اطلاق آن تنگ ترشد ودربخدادهر عباسی راودرمصر هر علوی‌را «شر یف »می گفتندوفاطمیان این کلمه را فقط برتعلویان اطلاق کردند: ناصرخسرو »نیزدریکی از قصایدخود که مدحعلی (ع)رامی کند . گوید : آن‌راکه هرشر یی نسبت بدوکن ند زیراکه از رسول خدایست نسب‌تش [دیواد‌ص ۲۱۴ ] «سمدی »درو گلستان »نين شریف رابه‌همین معنی به کار برده است انجا که گوید : (. . . پدرش نصرانی بوددرملطیه پس اوشر یف چگونه‌باشد . . . »[ص ۵۳باب او ] درسال /۸۷۷۳ . ق‌فرمان داده‌شد تاشریفان باعلامت سب ز از دیگران متا زشون دوه جابرین عبداللّه اندلسی آعمی » مشهوره بالأعمی وآلبصیر »دراین بارهگفته است : هر مر و سو ِ سر شناء السرسول علام4 4 العلامتء شان من س پشسهسر ۱۶۰ أبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدبوآلخیی [مرحوم کیوان سمیعی ‏ مقد مه دیوان صابر همدانی ص ۸۷ ومقایسه شودباص ۱ ۲۷ مجله یخماسال ۱ ۱ » مرداد ۱۳۳۷ ش مقاله .. دکترمهدیمحقق ] ۶-سرارالتّوحید /۲ ۲ : «زندان‌مرد بودمرداست چون‌قدم اززن‌دان‌بیرول‌نهاد » راحست‌رسید . ۱6 أبوسعید #ونیز ص ۳۲۰ : «وقتی شیخ راپرسید ند که‌ماالشروشرالشر؟ گفت : الشروشرالشر آنت‌وتومی ندانی . » حافظگوید : فکسرخودورای خوددر عالم رن_دی‌نیست کر است‌ در این‌مذهب: خودبینی وخودرآیی ۷-آسرارالتوحید / ۲۵۰ ۰ برای اطْلاع برمخذ این داستان اسرارالتوحید ‏ نگاه‌شودبه مقالهراقم این سطوره سعدی , شاعر جامع »دره ذکرجمیل‌سعدی اج اونیزمجله« ادبستان »تیره!ه/ ۱۳۷۳-شماره ۵۵ «(حتساب 1 «عربی »سربه‌سرگرفتن. سربه‌سرشمردن در اصطلاح شرعی » نهی کردن مردم است ا زچیزهایی که ممنوع باشدوآن که این‌منع‌رامی نمایده محتسب ه نامند کهد رآسرارالتوحید[ص ۲ ۱۰ طبع آقای دکتر صفا] آمده است . ۸-أسرارالتوحید/ ۲۰۱ _أسرارالتوحید /۲۰۲ ۰-أسرارالتوحید/ ۲۲۷ ۱ -سرارالتوحید / ۶۲۷۰ الق ٍعراض عن آلاعتراض »به نقل ازهآبوسهل صعلوکی » ۲-آسرارالتوحید / ۲۸۱۲۸۰ ۱ ۱ ۳-أسرارالوید/ ۲۱۱‏ الفب-کواره : سبدی که میوهوغیره در آن جای‌دهند وبرستوربا رکنند (برهان) ب_چگربند : مجموع‌جگروشش ودل‌هرجاندار. ‌ یا به‌تشویش و غصه رای شو يا جگریند پیش زاغ بنه [گلستان‌چاپ قریب/۳۵] ج-عدنی کویان : نام کوچه‌یابرزنی ازنیشابوروعدنی ظاهرآنوعی ازجامه‌بوده که‌د رآن‌محل دّاقی می شده است . ددروازهحیره : نام محلّه‌یی درنیشابور قدیم . ۳ مطبخی : اسپز. ۴-أسرارالتوحید ۱ ۱« اور قهر بایدکردوبمالیدمالیدنی »-مفعول مطلق نوعی به سیاق زبان عربی . ۵-أسرارالتوحید / ۳۲۸ 0 ۶ ۱-أسرارالتوحید / ۲۲۲و ۲۳۰ ومواضع متعدددیگر. ۲-مانندسخن او عطاب به‌مریدان ۰ هنگام برخوردومواجهه با أمیر مقامران در بازارنشابو رکه گفت : «راست بازوپاك بازو ۷ ۱ ل امیر باش » آسرارالتوحید /۲۳۲ ویاگفتاراوبه حادم حاص خود : « حکایت نویس‌مباش چنان‌باش که ازتوحکایت کنند . »همان ماعذ/۳ ۳۰ واین سخن آبوسعید با گفتاره فرانسواداسین » که تاریخ نویسان‌راملامت کردی مقایسه شده است که گفته است ۰ بادداشت‌ها ۱۶۱ «تاریخ نویسان‌خودکاری‌انجام‌نمی‌دهندودایم| ز کار دیگرا آن‌می نویسندر »[کارنمه اسلام / ۳ دکترزرین کوب ] که بعید نیست « بوسعید » بادرنظ رگرفتن سخن پیامبر(ص) که فرم وده است « هم ال فهاء رای و همه لا رعاية ‏ [کوشش نادانان ۱ نقل کردن‌وتلاش‌دانشورانمواظبت کردن است]وگفتاره ین مسعود» که‌می گوید : «دانش راحفظ ومواظبت‌کنید, وتنهاراوي آن نباشید»[أدب الدنیاوالدین » باب دوم در اداب علم ] چنین برزبان آورده است‌ویاسخن بوسعید به درویش حادم خانقاه : «ا ی خی چون گوی می باش در پیش جاروب چون کوهی مباش در پس جاروب » / ۲۸۷ وانجا که سخن ازتقدیروتدبیر درمیان گفته : « ازراه تدبیر برخیز وبر راه‌تقدیرنشین . /۲۰۹ ۳-آسرا راك وحید / ۲۹۳ و۲۹ داستان کاهی که برمحاسن شیخ افتاده بود که حودمشعر برتنقرپیرمیهنه از خوش خدعتی و چاپلوسی است ویاگفتارشیخ به‌مرید ان‌هنگام توقّف وتماشای آسیا/ ۲۸۷ که درشعر فارسی نیزبه صورتی دیگر چنین آمده است : بستان زخلق خام وبده پخته در عوض سرگرم خوش معاملگی جون تنورباش ودربسیاری ازموارددیگر آسرارالتوحید ویاص ۸ ۲۷۹-۲۷ که‌یاد آورقطعه منسوب به « ناصرخسرو » است : ناص رحس رو بهراهی می‌گذشت سست ولابهقل نه چون‌میخوارگان دید فبرسستان و مبسرز روبه‌رو بانگ برزد گفت کای نظارگان نعمت دنیا ونسمت خواره بين اینش‌نعمت. اینش نعمت خوارگان [دیوان ناصرخسرو/ ۵۰۷طبم ۱۳۰۷ ] ۴-آسرارالتوحید / ۱۵ و۸۷ : «شیخ مجلس تمام کردوعوام پراکندند »و۱ ۲۸ و۲۳۳ ویسیاری‌دیگر ازموارد. و(« تصوف و ادبیات‌تصوف ۰1 تألیف‌برتلس ۰ ترجمه‌سیروس ایزدی‌ص ۴۸) ۵-أسراراتوحید/ ۳۲۴ : آب وسعید خطاب به‌یکی ازمرید ان ومستمعان : « ندانی‌وندانی که ندانی و نخواهی‌بدانی که ندانی وودر کلام جلال الدین‌محمدبلخی نیزدرمثنوی‌شریف چنینآمده است : ۲ ۳ عرعر زان نمی برد به‌سوی دوال‌جلال کاو گمانی می‌برد خود را کمال علتی بدتر زپندار کسال نیست اندر جان تو ای ذودلال [مثنوی» طبع نیکلسون. دفتر۱ /۲ ۲۱۴۹۳۲۱ ۳] ۶-نگاه‌شودبه « آسوارالتوحید ‏ یکی از متابع اساسی به‌منظور بررسی اوضاع اجتماعی در سده‌های پنجم وششم هجری » به‌قلم راقم این سطور در مجلّد دوم [مجم وعه حطابه‌های نخستین کنگره تحقیقات ایرانی از ص ۴۲۰ تا۲۴ ۴ انتشارات دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه‌تهران / ۱۳۵۳ ] ۷-أسرارالتوحید ۲۳۴ ۸-درتأیید این کلام . لاشوتره 2012 احکیم وعارف‌بزرگ چین‌گفته است : « کسی که خودراپست کند » سالم‌می‌ماندو کسی که خودراخم نماید. راست خوا هد بود. آن کسی که‌گرسنه است. سیرشودوآن که عسته است. خواهد آسود . آن که چیزی ندارد. کامیاب می گردد وآن که فراوان‌دارد. گمراه واه د شد . بااشخاص امین . امانت‌نگه‌می دارم وباخائنان‌نیز تا آن‌هارا امین گردانم . اگ رکسی بدباشد: چگونه‌می توان اورابه‌دورانداعت؟ بدی‌رابانیکی تلافی کنید »[مجلّه سخن‌دوره ۱۹ شماره ۰ ۱ص ۴ مقاله‌شادروانمنوچهربزرگ مهر(صاحبدل) ]وجلال الین محمدبلخی فرموده است : ۱۶۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) چاره‌دفع بلاء نبودستم چاره احسان باشد و عفووکرم [مثنوی‌دفتر ۶ص /۴۲۰ طبع نیکلسون ] ۳۳ لور ۱ ۰ ِ بٍ ۰ ۰ ۰ ۹۹ ‌ ۳ ودرآمثال‌نی زآمدها ست که« اترك الشر یر کك » وبه‌ز تعبیر لطب لطیف جلال الدین محمد« بثّ حون به عون شستن محال است‌ و محال . » بامختصردقتی د رآثارادبی درعصر اسلامی ملاحظه‌می شود که در این زمینه دونظریه‌متضاد ومتخایروجوددارد : یکی این که ۱ سر و را چا را ترا نس کر ار اکن سکب لاد لمضطر 1 رکوبها رس ۳ ۳ ۳ [کمیت‌بنزید آلاسدی. نهاية آلارب‌ج ۳ص ۱ ۷-زهرالاداب‌ج ۱ ی ۱ ۸-آننوارالربیم ص ۱۶۰ 1 در آن‌هنگام که‌جز سرنیزه‌ها_مرکبی نباشد-مردمضطروگرفتار را جزبرنشستن برآن‌تدبیرورایی نیست 0 وبه‌قول‌سعدی‌در« گلستان »[ چاپ قریب / ۱۷ حکایت اول ازباب اول ] وقت‌ضرورت چونماندگریز دست‌بگیردسرشمشیر تیز ود الشّر نجاء ین لابنجيك احسانْ 6-«واندربدبودرستن ۰ چونره اند_نکوکاری» . [به کتاب ۱-«مضامین مشتر در ادب فارسی وعربی »)صح ایف/۳و۱۳۰-شماره ۲۱۱۵ ۱-انتشارات دانشگاه طهران نگ اه‌شودونیز ۲ -« تحفةآلاخوانفی خصائص آلفتیان » صص ۵ ۴۰ ."۰ ۴ که بامق ده وتصحیح وتعلیق موف کاب حاض راز طرف شرکت انتش ارات علمی و فرهنگی / ۱۳۷۰ -انتشاریافته است] . نظریه دیگر این که تابتوانی در حصم به مه رخوش‌درنگ چون به‌مهردرکسی درروی-اورا حوش آید » آگرچه‌دشمن باشد . زیراکه اوراتوقع کینه وخشم باشد ازتی چون‌مهربیند_خوشش آید . #و«خود مردم نيك رانظربرعیب کی باشد ؟ . . .مردنيكرااز کسی شکایت نیست . نظربرعیب‌نیست . هرکه شکایت کرد.بد اواست . »وه . . . همین که عیب دیدن گرفت‌بدان کا وکه‌محت کم‌شد ۰ »وهمه خلل یاران وجمعیت آنست که‌نگ اه‌ند ارن ديك دیگررا ۰ باید که جنان زیند که ایشان‌رالاینفك‌دانند : :[مقالات شمس ص ۲۰۹۸۰۹۳ ۰۴9۱۰ ۱ به‌تصحیح محمدعلی مو حد ]وبهقول سعدی در« بوستان »[باب دوم ص ۱ ۳ 3 0 ۲ بدی‌رابدی. سهل باشدجرا اگرمردی احسنلی‌من اصا «وخلاصه آن که-به‌قولافلاطون : «آن که حقیقت را دوست‌دارد-بدی رابابدی پاسخ نمی دهد . 7-1 کدنطاه لن ۳ آمادر طی تاریخ حیات بشر-که برحی آن‌را کمدی‌وبعضم دیگ رآن‌راتراژدی-نام نهاده اندنیز ملاحظه‌می شود که بیه دیستتر افرادبشریره انتقام » تمایل‌داشته‌واز اهمیتگذشت‌ و مداراونشر محبت_آسانگذشته‌اندو شاید بازتاب چنین عملکردی‌بوده است که خردمند آن و فرزانگان درمقام هشداروتعلیم-نغمه سرداده اند : اماملاحظه‌می شود که پیروان طریقت وف اداری به نشا رمحبت_همواره مع دود وانگشت شمار بوده اند وا زطرف دیگ رعدم ۳ نت‌ نیز چیزی ن ت که دریاك قانون اساسی نوشته شده ویابه ثبت رسیده‌باشد بل که . برعکس با اراده آزادومیل ‏ شحصي است که‌بای.پذیرفته شود . به هرحال مقاومت منفی . شمشیری چندلبه است که می تواندبه هررصورت به کاررودهم برای کسی که آن‌رابه کار می بردوهم یادداشت‌ها ۱ ۱۶۳ برای کسی که برض اوبه‌کارمی رود. ثمراتی مطلوب به‌بارمی آوردوبدون آن که حونی بریزدویاآشوبی برانگیزد وماجرایی برپاکند. نتایجی عظیم به‌دست می دهد علاوءبر آن که سلاح و جنگ افزاری است که هیچ گاه زنگ نمی زند ودزدیده نمی شود و از کار نمی افتد . پید است که مب ارز‌برای اثب ات حق انیت ودفاع از حقوق از این رهگذ رهموار باید صمیمانه ‏ احترام آمیزوبا خویشتن داری همسراه باشد وهرگزنباید با خشونت ویا گستاخی همراه باشدوبه‌همان نسبت که بر صول سنجیده‌ودانسته بایدمبتتی باشدبه‌همان میزان ازهوس هاوشه وت هاوغریزهن وازی‌هاعاری‌باشد و ازهمه‌مهم ترانگیزه آن هرگ زنفرت وبدخواهی نبوده‌باشد . مگرنه اینست که افرادی ازقبیل بود؛ویا مسیح دررهم ان حال که‌بد کارانرابهکیقر می رسانیدند. نجابت وعطوفت ومحبتی رانی زکه‌دروراي اعمال آن هاوجودداشت.نم ایان‌می ساختند . به‌ طوری که آن هاحتّی انگشتی را برض دشمنان ود بلند نکردندوهموار آمادگی داشتند که‌باکمال‌مسرت از خحویشتن چشم بپوشند وبگذرند اما از حقیقتی که به حاطر آن‌زندگی می کردند_هیچ گاه‌دست برند ارند . بسیاردیده‌شده است که شخص بدون آن که سلاحی دردست‌داشته باش دود رهم ان أحوال که به رو ی گردانیدن ا زمب ارزه هیچ گاه‌نمی اندیشدبه‌اقدام‌نهایی پرداخته ا زكالبد فاني حویش بکلی چشم پوشیده است . قوانین حاکم برطبیعت آشکارا اعلام می دارد که نيروهاي‌مادی وجسمی تابع قانون تحلیل و انحطاط و زوال است که برکل عالم‌ماده رم ان روایی وحکسومت دارد . امانیروی روحی برعکس هرگ اه به حذ کمال دروجودآدمیان انگیخته گرد صورتی مقاومت ناپذیرپیدامی کند ومعیاروشرط انگيختگي کامل آن‌نیز اینست که درتمام‌وجودمانفودد اشته وازهرنفسی که‌برمی آید- ناشی گردد حاصسه آن که در کامل ترین صورت‌دنياهم نمی توانیم ناب راب ری را ازمیان بسریم امامی توانیم وبایددرصددنابودی ستیزه جویی ودشمنی باشیم . ۱ عدم خشونت » مستلزم قدرت برای‌خو یشتن داری است‌ودرواقع» خحودداريد انسته وفهمیده‌وسنجیده ازمیل انتقام جویی است که در هرحال به‌تروعالی تر ازمنفی بودن وضعف وتابعیت‌همراه‌باناتوانی است . مگرنه اینست که میل به انتقام , ازترس وییم صدمه‌واهی ویا سیب واقعی ناشی می گردد وآن که از هیچ کس وهیچ چیزنمی ترسد-حّی ازاین که‌بی جهت وببهوده اوراناراحت سازند نیزهیچ گاه عشمگین نمی شود وچنین خحشمی رابرای حود بیه وده‌وبی جهت می شمارد . اف زون‌برآن که شخص هرچند از لحاظ جسمی ناتوان و ضعیف باشدوفتی که گریختن و فرارراموجب شرمساری بد اند بد ون واردساختن ضربتی به‌دشمن به‌مقاومت خواهسد پردانخت ودرسر جای خود وا هدمرد . ین مفهوم . درست مقاومت باعَم خشونت وبا دلیری ودلاوری همراه است . اما هرگاه شخصی ضعیف باشدوبا این همه قدرت خودرا برای واردکردن ضربتی برحریف خویش به کار بردودر این‌راه‌جان‌دهد ‏ این کار هرچند دلیری ودلاوری محسوب می شود اما هیچ گاه‌عدم خشونت نیست اما اگرشخصی هنگامی که وظیفه اش ایجاب می کند به‌مقابله با حطربپردازد. ا زاين مقابله بگریزد » چنین وضعی بزدلی وحبن وترس خواهد بود . دروضع اولمحبت وشفقت‌وناترسیدن را در خحوددارد ام ادر وضع دوم وسوم بیزاری وبدگمانی وترس براوچیره است . علاوهب رآن تجربه , نشان‌داده است که خشونت اگرهم توفیقی حاصل کرده است_دوران ان بسیا رکوتاه بوده است . زیراخودموجب خشونت های بیشت رشده است و کوشش د رکاربرد حشونت های مختلف به من ظور جلوگیری از حشونت به آشکال مصنوعی وبهره‌یابی ازوسایلی حشونت آمیز_درمواقع حساس: ملاحظه‌شده است که این قبیل جلوگیری‌هابکلّی بی ثمرمانده‌ودرهم شکسته است . «عدم خشونت » قان ون نژادونوع ما است . چنان که عشونت , قانون‌درندگان است . دردرندگان خشن ‏ روح‌به حواب رفته أست وجزقدرت جسمی ومادی» قانون‌دیگری‌حاکم نیست . درحالی که‌شایستگی انسان_ایجاب‌می کند که‌ازقانون‌عالی ترواز " قدرت‌روح ؛ پیروی وتابعیت کند . امادرمواردبسیارملاحظه‌می شود که اکشریت‌جامعه‌بشری» تابع نظریه شمشیرو|عمال‌زور هستند ودرعین حال آغلب انفاق افتاده است که نیکی ازمیان بدی‌هابیرون‌می آید واگ رخوب دفت شود این بامشیّت |لهی بستگی داردونهبامیل آدمی . انسان به‌تجربه‌می داند که ازبدی‌فقط بدی می‌زاید , همچتان که ازنیکی » نیکی . . . مگرنه اینست‌که‌نتیجه ۱۶۴ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبمسعید آبوآلخی اخلاقی ومنطقی که ازفاجعه عظیم ومهیب انفجاریمب اتمی حاصل‌می شودآن است که این مصیبت رابایمب‌متقابل نمی توان ازبین برد . چنان که عشونت رانمی توان با خشونت متق ال پایان بخشید . بشر ناچاراست که از توسل به حشونت دست برداردو به عدم عشونت متوسل شود زیراتنهاازراهبسط محبت است که‌می توان‌برکینه ونفرت غالب آمد وبه کار بردن نفرت در مقابل نفرت ‏ تنهاموجب افزایش وسعت وعمق نفرت خواهد شد . ازسوی‌دیگس واقعیت اینست که آدمی نمی تون دبه‌کسی که‌دوست می داردخیانت کند و از این جهت هرگز از اوواهمه‌یی ندارد . هدیه‌دادن‌زندگی ۰ بزرگ ترین هد ایاست وشخصی که‌بدون توسل بهعشونت » جان خودراتقدیم می دارد » می تواندهرگونه حصمی راخلع سلاح کند وراه تفاهم شرافتمند انه را هموارسازد . پیداست آنگاه که شمشیررابه کناریافکندیم دیگ ر چیزیجزجام‌محبت ند اریم تابه کسانی که بامامخالفت می ورزند. تقدیم داریم وباعرضه چنین جامی است که انتظاردا ریم آن هار به عود نزديك ساز یم چه نمی توان پند اشت که‌میان انسانی با انسان دیگ ممکنست برای‌همیشه دشمنی آبدی‌وجودداشته‌باشد . علاوبر آن که عدم خشونت ؛ خودداری ازمبارزات واقعی برضد فساد ۶ ۳ 3 وبدی‌نیست . بل که برعکس برای مب ارزه با فسادوبدی_بسیارسازنده‌تروموثرتر از اعمال انتقام جویانه است . چه انتقام جویی_-بنا برطبیعت خود : بردشمنی وفسادمی افزاید و محبت ودوستی را نابودمی سازد . ازاين روشاید رواباشد که همواره‌مقاومت ومخالفت روحانی واخلاقی رابا أعمال علاف اعلاق درنظ رآوریم وهمواره برآن سرباشیم که لبهتیز ظالم جباررا کندوبی اثرسازیم آن‌هم ازراه نومیدساختن بید ادگر در انتظاراتش که می پند اردبا اوبه‌مقابله ومقاومت متقابل پرداخته ایم وا زطریق مقاومت روحی مادربرایر او وبا غلاف کردن شمشیرتیزوسرد ادن نخمه « کس نیاید به جنگ افتاده » اوراازمید ان به‌درسازیم . ازطرف‌دیگرهرگ اه ی ذيريم که زندگی تنهابازندگی زنده‌می مان دومفهوم عمیق آن‌رادريابیم بدون تردیدهموازه برنویشتن داری‌ونشا مه روارزانی داشتن شفقت‌خواهیم اف زودوهرگاه چنین منش وروشی بامحبت مثبت نسبت به حریف همراه نباشد-لااقل‌باید از کینه ونفرت بکلی عاری‌باشد . خاصه آن که‌تاریخ حیات بشرمالامال این واقعیت است که آنان که باداشتن مقاصدوالا وشریف نیز ازراه‌به کساربردن زور وخشونت.-متجاوزان و ازمندان استیلا وسلطه جویی را ازمید آن به‌درکرده انلس بهن وبه ود دستخوش همان بيماري شکست یافتگان گردیده اند . همچنان که‌تاریخ ازشواهد ومواردبسیاری‌حکایت‌می کند که مردانی باقب ول مرگ شرافتمن دا نه وشهامت آمیزودرحالی که نسبت به دشمنان خود , کلمات مشفقانه ومهرآمیزی برلب داشته اند توانسته‌انددل هاي مخ الف ان سرسخت و خشن وتجاو زشه ار خودرامنقلب سازن د . اماازآن جاکه انسان همیشه‌ناکامل‌باقی می‌ماند. سرنوشت اونیزدرآن است که همواره درراه کم ال حویش کوشاباشد . علاووب رآن که وحدت اساسی انسان‌باتمام موجودانی که در صحنهحبات هستند_غیرق اب ل نک اراست‌بنابراین هرگاهازلحاظروحی پیروزی وموفقیتی نصیب کسی شد.- جهانیان نیزدراین توفیق وپیروزی سهیم هستند و آگر سقوطی برای‌يك فردپیش آیدتمامي جهانیان به همان نسبت زیان خواهید دیدو همچنان که خوشبختی وآسایش يك فردبه‌تنه ایی درونمایه هیچ تقوایی نیست هرگونه تجاوز اخلاقی هم به طور مستقیم ویاغیر مستقیم-علاوءبرعامل اصلی-بربسیاری‌دیگر نیز اثرخواه دگذ اشت‌وبه این ترتیب نیکی ویابدی_تنها به ودفرد مربوط نمی شود بل که درواقم به‌تمامي جامعهو مرد‌دنیانیزمربوط می گردد . ازاین روکسانی که‌به ناب ودساختن آدم هابیش ترمی ان‌دیشندتا روش‌ها. درواقم خودروشی نادرست‌رابه کارمی بندند و خیلی بدتراز کسانی می شوند که آن هارانابودمی کنندتابه خیال‌خودشان ؛ روش ناپسند آن‌هاراهم نابودکرده باشندواینان ریشه‌بدی‌ومفاسدرانمی شناسند . . . [همه‌مردم‌برادراند. گاندی] ۲۲۲/ دیحوتلارارسأ-٩‎ به‌یادمی آیدشعرقاآنی دربسترموت وحالت احتضار: شرمنده از آنیم که درروزمکافات اندر خور عفو تو نکردیم کناهمی یادداشت‌ها ۱۶۵ نگاه کنید به دذکر جمیل سعدی »[ج اول ص ۳۶۸-۳۴۷ مقاله «سعدی . شاعر جامع . . . »بهقلم راقم این سطون اسفند ۴ -اداره انتشارات وتبلیغات وزارت ارشاد اسلامی ] ۰-أسرارالتوحید / ۲۶۰ ۱-أسوارالتوحید /۲۳۲ «داستان خواجگك‌سنگانی » که نزدشیخ آم ده بودوهنگام همراهی باب وسعید ابوآلخیر به جامه‌های زیبای خودمی نگریسته است وسخن شیخ حطاب به ا وکه « ای خواجه خودرابنه وراست برو! » ۲ -أسرارالتوحید / ۲۵۳ در الم عالم آفریدن زین به نتوان رقم کشبدن [لیلی ومجنون‌نظامی / ۳ چاپ‌وحید دستگردی] ویا: جهان آیینه حسن است مطلق نبینی هیچ بد. گر ننگری بد ویا: جهان چون زلف و حط وخال وابروست که هرچیزی به‌جای خویش نیکوست (گلشن راز/ ۶۶) گفت اشتر که اندرین پیکار عیب ناش می کنی؛ هشندار . .. [ حديقة الحقیقه سنایی / طبع مرحوم مد رس رضوی] ۵-أٌسرارالتوحید ص ۴۷ « شیخ از علم قالت روی‌به‌علم حالت کرد . . . ؛ ۶ ۱-درتأیید این کلام : «نجم الذین‌رازی» دره مرصادآلعیاد .ص ۸۱ آورده است : «باهرطایفه سخن فرا حور عقل واستعد ادایشان را بعضی رابه استمالت ولطف به حضرت خوانّد وبعضی رابه کراهت و عنف که مزاج هامختلف است . آن را که‌مستحق عَتف و اک راهباشد اگربهل طف بخواند » قدراونداند اماشایسته لطف را اگر به عنف خواند از آن دولت محروم ماند »ود باجاهلان سخن به قدر حوصله وفهم ایشان گفتند . ۲[4 ۲۲ « همان ماخذ »] ۷-أسوارالتوحید ۲۵۸ ۸-برای‌مشال داستأن جالبی که اب وسعیذ به‌منظور تربیت مرید ان ویاران برزبان آورده است ود رآسرارالتوحید می خوانيم : «شیخ گفت قدس اللّهروحهآلعزیز. وقتی زنبوری به‌موری رسید ‏ اورادید دانه یی گندم به خانه‌می برد , مردمان‌پای بر اومی نهادندو اوراخستسه(-مجسروح) م ی گردانیدن د » زنبسورآن مورراگف ت که این چه سختی ومشقت اس تکه توبرای‌دانه‌بی برخو بشتن نهاده‌یی؟ بهيك دانه محر چندین مذلّت می کشی بیاتابینی که من چگونه آسان می خورم . بی این مشقت نصیب می‌گیرم . پس موررابه‌دکنان قصایی برد شتآو یختهبود . زنبوردرآمد از هواوبرگوشت نشست, سیر بخوردوپارهبی فراهم آوردتاببرد ‏ قصاب فراز آمد و کاردی برمیان‌ویزدو اورا به‌دونیم کردوبینداخت . زنبوربرزمین افتاد . آن‌مورفرازآمدوپایش بگرفت‌ومی کشیدو می گفت. هرکه آن جانشیند که خواهسد, چنانش کشند که نخواهد . »[أسرارالتَوحید / ۲۸۹ ]برای مطالعه شواهد دیگر به صفحه ۸-أسرارالتوحید که آبوسعید به نقل مطلبی از کلیله ودمنه پرداحته است واحاطه اورا بر مطالب آثارادبی وکتاب های زمان نیزنشان می دهدونیزص ۶۰ ۲ آن کتاب که د استان پادشاه‌ووزیررابرای‌مرید ان بیان کرده است 4 مراجعه کنید ۰ ۱۶ ۱-آسرارالتوحید / ۱۷۰ ۲-أسرارالتوحید / ۸۵و ۹۸9۸۶ ۰۱۲۵ ۲۳۲ ومواضع متعدددیگر. ۳-آسرارالتوحید / ۱۶۶ ۲۰۱۰۱۷۳ ومواضع‌دیگر. ۴-أسرارالتوحید / ۱۹۸ ۵ کثر صحایف آسرارالتوحید . ۶-أسوارالوحید ۱۴۶ ۱۵۸ داستان مفصل وممتع ملاقات /بوسعید با بوآلحسن خرقانی . ۸-اين سخن رابه‌یادمی آورد : «ایسَحوّ اسان آلرناسحتن یجتمع فیه ارب حصال : یصر ف‌جهله‌عن لاس ویحمل جهلهم ویت مان ایدیهم ویبل‌ما نوم 4-آسرارالتوحید / ۲۴۷ : خطاب آبوسعید به‌والی نیشابور. « ازماپذیرفتی که ظلم نکنی ولشکررادست کوتاه‌داری؟ تابر رعیت ظلم نکنند ؟ گفت : کردم » شیخ گفت : ترابه‌فرزندی قبول کردیم »وبسیاری ازموارددیگر. ۰-أسرارالتوحید/ ۱۳۷ : داستان مشعربردفاع شیخ ا زجامه‌شوی فقیر در برابرمحتسب کرام نیشابوروص ۲۲۷ : ماجرای ام ام آبوآلقاسم قشیری(۶۵ ۶-۴ ۵۳۷ . ق . )ودعوی‌روستایی برسرآسیای‌دیه حسین آبادوسخن جالب بوسعید در حمایت از قول‌روستایی ویا(ص ۲۳۲) : گفتارآبوسعید حطاب به یکی از درو یشان به‌منظورمحبت به او: « بار توماکشیم به ازآن که دیگران » ۱ -اينگفتارپیرزن مجاورخانقاه‌شیخ درنش ابو راست که پیوسته حاط درو یشان راباهاون‌تهی کوفتن می شورید . برای اطلاع از کیفیت این د استان دلکش (رجوع شود بهسرارالتوحید / ۲۲۷) ۲-سرارالتوحید / ۲۲۵ : داستان ازبام حاکسترریختن زنی برجامه‌شیخ واضطراب صوفیان وگفتارشیخ : « کس ی که مستوج باتش بودبا اوبه خاکستر قناعت‌کنند ؛ بسیا رشکر واجب‌اید . » ۳-أسرارالتوحید / ۲۰۰ وحافظ در طی غزلی به‌مطلم : صب به‌_طف بگ وان غزالرعنارا که سر به‌ک وه و بیابسان تو داده‌یی ما را می فرماید : به حسن خلّق توان کرد صید هل نظر به‌دام و دانه نگیرند مرغ دانا را ۴-آسرارالتوحید ۳۴۸ ۷۱۶۵ ۱۸۱۷-أسرارالتوحید/ ۲۳۰ . -مرادخواجه امام« آبواحمدمظفرین احمدبن حمد ان » است که ازمشایخ صوفیه بود و استاد بو لحسن هجویری است‎ ٩ مَلّف کشف آلمحج وب اورادرردیف آئم»متأخرین که‌هم عصریانزديك بهعصر خودش بوده‌اند» نام برده‌وچنان که‌می نویسددر‎ یادداشت‌ها ۱۶ جوانی د رکرم ان به ندمت اورسیده است . (کشف آلمحجوب ص ۲ ۲۱ و۲۱۳ و۱۴ ۲ ومنتخب آسرارالتوحید / ۲۸ به‌قلم مرحوم احمد بهمن‌یار) ۰-«شهرکی است ازطوس . حدودالعالم / ٩۰‏ »-اکنون‌محله‌یی ازشهرمشهدراه نوغان »می گویند . ۲۱ ۲-آسرارالتوحید /۲۴۸ ۳ مراد زین آلاسلام ابوآلقاسم عبد آلکریم بن‌هوازن‌ین عبد آلملك‌بن طلحةین محمد فشیری متوٌددرربیم آلاول ۳۷۶ ومتوفادر ربیع آلاخرسال ۴۶۵ ه. . ق. است(قشیری: به‌ضم قاف وفتح شین وسکون باء نسبت به قشیرین کعب پد رطایفه‌یی از هوازن است . ) محمدبن منوردرحکایات متعسددی ا زآسسرارالتوحید » ازروابط اب وسعید و امام قشیری سخن می گوید : [ آمسرارالتّوحید / ۸۴-۸۳ ۱-۸۸-۸۶ ۲۰-۱۱۴-۱۱۳-۹۱-۹ ۲۵-۲ ۲۴۹-۲ وحالات سخنان ۱۸ ۱۱۹-۱ ]بنابه‌گفته اوقشیری در آغاز از منکران ًبوسعید بو وبسط حالیوی‌رادرمعاش ومجالس سماع ناخوش‌می داشت‌ولی سرانجام به سبب|ٍشراف ابوسعید بر واقعات وخواطس ازآن انک ربا زگرایید وبه آب وسعیدگرویدودرمج‌الس وی‌حاضرمی شد . برای اطلاع ازتفصیل آن ها به آسرارالتوحید در حکایات متعدد و برای نقد این فقره از حکایات به‌مقدمه مرحوم فروزانفر بر ترجمه رساله قشیریه می توان مراجعه کرد . ۴ -اسرارالتوحید / ۲۴۹ «آن راکه مرادشنسام‌می‌دهسد . دعامیگویم که خدایااوراازین دشنام‌دادن . به‌تمروخوش تر کاری‌بده | تاعوض‌این تسبیحیگوید وتهلیلی. مشغولعالم حقگردد . »[مقالات شمس. ص ۱۲۷ ] ۶- قرآن‌کريم. آیه ۳۷سوره۶ : انعام قرآن کریم » آیه ۳۴سوره۸ : نفال قرآن‌کريم » آیه ۵۷سوره ۱۰ : یونس قرآن‌کريم ؛ آیه ۲ ۱سوره۲۸ : نمل قرآن کریم , آیه۵۷سوره۲۸ : نمل قرآن‌کريم » آیه ۲۴ سوره۱ ۳ : لقمان قران کریم ‏ ایه ۱ ۵سوره ۳۹ : زمر قران کریم » ایه ۲۷ سوره۲ ۵ : طور فران کریم . ایه ۳۹سوره ۴۴ : دخحان ۷- قرآن‌کريم آیه۲ ۱۰ سوره۵ : مائده قرآن‌کريم » آیه ۶۳سوره۲۹ : عنکبوت قرآن کریم ؛ آیه ۴ سوره۴۹ : حجرات ۸- فرال‌کریم. ایه ۱۱۱سوره۶ : انعام ۹-آسرارالتوحید /۳۰۸ ۰-أسرارالتوحید / ۳۱۹ ۱- أسرارالتوحید /۲ ۳۰ و مورد دیگر: «بسیار قدم باید زدن تا مرد به‌در دوست برسد چون ما آنجا رسیدیم, کجا رویم؟/۰۹ ۲ ۲-أسرارالتوحید / ۳۵۲ ۱۷ ۱-أسرارالتوحید / ۱۲۳ ۲-آسرارالتوحید / ۱۴۲ ۳-أسرارالتوحید /۱۴۲و۱۴۱ ۱۶۸ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخین" ۴-ازصائب است(متوفا / ۸۱۰۸۱ .ق) خاطری‌چند اگرازتوشودشاد» بس است زندگانی به‌مراد همه‌کس نتوان کرد که البته مخایر بامفه وم بیت « عرفی‌شیرازی»(متوفا/ ۹٩۹‏ ه .ق) است که به و فلسفه‌عرفی #نیز معروف است‌ودرمیان فارسی زبانان‌شهرت دارد ً جنان بانيك وبدخوکن که بعد ازمردنّت عرفی مسلمانت بهمزم شویدوهن دویسوزاند ۵-اسرارالتوحید /۲۳ ۲ «حافظ »درطی غزلی به‌مطلع : سافی » حدیث سرو وگل ولالسه می رود وین بصث با لاه عساله می رود می‌گوید : ۶-آسرارالتوحید/ ۴ ۱۸-داستانی است که آبوسعید بارانرابا خودبه صحراوشنابه‌منظو رگردش وتفریح پرده است . ۷-أسرارالتوحید /۱۳ ۲ داستان مردی که نزدًبوسعید آمده بودکه از سرا حق چیزی بیاموزد . ۸و٩-حالات‏ وسخنان ص۱۳۲ و۱۳۳ ۰ آسوارالرحید/ ۲۸۲ ونیز آسرارالَوحید /۳۴۸: «اولمقامات آلعباد» مراعا قَْلَه وخ مقامات النبوة مراعات حق امن . 1 ۱ ۱ -«كوي‌عَذنی کویان « نام کوچه‌یابرزنی ازنیشابور و ظاهرآنوعی از جامه‌بودهکه‌درآن‌محل دّاقی می شده است . برتلس کويعدنی کویان‌را« ماهوت‌بافان»‌معنی کرده است . [ناصرخسروو اسماعیلیان ترجمه ارین پور/ ۲ ۵] ۲ -أسرارالتوحید/ ۱۴۴ ۳-أسرارالتوحیدص ۱۴۳ تا۱۴۵ ۴ ۱-کم ا زآن که : به اصطلاح امروزبه معنی « لاقل »سعدی می گوید : دیرامدی ای نگار سرمست زودت ندیم دامن از دسست معشوقفه که دیردیر بینند اخر کم از ان که سیر بینند [ گلستان‌سعدی‌باب پنجم درعشق وجوانی چاپ قربب ص ۱۳۷ ] 6 2 زان پیش که دست وپافرو بن ددمرگ آخحرو«کم ازآن که «دست‌وپایی بزنسیم ۵-گو: بهفتح اول : گودال ومخالك . ۶-آسرارالتوحید / ۱۱۹ و۱۲۰ وحالات‌وسخنان / ۱۱۲9۱۱۱ ۷-حالات وسخنان/ ۱۱۱9۱۱۲ وأسرارالتوحید /۱۲۰و۱۱۹ ۸به‌یادمی آیدشعر حافظدر تصیده اوبه‌مطلع : زدلبری‌نتوان لاف زد بهاسانی هزار نک ته دراین کار هست‌تادانی ۱۶۹ یادداشت‌ها که ضمن آن‌گوید : هزار سلطنت دلبری بدان نرسد که‌دردلی به‌هنر خویش رابگنجانی ۱۹ -آسرارالتوحید/ ۸۱ ۹ داستاندلکش وخواندنی مربوط به‌دل بستن « درویش بوعلی ترشیزی »به افتاب چهره« حواجه اسماعيلك‌دقاق »فرزندأبوعلی دقاقی(متوفا / ۴۱۵ ده . ق)وبرادرزن أُبوآلقاسم قشیری ۱ ۰ سمأخوذ از شعرمولوی : دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شه کز دیوودد ملولم وانسانم آرزوست گفتند یافست می نشود جستهیيم ما گفت آنك یافت‌می نشسود. آنم آرزوست [دیوان‌ شمس جزء ۱ ص ۲۵۵ ] ۱-آسرارالتوحید / ۳۰۹: «شیخ ماگفت : که گفته اند : تصوف دوچیزست : «يك سونگریستن ويك‌سان‌زیستن . » ۲ -آسرارالتوحید / ۲۷۸ ۳-أسرارالتوحید /۲۱۸ دستاروسروجبهمن‌هرس‌بهم قیست کردند يك‌دم چیزی کم تاکی پرسی که‌چیستم درعالم؟ من هیچ کسم هیچ کسم هیچ کسم «مولوی » ۴-آسرارالتوحید / ۲۷۴ ۵-آسرا رالتوحید / ۳۴۸-«فتوح »جمع فتح است ودرتعبیرات صوفیهبهمعني مفرداستعمال‌می شودوعبارت است از هرچه بی رنج وتعب به‌درویش رسد وسبب گشایش معيشت گردداعم ازپول‌یاخوردنی وپوشیدنی . حصول‌چیزی ازآن جاکه‌توفع آن نمی رود . کشایش‌دل‌وه باطن صوفی به سب کشف و شهودحقیقت است‌ وا ان‌برسه‌نوع است : ۱-« سح قریب»آنچه پس از قطعمنازل نس برسااكازمقامقلب وظه ور صفاتٍآن منکثفگرددو این تعیرمقتبس است مر مرج و ازایه کریمه« نصرمن تج قریب»[سوره ۶۱« صف »آیه ۱۳ نصرت وياري خد اوفتح نزديك ] ۲-«فتح‌میین » آنچه از مقام ولایت و تجلیات آنوا راسماء|لهی بر سالك منکش فگرددو صفات قلب درآن فانی شودواین تعبیرمخوذ است ‏ زآیه کریمه « | فتَحثالك فتحامبینا [سوره۳۸ (فتح) آیه ۱ مك تورابهفتح آشکاردرعالّم ۰ فیروزمی گردانیم ۳ ۳-«فتح مطق» آنچه ازتجلّی أحدیت‌ذات واستراق‌درعین جمع گش وده‌شودورسوم مطلق در آن مضمحل گرددواین برترین آنواع فتوح است واین تعبیرمتخذ است از آیه‌شریفه « [ذاجاتَصرلهلتح ه[سوره ۰ ۱۱ «نصر یه ۱ - چون‌هنگام فتح و فیروزی‌یایاری‌خد افرارسد . ][ اصطلاحات الصوفیه‌ذیل فتح تعریفات جرجانی . اصطلاحات محبی الدین به‌همراه تعریفات جرجانی در ذیل(فتوح) فرهنگ‌نوادر لخات‌دیوان کبیررص ۲ ۳۵۵ ۵۵ به اختصار. ] ۶-آسرارالتوحید / ۷۷ و۱۳۶ ومواضم فراوان دیگر. ۷-آسرارالتتوحید / ۷۷ ۸-آسرارالتوحید / ۱۰۷ ۹ -مجتاز: راهگذن کسی که از جایی بگذردومسافتی راببرده منتهی آلأرب #عایر. «خلاف‌مقیم 6 امروزبدان شهروحوالی آن؛ نه مجت ازرا سایه ایست که يك لح_ظه درا وآرام گیردونه‌مقیم را همس‌ابه که با اوسرگ ذشت حوادث ایام ۱۷۰ گوید. »[نفثة آلمصدور/ ۲۵ و۲۶ وص ۵۳۴ فرهنگ لغات از مرحوم امیرحسن یزدگردی] ۰-أسرارالتوحید / ۷۷ ۱-سرارالتوحید /۷۸ ۲-آسرارالوحید / ۱۵۷ جگربند . مجموع جگروشش ودل ازه رجاند ارواگویند. ۳-أسرارالتوحید / ۱۶۹ ۴-آسرارالتوحید / ۲۱۲۳ ۵-آسرارالتوحید / ۱۶۶ ۳۶-آسرارالتوحید /۱۳۸ ۷-سرارالتوحید / ۶ . فانید : معرب‌پانیذ باذال نقطه دا ربروزن فالیز. نوعی حلوا« برهان قاطع » ۸- آسرارالتوحید /۱۶۶ قلیه : مخفف قلیه (به فتح اول و کسر دوم وتشدیدیا) نوعی طعام است که شکل های گوناکون گوشتی که درتبه بریانکنند(صراح ال بحرآلجواهی) -آب گوشتی که ا زگوشت شترسازند(المنجد) سناربا (مقدمة آلادب)(فرهنگ نوادر لغات / ۳۹۱) ۰-أسرارالتوحید/ ۱۲۱ داستان مشعربر فرستادن آبوسعید . حسن مودب رابه نزدشحنه نیشابوروص ۱۰۴ و۵ ۱۰و ۱۱۷و دارد : ۹-أسرارالتّوحید / ۷۷ ۷ وموارددیگر. ۱-أسرارالتوحید /۱۰۵ ۱-آسرارالتوحید / ۲۲۷ ۲-أسرارالتوحید / ۲۲۱ ۳-أسرارالتوحید / ۲۱۷ و۲۱۶ ۴-أسرارالتوحید / ۲۱۵ ۵-آسرارالتوحید / ۲۱۵ ۶-أسرارالتوحید /۲۲۶ ۷-أسرارالتتوحید / ۲۲۷ ۸-آسرارالتوحید / ۲۲۸ و۲۳۸ _أسرارالتوحید / ۲۳۰ ۰-أسرارالتوحید / ۲۳۲ ۱-أسرارالتوحید / ۲۳۲ ۲-آسرارالتوحید / ۲۳۴ ۳-أسرارالتوحید /۲۳۵ یادداشت‌ها ۱۷۱ ۴-آسرارالتوحید /۲۳۸ ۵-أسرارالتوحید / ۲۵۷ ۶-أسرارالتتوحید /۲۵۸ ۷-أسرارالتوحید / ۲۵۹ ۸-سوارالتوحید / ۲۲۹ و۲۶۰ ۹-آسرارالتوحید / ۲۶۰ ۰-أسرارالتوحید ۲۶۰ ۱-سوارالتوحید / ۲۶۱ ۲-آسرارالتوحید / ۲۶۱ ۳-أسرارالتوحید ۲۶۴ ۴-آسرارالتوحید / ۱۴۴ ۵-«دست پیمان» ؛ اسبابی که دا ادبه عانه عر وس می فرستادومهری‌را نیز گفته اند که به‌وقت عقدکنان قرارمی دادند» مهر وکابین اسب اب داماد زیورواسب اب که پیش اززف اف به‌عروس می دادند . ربه‌مقالهراقم این سطو «لغات وترکیبات و اصطلاحات خاص آسرارالتوحید . »مقالات سومین کنگره تحقیقات ایرانی [ج ۷ص ۱۲۸ ] ۶-آسرارالتوحید /۱۴۵ ۷-آسرارالتوحید /۳۰۱-۲۹۷-۲۶۵-۱۹۸و۳۱۵ ۸-أسرارالتوحید /۲۷۰ ۹-آسرارالتّوحید / ۲۷۴ ۰-آسرارالتوحید /۸ ۲۷ ۱-أسرارالتوحید / ۲۸۲ ۲-آسرارالتّوحید / ۲۹۷ ۳-أسرارالتوحید / ۲۹۷ ۴-آسرارالتوحید / ۳۰۲ ۵-أسرازالتوحید / ۵۶و۵۷ ۶ آسرارالتوحید / ۱۷۷ ۷-سرارالّوحید / ۲۸۱۲۸۰ ۸منطق ال طیر تصحیح دکت رگوهرین / ۰۳۵۹ چاپ دکتر مشکور/ ۳۲۷ وفصل «تأثیر آبوسعیددر ادپیات فارسی »از کتاب‌حاضر. ۹-آسرارالتوحید / ۳۰۷ ۰-أسرارالتوحید ۳۰۸ ۴۱-آسرارالتوحید/۳۲۸ ۲ -أسرارالتوحید / ۲۳۰ ۱-آسرارالتوحید / ۶۲و ۳۵۶ ۲-حالات وسخنان /۴ ۱۰ ۳-حالات وسخنان /۲ ۱۰ ۴-حالات وسخنان / ۱۰۵ و۱۰۶ وأسرارالتوحید / ۰ استعمال فعل ماضی درمعنی مستقبل محقق الوقوع که‌در نظم و نثرقدیم نیزبه کاررفته است « بدانید که مارفتیم و چهار چیزیر شمامیراث گذاشتیم . » فک ربلیل همه آنست که گل‌شدیارش گل‌دران‌ديشه که جون عشوه کنددر کارش . «حافظ » «متنوی» ۵-حالات و سخنان ۱۰۸ و أسرارالتوحید / ۲۵۴ «دوته کردن » را در معنی تاکردن و جمم نمودن و فراهم آوردن به کار برده ۶-أسرارالتوحید / ۳۵۵وفصوص آلاداب / ۲۶۶ ۷-« ازتواستدعامی کنم بل که‌تراسوگندمی دهم وقتی که‌من مردم » این کلمات راروي‌سنگ قبرمن نقش نمایی که این مرد. غلام عشق بودشاید کسی که شروط عشق را بدرستی بد اند وازسر قبراین غریب بگذرد» سلامی برساند . »[دکترمارگریت اسمیت /روزگارنوج ۱ / ۴۷بهار/ ۴۲ ۱۹ . مقاله تصوف زمان قدیم درایران : شیخ آبوسعید این آبی آلخیرص ۱۴۴ ۵] یر[ . ۵ه رقعی ۵۷۱۳-۰]<أبوصخر کتیربن عبد الرحمان‌بن ] سودین عام رخزاعی ‏ شیداشاعری مشهورازاهالي مدینه استکه‌عمده اق امتش درمص بود . اوا بصدانزدعبد مك بن‌مر وان‌رفت ومنظورنظروی‌واقع گردید . عبدآلملك چون به‌پایگاه علمی اواشناشد. برمنزلعش بیفزود . سپس شاعر حاص اووخاندان‌مروان گردید واورابزرگ می داشتندو ارام می نم ودند اوشاعری قصیرلقامة وزشت رویی بود که به حسن خلّق ومناعت آراسته بود. اوراه ین آبی جمعه »ودکثرعَه و «علحی »نیزنامیده‌اند که« ملحی »نسبت‌به قبیله اوه بنی ملیح» است . مرزبانی می گوید : اوشاعر مردم حج ازدرعهد اسلامی است که کسی رابرتراز اونمی دانستند . برخی از صاحب ان تذ کره اورادرشمار غلات شیعه آورده اند چن ان که اورا ازمعتقد ان به «تناسخ »نیزدانستهاندداستان هاي اوباه ره دحت حمیل ضمری بسیار است . کیره درعشق به عزوپاکد امن بو .اوراگفتندآیادر طول مت آشنایی خود به‌عزه کام گرفتهیی ؟ پاسخ دادن به عد! . همانامن‌هنگامی که کاربرمن سخت‌می شددستش رامی گرفتم وبر پیشانی اممی نهادم وازاین‌رویآرامش‌می افتم. درمدینهوفاتیافت واورادیوان‌شعر است . [عیون آلاأخبار ۲ / ۴۴ ۱ )(الشعروالشعراء۰۲۳ 42 -(وفیات آلاأعیان ۱۳/۴ ۶ 0 4-«ع»:1 ۸۵-۰۰۰ ه . ق--۷۰۴م]عزةدختر حمیل بن حفص‌بن ایاس حاجبی غفاری ضمری محبوبه یر شاعر بود . اودختریادب آموخته‌ودارا ی‌لطف گفتار از هل مدینه بو که‌به‌ر وزگار رعبد لملكث‌بن‌مر وان بهمصر رفتو عبد لماك اورافرمان دادتابه صانواده اوادب آموزد . می گویند اونزدخواهرعمرین عبد آلعزیزهمسر ولیدبن عبدآلملك :أم آلبنین »رفت «أمآلبنین »او راگفتآیاسخن کتیر راشنیده‌یی ؟ این دین (-بدهی ) چیست؟ عزه پاسخ داداورابه‌بوسه‌بی وعدهدادم وسپس به عهد خودوف انکردم دم آلبنین اوراگفت : یادداشت‌ها ۱۷۳ به عهد خودوفا کن وگناه آن‌رابرمن گیر. عزه‌درروزگارعبد آلعزیزین مروان‌درمصردرگذشت . ۰ -أی‌عزه سوگند به آن کسی که من بنده اویم وحاجیان وجمعیت عرف ات ازآن اوست من جزتو» دوستی رانمی جویم پس گفتار مراباو رکن زیرا که آن آزادگان معتمد انند . آگریرپیکر من خاك ريخته باشند و استخوان های‌من خحاك گردیده وپوسیده باشد ودر آن حال مرابضوانی . هرآینهدعوت ترا پاسخ می گویم وجون به‌یادمی آورم خلوت‌ترا (- تنهایی ترا) جگرم رشحه رشحه وآگنده از اندوه‌هاوحسرت هامی گردد . ۱ ۱-« کشف آلاسواروعدة الا برار»ازهرشید این میبدی» تألیف در/ ۰ ۵ ه یج /۳۸۱ ۲حالات وسخنان / ٩‏ ۱۰-آسرارالتوحد / ۳۵۶-«طبقات الشافعية «سبکیج ۱۰/۴ ۳-سرارالتوحید /۶۲ ۴-آسرارالتوحید / ۳۵۶ ۵-أسرارالتوحید / ۳۶۸ ۶ -آسرارالتوحید / ۳۴۳ ۷-باتوجه به‌شعرمعروف : معدوم شد مروت و منسوخ شد وف ا وز هردو ماند نام چو سیمرغ و کیمیا ۸ -اشاره است به قصیده معروف استادجمال الدین محمدبن عبد الرزاقی اصفهانی شاعرتوانای قرن‌ششم متوفا / ۵۸۸ ه .ف‌ به‌مطلع : الْحذار ای غافلانز ین وحشت آبادالحَذار افوار ای عاقلان زین دیومردم ألفرار [دیوان‌جمال الذین / ۲۱۶۱ ۰--برایاطلاع ازتفصیل ‏ به سلسله مقالات‌راقم این سطوردرمجله« گوهر»سال‌سوم ۲ ۱۳۵ [ صفحه‌های ۱ ۱۹۸-۲۰ و ۳۲۰-۵ ۸۶۴-۸۶۹ ۹۸۲-۹۸۷ ]وسال چهارم ۱۳۵۵ [ص ۱ ٩۷1٩‏ ]ونیزمقدمه تفصیلی بره شرح بر ترکیب بند جمال این محمدبن عبدالرزاق اصفهانی در نعت رسول اکرم(ص) »» هم به قلم راقم این سطور_شماره ۴ ۴ ۲۰_انتشارات دانشگاه‌تهران / ۱۳۶۹ ه . ش‌مراجعه‌شود ] 4 1 ۳ + ۱-جشن نامه [بن سیناج ۲ مقاله ه بوعلی سیناوتصوف »از مرحوم فروزانفر. ۲ -مقدمه‌سخنان منظوم ۲۲ و۲۸ و۲۵۹ ۳-أسرارالتوحید / ۳۶۲ ۴-آسرارالتّوحید / ۳۵۳ وحالات‌وسخنان / ۱۰۸9۱۰۷ ۱۷۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدابوآلخین ۵-آسرارالتوحید /۲ ۳۷ ۶-آسرارالتوحید ۳۶۵ ۷-آسرارالتّوحید / ۳۶۷ ۸-أسرارالتوحید / ۳۵۹۳۵۸ ٩-ابن‏ اثیر/ ۱۱ : 1۵۵یادداشت های‌مرحوم قروینی ۲۸/۵ ۱] ۰-آسرارالتّوحید/۳۵۸و۳۵۹ ۱-بن اثیر۲ ۱ : ۲۱۷ [یادداشت های‌مرحوم قزوینی ۱۳۹/۵ ] ۲ -یادداشت‌های‌مرحوم قزوینی ۱۲۹/۵ ۳-ایرج افشار/ حاشیه‌یادداشت‌ها۵ / ۱۲۹ ۴سمقدمه سخنان منظوم ص ۲۲ تا۳۵ ۵ -نسخه‌عکسی متعلّق بهآقاي‌دکترحسن مینوچهر استادد انشگاه‌طهران ۱ ۶ص ۱۲ مشیخه‌سمعانی ۱ ۷ص "۱ ص۲۳ ۱ 1 ) « ۴٩2-۵۹ ۸ ( ۱۱۳۰ ۱ص ۱ ( ۱۹۶-۲ ص۲۲۸ « 1 ۳ « ۲۷۴۴ ۵-ص ۲۹۱ جزء۳ « ۳۱ ۱-«حقّ سبحانّه وتعالی فرداست . اورابتفریدباید جست‌تواورابه‌مد ادوکاغذ جویی ؟ چونیابی ؟ » / آسرارالتوحید / ۲۵۶ ۲-أسرارالتوحید / ۴٩۱۴۷‏ مقایسه شودباحالات‌وسخنان / ۸۴ وکشف آلمحجوب /۱۴۸ ۳-أسرارالتوحید / ٩‏ ۴-این سخن را صاحب کشف آلمحجوب به آحمدبن آبی آلحواری نیزنسبت‌داده است / ۱۴۷ ۴-آسرارالتوحید / ۴۲۹ ۵-تلبیس ابلیس /۳۲۵-کشف آلمحجوب/ ۱۴۷ ۱۷۹9 -شرح أحوال عطار» فروزانفر/ ۸۵-برای اطلاع ازتفصیلکیفیّتِ دفن کتب وشستن آن‌هابه آب رجوع شودبه تلبیس ابلیس » ازجم ال السدین آبی آلف رجعبد الزحمن این جوزی بغد ادیمتوق سال ۸ . ق؛ بهتصحیح مج منی رال دم شقی چاپ مصرسال ۲۸ ۵۱۳۴۷/۶۱۹ .ق. ازص ۲۸۱۳۲۵ ۳«نقد مسالسك الصوفية فی دفنهم کتب آلعلم »نی زکتاب «مقابسات» آبوحیّان توحیدیتحقیق وشرح حسن السندوبی [طبع اول / ۸۱۳۴۷ . ق/۱۹۲۹م-مطبعه رحمانیه مصر/ ۱۰۹ تا ۱۱۴]«رسالة ی آلقاضی آبی سهل علی بن محمد فی شأن حرق گر گر کتبه . بادداشت‌ها ۱۷۵ ۶-أسرارالتوحید /۲۱۸ ۷-کشف آلمحجوب/ ۳۷۲۳و آسرارالتوحید / ۲ ۱۳۹۳۴ ۸-أسرارالتوحید /۲۱۸ ٩-آسرارالتوحید‏ / ۳۸۷-۳۸۸ وتصوف و ادبیات تصوف (۲۲ ۱۲۷-۱ ص) ۰-أسرارالتوحید /۳۶۶و۳۳۹-مجله‌مه ر ۴ / ۱-۴۷۹ ۴۸مرحوم دکترشفق . ۳۲ ۱-حافظ(۲ ۲۶-۷۹ ۷ « . ق)درطی غزلی به‌مطلم : ای نو چشم‌من » سخنی هس تگوش کن تا ساضرت پر است بنوشان و نوش کن می فرمایذ : برهوشمنسد سلسله ننهاد دست عشق خواهی که زلف یار کشی . ترك هوش کن ۲ اين کلمه به‌معني «همسایگان» است در أسرارالتوحید ص ۳۲۶ نیز «همسرایگی » به‌معنی «همسایگی » به کار رفته ۳حالات وسخنان / ۳۴و۳۵ مناسبت‌تام داردبانسبت‌دیوانگی به آبوسعید دادن ! مضمون بیت‌ذیل : عارف آن نیست که صد گونه‌ملامت نکشید زامد آن نیست که صدمرتبه تکفیرنشد ۴-آسرارالتوحیدص ۱۵۷-۱۵۸ ۵وع-أسرارالتوحید /۱۰۱و۱۰۲ ۷-أسرارالتوحید/۱۸۸ و۱۸۹ 1 ۶ ۸-أسوارالتوحید / ۲۷ ۱_افسوس خوازران 4 حسرت‌ودریع ۰ وکلم»یی است که دروقت حسر تگویندونیزبه‌معني طنزو تمسخروبازی وظرافت وبالفط خوردن‌وداشتن وکردن‌وریختن به کاررفته است . نی همی دان از اوضاع جهان افسوس خورد هر که شد برنحوان هستی مبهمان » افسوس خورد + انندراج » ۹-أسرارالتّوحید/۲ ۱۸۳۱۸ ۰ مراد خواجه فقیه آبوبکر محمذدبن | سحاق بن محمشاد کرامی » پیشواي‌پیروان؛بوعبد اللّه بن کرام ورییس کرامیان‌شهر ۱ ۶ ۱ ۶ ِ اد خر ۲ نیشابوروابوالعلاء عمادالاسلام صاعدبن محمدبن عبد الله(۱ ۳۴۳-۴۳ ) معروف به قاضی صاعد از فقیهان بز رگ حنفی ورییس ۰ ۲ و ما كِ كِ_ِ- , اصحاب رأی‌وروافض نیشابوراست ۲ درتذکرةآلاولیای‌عطارنیز قاضی صاعد منکر شیخ ابوسعید آبوآلخیر معرفی شده وحکایتی نقل شده که قاضی می خواستبوسعید رابیازماید وشرم زده‌شدو از انکاربرآمد[ تذ کوةآلاولیاء / ۲ /۳۴۴] ۱-آسرارالتوحید ۴۳ ۱۷۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخین ۲ -دلایل‌قوی‌بایدومعنوی نه‌رگ ماي گردن ب» حجت‌قوی «بوستان‌سعدی» ۳ و -اسرارالتوحید / ۸۲۱۷۷ وحالات وسخنان / ۰ ۵۱۵ ۷-دانشمند , عالم . فقیه (ح برهان ص ٩‏ ۱)معادل کلمه فقیه ومتقدمان به همین معنی به کار برده اند . ۵-کتاب آلفصل جزء ۱۸۸/۴ ۶ ین حزم ازین قاعده‌نسبت درزب ان فارسی که درنتیجه اضافه پوت[ اضافه نام پسربریدر]|بوسعید اوآ لخیر حاصل می شود غفلت داشته است . زاين جهت با ذکر و هکذ امعاً بدین گونه‌باهم از ترکیب دوکنیه به‌دنبال يك دیگر اظهار تعجب کرده است . «این حزم :أبومحندعلی بن أحمدفرطبی ظاهری[ظاهری ۰ مذهب فقهی منسوب به آبوسلیمان د اوودبن علی بن حلّف اصفه‌انی ظاهری(۰ ۲۰۲-۲۷« . ق) که به‌ظاه یات عمل‌می کرده است واساس آن بر خذوعمل بهنقل کتاب وسنّتولغاي ری و فیاسو تأویل است ودرجایی که نض موجودنباشد , عمل به استصحاب_که حکم آن اباحه اصلی استکه‌بنابر مدلول‌آیه [ سوره۲ بقره] «هَالذي خَلقَ لکم‌مانیآلازض جمیعا» ثابت شده است . «تاریخ المذ اه بآلاسلامية. محمد آبوزهره. ج ۲ ص ۴-۳۴۵ ۳۴»]ایرانی نژادی است که درسال ۳۸۳ ه . ق » درو قرطبه » از مادرزاده‌شد وپاکسب‌دانش» در علوم‌ومعارف رورگار سرآمد آقران گردید . اشرمهم اوه کاب آلفصل فی لوالا مواءو النحل ‏ درزمینهتاریخ تطبیقی ادیان‌ومذ اهب است . اود رآثار خویش برآن سر بوده است تا «با نور علم ظلمت را برطرف سازدو زنگ اوهام را ازدل‌ها بزداید ! (التقریب نحدودآلمنطق /۱۶ ۱ ۵ ۷-طبقات الشّافعیة سبکی ج۴/ ۱۰ : «ومع صسحة اعتقاده ریسم من کلام الشیخ ان حزم» ۸-أسوارالتوحید / ۰-۸۸۸۶۸۴۸۳ ۲۰-۱۱۴۱۱۳-۹۱ ۲۵-۲ ۲۴۹-۲ وحالات‌وسخنان /۱۱۹-۱۱۸ ۹ -أسرارالتوحید /۳۶۸ : «چون‌ماشیخ بوسعید رابدیدیم . هم صوفی نبودیم وصوفی ندیدیم واگر اوراندیدیمی صوفی از کتاب برخواندیمی » ۰ _کشف آلمحجوب / ۲۰۷ ونیز ۰ ۴۵ ومقایسه‌شودباسرارالتوحید / ۰ ۱۵ که | نکارنسبت به‌بوسعید به قاضی خرقان نست‌داده‌شده است . ۱-آسرارالتوحید / ۲ ۰٩‏ ۳ ٩وه‏ شذآلوزارنی حط آلأوزارعن ژوارآمزار» تصحیح مرحوم محمد قزوینی /(۳۸ ۲-أسرارالتوحید / ۱۱۱-۹۹ ۳مرصادآلعباد/ ۱۸۱-لازم بهیادآوری است که این داستان در کتاب « فردوس آلمرشدية » سیرت نامه « شیخ آبواسحای کازرونی »متوّا/ ۴۲۶ ه . ق» به فشیری وأبوسعیدنسبت‌داده‌شده است : [ص ۷۰س ۱۰ فردوس آلمرشدیه] ۴-شیرازنامه آبوآلعباس احمد زرکوب شیرازی / ۶ ۱۰ -فریتزمایر نیز درمقدمه‌یی که برکتاب فردوس آلمرشدية نوشته‌ وآقای کاووس جهان داری به ترجمه آن پرداخته ود آغاز کتاب مذ کور آورده است. می نویسد : « آين نکته‌موردشك تواندبودو آنچه درباره روابط شیخ آبوسعید شهرت دارداین است که وی باٍین سینامکاتباتی کرده است . »1ص ۱۵ مقدمه فردوس آلمرشدية] ۵-طبقات الشَافعیّةص ۱۰ج ۴ : قلت/ یظهرلناول یت عنه لا صحة]لاعتقاد . ۶-سبکی به‌نقل ا زکتاب السیاق لتاریخ نساب ورتألیف مجد الدین آبوآلحسن عبد لغافربن محمد بن حسین خاورانی [متوٌددرربیم آلاخر/ ۱ ۴۵ ومتوفادر/ ۵۲۹ه . ق]می نویسد : «شیخ آلوقت آبوسعیدین آبی آ رآ لیهنی مقم شیوخ الصَوفية واهل آلعرفة ی وقته سنی آحال عجیب الشأن آوحذ مان یرق طریق مه مجاهددّنی اباب واقبلً عق العمَل وتجردآعن آلاسباب یتالحم غردعن لأقراننی آلکهولتو نشیب پادداست‌ها ۱۷۷ واشتهارابالاصابتنیآلفراسة وظهورآلکرامات لعجایب . »[طبقات‌ج ۴/ ۱۰] ۷ -آنساب ذیل کلمه‌میهنی : ازقاضی آبوسعید عب دآلک ریم بن اب ویک رمحت دبن بو آلم ظفرمنصو رین محمدین عبد آلجبارتمیمی سمعانی مروزی . ۶1 ۸۵۶۲-۵۰ . ق] ۸ نارآلبلادو اخبارآلعبادچاپ گونینگن ص ۱ ۲۴و۴۲ ۲ به این عبارت نیز توجه فرمایید : بزرگان‌دین . . . چنین فرمودند که چهسل تن ولی شدند که ارادت ایشان به‌شیخ آبوسعید آبوآلخیر بود, قدّس اللّه روحه آلعزیز. ‏ [مقامات ژنده‌پیل احمدجام تألیف سدید اللاین محمد غزنوی به کوشش دکتر حشمت اللّه مژید سنندجی / چاپ ۱۳۴۰ بنگاه ترجمه ونش رکتاب ] ۹-کشف آلمحجوب /۲۴ ۰ کشف آلمحجوب /۲۰۶ ۱-«فصل‌تأثیرآبوسعیددر ادبیات‌فارسی »راملاحظه کنید . ام |جمال‌رابه این بیت دیوان عطا رنیزبنگرید : شدمست مه زجانم » از بوی‌باده زیر جام مت او با ۳ آمد [دیوان عطّارچاپ‌تقی تفضلی » ص ۲۱۸ ] ۲ کشف آلمحجوب / ۲۰۴ و۵ ۲۰ وأسرارالتوحید / ۱۴۹ ۳۳ ۱-سرارالتوحیدص ۲۱۱ : «شیخ صوفی سرخ‌پوشیده بودودستاری‌سپید برسرنهاده ؛ بارویی سرخ »وه کشف آلمحجوب » ص ۲۴-آورده است که آبوسعید غناراقاضل تا زفقردانسته است »ونیز ص ۲۱۶ و ۰ ۴۵ کشف آله حج وب ونیززأسرارالتوحید ۳ الغنی تب محبوب لفق رراحةمکروهة . قبض, عبارت از انقباض دل است وآنعبارت از حانتی است که سالك ا زآدنی به آعلی ترقی نتواند کرد . یامی کند اماذوق‌و لذّت نمی یابدوهیچ بلایی مرصوفی رابالات راز قبض نیست وه« بسط »خلاف قبض است . دربسط یکی رابه اندکی گشادگي دل است‌ودرقبض یکی راباهمه‌چیز گرفتگی دل‌است . مردواجد امافاقدذوق ۱ قبض وبسط دو حالت است که پس از ترقّی عبد. ازمرحله خوف‌ورجاحاصل می شودوقبض وبسط ‏ به عارف‌چنان است که خوف ورجا نسبت به سالك نوعهد وناز کاروفرق قبض با خوف وبسط بارجاآنست که خوف ورجا ازآمری‌مرتبط به آینده‌پدیدمی آید چنان که از فوت آمری‌مطلوب یا حصول وورود آمریمکروهبترسد . یاآن که آرزوي‌مطلوبی وانتظارزوالمحذوری‌داشته‌باشد . که خوف نتیجه وین ورجامت رب بردومین است . ولی قبض ویسط ناشی ازمعنی وواردی است که فی آلح ال باطن سالك رافراگرفته باشد. [نقل‌به‌معنی ازرساله قشیریه طبع مص ص ۳۲ دیگرمراجم . کتاب اللمع طبع لیدن ص ۳۴۳ -کشف آلمحجوب ص ۹-شرح من ازل المسایرین طبع طهران ۲ ۲۳۲۴-۲۳-۲۳ صطلاحات الصوفیه د رحاشیه همان کتاب ص ۲ ٩-مصباح‏ آلهد اية ص ۲۴ ۳ -کشاف اصطلاحات الفنون ذیل بسط وقبضالتصفیة به اهتمام مرحوم غلام حسین یوسفی ص ۲ ۱-۱۹ ۱۹ ذیل قبض و بسط] ۲-أسرارالشوحید » فصل دوم ازباب دوم : « ازدر خانق اهتابه‌ین حانقاه‌همه گوه راست ریخته ‏ چرابرنچینید؟ »جمع باز نگرستند . پنداشتند که گوهر است ر یخته تابرگیرند . چون‌ندیدند . گفتند : ای‌شیخ ! کجاستکه‌مانمی بینیم؟ »گفت : خدمت ! خدمت ! به‌یادمی آورداین گفتاربرناردشاو (سحطگ ۲۰۲۵۵۲۵ عع۵۲عی)پرا : «آرزو دارم که‌تاآخرین‌رمق ۰ وجسودمن مسری ببخشدوروز ی که من می میرم زمانی باشد که ازمن هیچ خدمتی ساخته ۱۷۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدبوآلخیر) نباشد . هرچه بیش تر کار کنم. بیش تر اززنندگی حظّمی برم . براي‌من زندگانی يك چراغ کم ر وغن بی اهمیتی نیست که بزودی خام وش شود ۲ من زندگانی رابهثابه يك مشعل پرنورو درخشنده‌می دانم که فعلاً نگاهد اري اورابه من‌سپرده اند ۱ من می خواهم هرچه ممکن باشدروغن این مشصل را زبادتر نموده وآن رانورانی تر ازییش تر به نسل هاي آینده‌تسلیم نمایم ۱ 4[ مجله‌مهرسال ۴ شمسی ] برای اطّلاع ازدیگر 5 سخنان برناردشاو» |جمالا رجوع کنید به کتاب « جرعه‌یی از زلال 4[ ص ۱۸ ۲۰-۲ ۲ تألیف راقم این سطور چاپ‌تهران ۱۳۵۰ شمسی ] ۳-أسرارالتوحبدص ۱۵ ۲جای‌دیگرنیز ازقول«سری‌سقطی »می گوید : «باز کوه‌شدن ۰ مردی‌نبود ۱ مردباید که‌به‌میان بازار در میان‌مردمان به‌خد ای مشغول باشد ويك لحظه به‌دل از وخالی نبود »وهمان‌ماخذ ۲۶۲ ۴-اسرارالتوحید / ۱۸۱۰۱۸۰ ۵-آسرارالتوحید /۵۸ ۶باٍلهام از شعر معروف« صائب »در غزلی به‌مطلع : خوش آن که ازدوجه ان گوشسه غمی دارد همیشه سر به‌گریبان ماتنمسی دارد که ضمنآن‌می گوید : تومردصحبت‌دل نی بیسستم » جه‌می دانی ؟ که سر باجیب کشیدلن جه‌عالمی دارد؟ وشاعردیگردوره‌صفویه ملامحمدامین #درتبیین اعتقادحویش به‌درون گرایی گفته است : درحقیقت . عینکی به‌تسرزپشت چشم نیست دیده چون‌بستی » دوعالم‌راتماشامی کنی. [تذ کره نصرایادی . چاپ وحید ص ۵۲ ۳] ۷-آسرارالتوحید صفحه‌های ۰ ۵ ۰۲۳ ۲۸۷ ۰ نمونه‌هایی تأویل آیات قرآنی ابوسعیدرامی توان خواندو باز۰۲۹۵ ۰۳۱۳۰۳۰۵۰۳۰۳۰۲۹۸ ۰۳۱۵۰۳۱۴ ۳۲۴۰۳۱۶ ۸-أسرارالتوحیدص ۱۴۴ ومقاله «ریتر» درو دايرةلمعارف اسلام» 4-«دستنبوی» : نوع‌من الب طیخ اخضر مستطیل ذورائحة. وهذ لوصف ینطبق کل آلان طاق علی الشمام آلصری‌ج دستنبویات [مقابسات آبوسیان توحیدی حاشیه ص ۱۸ ۲۳ ]دست انبو(فا) : گلوله ای‌باشد که آن‌را از اقسام عطریات سازندوپیوسته دردستگیرن دوبو ی کنن د و آنچه از خوش بوی که آن رابه‌دست‌توان گرفت وبه‌عربی شمامه گوبندوهرمیو‌یی که به جهت بوییدن بردست گیرند عموسونبانی باشد گرد و کوچك والوان شبیه به حربزه حصوصاربرهان) آن چه از عط رگل ومیوه وخوش بوی وامثال آن برای بوک ردن بردست دارن د (لطایف) گلوله‌یی از عنبر و مشكك ودیگر عطریات که به دس ت گیرندوبویند وهرمیوه خوش بوخاصه خحیار نوبرومیو‌بی است‌مانند گرمك بسیار حوش بو. سرخ جامی چون شفق دردست‌وآنگه درصبوح لخلخه از صبح و دستنب وزاختر ساختند [دیوان‌خافانی / ۱۲۰ ] ومجازابهمعنی دستاوپزودست موزه . ۰-أسرارالتوحید / ۲۰۹ سصسصسصسصسصسصرصسصسصرسصرصسصسصربسربب ‏ دح ِِ«#«<7س۳:#«#:»:»::«؛9 222220 یادداشت‌ها ۱۷۹ +۳۳77 جح ۱ -أسرارالتوحید /۳۵۵ ۲ -أسرارالتوحید /۲۴۵ و۲۴۶ ۳ -تاریخ تصوف در اسلام‌ج ۲ ص ۱۵۷ ۴-أسرارالتوحید / ۲۵۸ ۵بحثی درتصوف / ۴۰ دکتر قاسم غنی ۶ -سراراتّوحید /۷۰ ۷-آسرارالتوحید / ۳۱۹ ۸-آسرارالتوحید / ۰۳۵۵ ۳۶۲ ۹-أسرارالتوحید /۲۱ ۱ داستان مشعر برفرستادن آبوسعید : خواجه حسن مدب راب زدشسحنهنیشابوروص ۴ ۳۵۰ ۷ ۵ ۹۷ وموارددیگر . . . ۰-آسوارالتوحید/ ۲۸۴۰۲۸۳۰۱۸۷ ۱معول بربیت‌مشهور: من از بهرٍ حسین در اصطرابم نو از عباس می‌گویی جوابم پخته‌خواری. کنایت ا زگد اوگدایی کننده‌باشد ازه برهان »ونیز آن که‌بی رنج ومحنت معاش کند . «انندراج» « پخته‌خواری چند که هم از این نمد کللاه کرده‌بودند 0متن نفثة آلمصدور ص ۲ ً(/۷ [ بوستان » چأپ مرحوم فروغی باب‌هفتم ص ۱ ۲۰ س ۲۴ ۲-آسرارالتوحید /۲۹۳و۴ ۲۹ وحالات وسخنان / ۷۲۱۷۰ ۳-أسرارالتوحید / ۱۲۵ ۴-حالات وسخنان /۲ ۴-مراد ازترکمانان طایفه معروف به سلاجقه اند که دریعضی تواریخ آنان‌را«غز »می نویسند واین ترکمانان ا زأواعر قرن سوم دسته‌دسته از ترکست ان به طریق کوج با حشم وخرگاه‌واردماوراء النهرشده‌ومسلمان‌می شدندوبدین دست‌اویزمرتم وجایگاه‌می گرفتند وچونآمسراي‌ماوراء اه رباترک ان ختاودشت قبچاق- که کار بود ناس در این وقت همواره جنگ داشتندمشّدم این طوایف رامفتنم می شمردن د و از این جمله يك دست» در حدودسنه ۵ ۳۷وبه‌قولی ۳۳۴ به‌ماوراءالنهروازآن جا بهعراسسان افتادند واز خراسان هم دسته‌یی دوهزار نفری معروف به ترکمانان ارسلانی به کرمان وعراق وآذربایجان رفتند , خللاصه طوایف ترکمان در خراس ان به فساد پردا حتندوروسای آنان پسران سلجوق‌بودندوتاریخ انان‌معروفست ومراد ا زترکمانان در این جا همین طوایف اند که رسای آنان طغرل-بیخو-چغری و ابراهیم ینال‌بودند این هادر/ ۴۳۱ ۸ . ق‌مسعودین محمودرابشکستندو حراسان را ال متصرف شدند وچیزی نگذشت که عراق راتابخد اد گرفتند(/ ۴۷ ۴ وبازدسته‌دیگر از همین طوایف ازماوراءالنهرپیش آم دند مومسوم به عُزوآن هابودند که‌در سنه ۸ ۵۴ سنجررابگرفتندودر ققس کردند وخراسان‌راغارت کرده » راب سانحتند . [ مرحوم محمدتقی بهار ح. ص ۳۶۴ تاریخ سیستان ] مرحوم عباس اقبال نیز براین عقیده است که چون ترکمانان زد ابتد ای قیام سلاجقه که خحودنیزازترکمانان بوده اند پیوسته در راهسزنی ودستبدبه آبسادی هامزاحم سلاجقه‌بودند : سلاطین این سل له , چندباربه‌سرکوبی ایشان پرداخته , بسختی آنانراتنبیه نمودند . [سیاست‌نامه , ص ۱۲۷ چاپ مرحوم اقبال] درمتن » مراداول‌عهدایشان م زم ان پادشاهی مسعودغرئوی است که این طایفه‌سر به نافرمانی برآوردندودراطراف‌خراسان ۶ 1 ۳ ۳ ۰ ۳ درشعرفارسی-که ایینه‌تمام نمای خلق وخوی وصورت وسیرت ادمیان در قلمروقرون واعصارمختلف نیزهست» درباره ترکمانان هم مضامین جالبی آمده است . از جمله آن ها این قطعه است : رآه بگرفت به بازرگ‌انی ترگمانی ‏ به طریق گرگان زیظلب گفت جنین بازرگان جون رهم از بد اين ددمنسشان؟ ترکمان این بشنید و گفتا گرگ شو تا نخورندت گرگان! کهبهیادمی آورداین حدیث را :[ياتي ی لاس زمانایکون فیه ذتا باقن لم یکن ذلب که الذثاب ][سفینة آلبحار] ۵-حالات وسخنان / ۴۰ ت۴۱ ۴ وأسرارالتوحید / ۱۷۳ تا۱۷۴ ۶ گاهی چوملائتکم سربندگی است. گه چون‌حیوان» به حواب وخورزندگی است» کخاهم ۰ چوبهايم سردرندگی است . سبحان ال این چه پراکندگی است؟!. «ابرسعید آبرآلخیر» [حطّسوم , دکتر ناصوالّین صاحب الزمانی به نقل درمجلّه نگین شماره ۱ ٩-آذر۱‏ ۱۳۵] ۷-بن هشام در خطبه کاب مغنی درمق ام تمثیل به جهت مناسبتِ مضمون با مطلب به این بیت استناد کرده‌وآن رابه‌رسم استشهاد اورده است . [مغنی اللبیب / |بن هشام / ۱۰ ]ود رکتاب مشرخه‌سمعانی [ نسخهعکسی متعلق به اقای‌دکترحسن مینوچهس] آن را منسوب به ابو لفر ج‌مدینی آورده است . درحالی که شعرمذ کور ازبشارین برد[ ۸۷۳-۹۳۶ع] است . [نگاه کنید به المجانی الحديثة» ج ۰۳ فژادأفرام البستانی . ص ۱۱-طبع بیروت. ۱۹۶۱ م]شعر فوق به یزیدبن‌محمد آلمهلبی [کان پزیدین محمدشاعرآلتوکل وقدرثاهبعد وفاته ابلغ اه توف ببخد ادسنة ۲۵٩‏ ]در [زه رال داب ج ۱ / ۶۱]نسبت‌داده است . ۳۳ [ژوکفسکی 10۷۲0۷۵ .۰۸ ۷در۲۳ آوریل /۸۵۴ ۱ درشه رواروند به‌جهان آمدودر۴ ژوئیه / ۱۸ ۱٩‏ دربطرزبورگ درگذشت . برای اطلاع جامم ومفصل ازسرگذشتژوکفسکی به صحایف[ ۶۸-۲۰۳۹ ۲۰ مجموعه آسیایی سال ۱۸ ۱۹ چاپ پطرزبورگ‌می توان مراجعه کرد . ][ صفحه متا ۱۰ مقدمه حالات وسخنان شیخ آبوسعید ] ۱-مرحوم غلامحسین یوسفی ‏ مجلهد انشکده آدبیات مشهد[سال ۱۳۴۸/۵ شماره ۲ ص ۱ ۱۹ ۲-مرحوم غلامحسین یوسفی ۰ عارفی ازحراسان. ۱۳۷۸۳۵ مجلهمذکور. یادداشت‌ها ۱۳۸۱ ۰ ,۲۱0۵۶ صهت) «.صواعتاوب ۷ متصصقاو] 1۱ ععالنااک» .صمعامطن ۳۱:۸ -3 ۰ ,1.۳۰ ۷۵۱۰ ۲.۸ 18 لتقدیداخ ۵۲۰ 4۰-۲۱۰ ۰ ,1.61067 اا۳ظ ۲,۵۰ علوممومع] ود )۳۱۳۷۱۵۵۵۲۱ ۲تد۲۲- نداد فاهعیام رمزما - 5 ۳۵ ۱-معجزه : کاری که تعارق عادت باشد وبعلاوه موجب خیروسعادت گرددویا داي نبوت نیز همراه باشد ومقصود از آن‌مدّل وآشکارساختن راستگویی آن کسی استکهمذعی پیامبری ازجانب خد ای‌تعالین است . [ترجمه از تعریفات /۱۹۵] کرامت : ظهو کار خارق عادتی است ازجانب کسی بی آن که با ادعای نبوت همراهباشد . [تعریقات /۱۶۱ ۲ استدراج : ام رخارق‌عادتی است که از کاف ریا فاجری‌موافيدعوي او پروزکند[ کش اف اصطلاحات آلفنون_تعلیقات کشف الحقایق / ۲۸۴ احمدمه دوی‌دامغانی وص ۱۴ تصریفات « ۰ . . الفرق‌بین آلعجات‌وآلکرامات : ان آلانبیاء علیهم السلام-مآم و رون باظه ارها والول یجب علبه ستهاو|خفائها . . .»الرسالة القشيرية / ۲۳۷ چاپ‌مصر. برای اطلاع از تفصیل کرامت نیزمی تون به [ شر حتف ۱۳/۳ اللمع ۳۲۰-۳۱۳ -رساله قشیریه ۱۷۶-۱۷۸ کشف آلمحجوب ۶-۳۰۳ ۲۷- آسرارالتوحید / ۲۰۱۵-۲۰۶ -تذکرةآلاولیاء ونفحات آلانس ۱۸-۲۸ ]مراجعه کرد . - آن عشتيمجردسوی صحرامی تاخت دیدش دل‌من » زکسروفرش بش نساعت باخودمی گفت‌چون زصورت برهسم باص‌ورت عشق ‏ عشق هاخواهم باخت [رباعیات‌مولوی / ۱۷ ] ۳-از «متنيي »است درقصیده‌یی به‌مطلع : لاخیل عندك بدیها ولا ما سم دال عطق انم دام ال ۱ ۳ ورف فد مر ره ۳ ۰ ها ما فد و قءسادال ناس کلم السود یششر والافسدام تال (بیت ۳۳) تسا آفي من ترك ال قبیح به من افش رال اس احسان واجال وازهمین قصیده است این بیت : ذکرا لفتی عمره‌التانی وحاجته مافاته‌ و فضولا ۱ لسمیش ای شنال [برای اطّلاع از تفصیل شروح این بیت» وییت‌پیش به‌ صحایف ۰ ۴ و۸۶ کتاب «مضامین مشترك در ادب فارسی وعریی » تألیف نویسنده کتاب حاضرشماره / ۱۱۵ ۲-انتشارات دانشگاه‌تهران‌مراجعه شود . ] ۳ ۳ ز۳ ز [ دیوان متشبی چاپ بیروت / ۴۸۶- ۰ ٩‏ دیوان متنی مصسر ۲۷۶-۲۸۸ العرف الطیب‌ج۲ ۱-۲ ۳ حد ایق السحر آر رمرم و ۳ چاپ مرحوم اقبال / شاهددبرای کلام جامع-دیوان متي چاپ پیروت ۱۳۷۷ ه . ق۰ ۱۹۵۸ م دیوان-ابی الطیب آلمتنبی بشرح ۱۸۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه بوسعید ابوآلضیر آبی آلبقاء آلعکبری‌چاپ‌مصر ۸۱۳۷۶-۸۱۹۵۶ . ق: ج۳] ۴-منسوب بهٍبن یمین است . ولی دردیوان چاپی اودیده‌نشد . ۵_مرحوم محمدباقر الفت مقد مود نامه تصحیح مرحوم همایی . ۶-مقدمه‌سخنان‌منظوم آبوسعید . سعیدنفیسی / ۶۲ ۷-حالات وسخنان / ۲۷۷۰ ۷و اسرارالتوحید ۴ ۲۹ و۲۹۳ «چنان که شیخ آن صوفی راگفت که‌توموشی رامحرم نیستی . باتوسررا چگونه گویم . 4ص ۲ ۷مقالات شمس چاپ موحد ] 0 2۷ سر غیب آن را سرد آموختن که زگفتن لب تواند دوخستسن [متنوی ۱۹۳/۳ طبع نیکلسون ] ۸-أمسرارالوحید ۱ ۳۹-دانگ به‌سکون نون وگاف شش يك مثقال, دانق . معرب آنست . (رشیدی)يك ششم درهم پول خرد » پشیز-صاحب قاموس آن‌راسدس درهم ودیگران ثمن درهم‌می دانند . [المعرب ص ۷۶-درهم فرهنگ نظام_چهارمقاله چاپ دکتررمعین ص ۶۶] ٩طبقات‏ الشافعیهج ۱۰/۴ ۰-کشفآلمحجوب /۲۰۶ ۱نفحات آلانس / ۰طبع توحیدی‌پور ۲ -مجموعه‌رسایل خحواجه عبد له انصاریکنزالسالکین باب ول : مقاله عقل وعشق / ۳۳-۳۱ ۳-فصوص آلأداب / ۲۹۸ ۴-آسرارالتوحید /۲۳۵ ۵-کشفآلمحجوب/ ۱ ۳۰_معاملت به‌معنی حالت مراقبه و استخراق‌ورازونیاز با حد اوندگاراست وجمله « ازمعاملت بازآمدن #به‌معني ازحال استغراق به حال حضوربرگشتن است . درو گلستان سعدی »خوانده‌ایم : «یکی از صاحبدلان سربه جیب مراقبت فرویرده بودودربحرمکاشفت مستغرق شده . حالی که این معاملّت با زآمد . ۰ ۰ » ۶متنوی۴ / ۳۸۷ طبع‌نیکلسون . ۳۶ ۱-چهارمقاله نظامی عروضی . مقاله‌دوم (شعر) / ۱۴۷ ۰ چون شمربدین درجه نباشد. اورااثر نبودوپیش ازخداوند خودیمیرد . . . »چنان که «دعیل »)نیزسروده است : ۳ ۹ ز و ۰ و فد سر م7 ۰ ۳ ار رز یمسوت ردی#الشی رمن قبل اهله و جیده ییسقی و آن مات قانله [ثمارآلقلوب /۱۸۸] ۲-نگاه شود به‌مقاله نگارنده این سطور: و آسرارالتوحید» یکی آزمنابع اساسی به‌منظوربررسی اوضاع اجتماعی درسده‌های پنجم وششم‌هجری» که در اوراق آتی آمده‌است . ۳-نگاه‌شود به‌مقاله نگارنده این سطور : «نکات ومسایل صرفی ونحوی‌ودستوری آسرارالتوحید » که در صحایف بعدی‌آمده است . یادداشت‌ها ۱۸۳ ۴-آسرارالتوحید / ۷۲و۷۳ ۵-كوي عدّنی کویان : نام کوچه یا برزنی ازنیش اب وروعدنی ظاهرآنوعی از جامه بوده که در آن‌محل دقّاقی می شده‌است . (منتخب آسرارالتوحید / ذیل صفحه ۴ ) برتلس ۰ کوی‌عدنی کویان را كوي «ماهوت بافان »دانسته است[ناصرخعسروو اسماعیلیان تألیف برتلس , ترجمه‌آرین پور/ ۲ ۵] ۶-آسرارالتوحید / ۷۸و۷۹ ۷-نگ-اه‌شودبه‌مقاله نگارنده این سطور: « لغات وترکیبات واص طلاحات خاص أسرارالت وحید »دربحث درباره آسرارالبّوحید . در صحایف اتی . ۸-آسرارالتوحید /۸ ٩-نگاه‌شودبه‌مقاله‏ نگارنده این سط ور« مجلس وعظ شخ سیف الذین » مجله یغماسال۲۵-شماره‌تیساه /۱ ۱۳۵ ص ۲۳۱۱۲۲۸ وبخش بعدی‌این کاب « شرح برمقامات ار بعین »یاو مبانی سیر وسلو عرفانی » که دانشگاه‌تهران آن رابه‌شماره ۵۹ -انتشارداده‌است. ۰ -به سرارالتوحید نگ اه‌شوددر صفحه‌های ۰۲۲۷ ۰۲۷۵ ۰۲۹۷ ۰۳۱۱ ۰۳۲۶ ۳۲۷ که‌برای‌نمونه سخنان‌منقول از آبوسعیدرابهنثرمسجع‌می توانیافت . ۱ -دارای جنبه تمثیل 1970۳0۵1 یعنی وصف ونعت تألیفی است که کرداری تام وکامل راتصویروتوصیف بنماید . [براي اطلاعبیشتر رجوع شودبه وفن شعر ارسطوء ترجمه دکترعبدآلحسین زرین کوب / ۱۰۰ و۱۶۹ ] ۲ ۱-دیوان‌عطار/ ۷۲۵و ۷۲۶ ۳-فروزانفی شرح آحوال ونقدوتحلیلآثارشیخ فریدالدین محمدعطارنیشابوری / ۳۳و۳۲ ۴-دیوان‌عطّارصفحه۵۶۱بیت۶ ۸۵۰ ۵ -دیوان‌عطاررصفحه ۶۲ ۵بیت ۱۷ ۸۵ ۶مصیت‌نامه ۷۲۷۱ ۷مصیبت‌نامه/ ۱۰۱9۱۰۰ وأسرارالتوحید / ۲۸۷ : «يك روزشیخ باجمعی صوفیان به‌درآسیایی رسیدند . اسب بازداشت وساعتی توقف کرد . پس گفت می دانید که اين آسیاچه‌می گوید؟می گوید که تصوف اینست که‌من دارم . درشت می ستانم ونرم بازمی دهم وگردخودطواف‌می کنم » سفر خوددرخودمی کنم تا آنچه نب‌اید از خوددورمی کنم . همه‌جمع‌راوقت خوش شد ازاین‌رمز. » ۸مصیبت‌نامه ۱۳۰ -مصیبت نامه / ۱۴۵ وأسرارالتوحید / ۲۲۷ : « آوردهاند که روزی‌شیخ به گرمابهشد در نیشابور حواجه امام بومحمّد جوینی بسلام شیخ آمد به انقاه, گفتند : شیخ به‌حمام است اونیزبه موافقت شیخ به‌حمام شد چون درآ مد شیخ گفت این حمام خوش هست؟ بومحمدگفت هست . گفت ازچه خوش هست؟ گفت ازيراي آن که‌شیخ اینجاست . شیخ گفت : به ازینباید» گفت. شیخ بفرماید : شیخ گفت : ازبه رآن که‌باتوایزاری‌وسطلی بیش نیست وآن نیز آن تونیست . » ۰ مصیبت نامه /۱۶۸ ۱-مصیبت نامه / ۱۸۳ و أسرارالتوحید /۲۷۸ و۲۷۹ : «روزی‌شیخ به‌راهی‌می گذشت. کناسان‌مبرزمی کردندوآن نجاست بخيك بیرون‌می آوردند . صوفیان چون آنجارسید ند : حویشتن فراهم گرفتند . شیخ ایشان رابخواندوگفت این نجاست بزفان حال با ماسخنی می گوید . (می گویدماآن طع امهاء حوشبوي بان تیم که‌شمازروسیم برمامی فشاندیت وجانهاازبهر مانثار می کردیت) به‌يك شب که باشماصحبت داشتیم بهر نگ شماشدیم از مابه چه‌سبب‌می گریزید ؟ مارا از شمابایدگریخت | چون شیخ این سخن نقریر کرد فریادجمم برآمدویگریستند . هومتناسب با آنست اشعارذیل ازدیوان ناصرحسرو: ناصرخجس رو به‌راهی می‌گذشت مست ولابعقل نه‌جون‌میضوارگان دید فبرستان و مسرز روسرو بانگ برزد » گفت کای نظارگان نعمت دنیا ونممت خواره بین اینش نعمت اینش نعمت خوارگان [ دیوان ناصرعسرو/ ۵۰۷ طبع طهران / ۱۳۰۷ ] ۲-مصیبت‌نامه / ۲۵ ۲ وأسرارالتوحید/ ۱۸۴ ۳-مصیبت نامه / ۳۳۴۰ و۱ ۳۴ و أمسرارالتَوحید / ۱۱۶ «حسن مود بگفت روزی‌شیخ درنیشاب ور از مجلس فارغ شده بود؛ ۰ پیرزنی ازدرخانقاه‌درمی آمد؛ من‌پیش اوشدم صره‌زربه‌من داد . ۱ پیش شیخ بردم . ۰ شیخ گفت‌بردارومی روتا به گورستان حیره . . پیریس تآنجاحفته , سللام مابه‌ویرسان وصره‌زربه‌وی‌ده . . . حسن گفت من برفتم پیری‌رادیدم ضعیف طنبوری زیرسر نهاده و خفته اورابیدار کردم و . ۰ زربه‌وی‌دادم . . . » ۴مصیبت نامه / ۳۷۸۳۷۷ أسرارالتوحد / ۲۴۵ ۵-لهی نامه / ۴۶و۴۷ ۶ لهی نامه/ ۱۰۱۱۰۰ ۷-الهی نامه / ۱۵۵ ۸-لهی نامه / ۲۳۵ و أسرارالتوحید / ۲۳۲ و۲۳۱ : و آوردهاند که روزی شیخ دربازارنیشابورمی رفت(وجمع متصوفه‌در خحدمت اوبودندوبه‌بازارفرومی شدند جمعی برنایانمی آمدند برهنه . هریکی ایزارپای چرمین پوشیده‌ویکی رابرگردن گرفته می آوردند. چون پیش شیخ رسید ند شیخ پرسید که این کیست؟ گفتند آمیرمق امران است‌شیخ اوراگفت این امیری به چه‌یافتی ؟ گفت ای‌شیخ به‌راست باختن وپالك باختن . چون‌شیخ بشنید نعره‌بی بزدوگفت راست بازوپاکبازوامیرباش . ٩‏ ٩-[لهی‏ نامه / ۲۶۷ : ۰-(لهی نامه / ۲۹۳ و۲۹۴ ۱منعق الطیرچاپ دکترگوهرین / ۱۳۶ وچاپ دکترمشکور/ ۱۶۸ ۲منطق الطیرچاپ دکترگوهرین / ۱۸۵۱۸۴ وچاپ‌دکترمشکور۲۳۳ و۲۳۲ ۳منطق الطیرچاپ دکترگوهرین / ۲۵۷ ۴من وق الطیر/ ۲۵۹ وچاپ مشک ور/ ۲۷ ۳ وأسرارالّوحید / ۲۸۰ و۲۸۱ : «د رآن‌وقت که‌شیخ قاس اللّه روحهآلعزیز به‌نیشابوربود» بهحمام شد درویشی اور خحدمت می کردودست بربازوي شیخ می نهسادوشوخ ازپشت شیخ بربازوجمع می کرد چنانك رسم ایشانست تا آن کس ببیند , در میان این خدمت ازشیخ سوال کرد که ای شیخ جوانمردی چیست؟ شیخ گفتآنك شوخ مردپیش‌روی‌او نیاری . حاضران انصاف بد ادند که کسی درین معنی به‌تر ازین سخنی نگفته است . » ٩۵۱۹۳ / ۵-اسرارنامه‎ ٩۸۱7٩۷ / ۳۶-]سرارنامه‎ ۷ آسرارنامه / ۱۴۳۱۴۱ ۸-قابوس نامه / ۲ ۸-باب‌چهاردهم« عشق ورزیدن . » ۹مرصادآلعبادصفحه ۱ ۳۰ ۰ ۴مرصادآلعبادصفحه ۱ ۳۳ یادداشت‌ها ۱۸۵ ۱مرصادآلعب ادصفحه/ ۳۲۵و أسرارا لك وحید صفحه ٩‏ ۵و مقایسه شود مضم وا ن‌داستان درمرصاد آلعب‌ادبا فردوس آلمرشدیه[ صفحه ۰ ۷چاپ آقای ایرج افشار] که این گفت و شنودبه آبوسعید و امام آبوآلقاسم قشیری نسبت داده شده است . ۲-آسرارالتوحید /۱۱۶ ۳-نگاه‌شودبه فصل : « آبوسعید ابوآلخیروسماع »درهمین کتاب . ۴منوی‌جاپ نیکلسون۱۱۶/۱ به‌بعد وچاپ علاء الدوله ۵۸ ۵-أصرارالتوحید /۲ ۲۷ ۶ مثنوی‌طبم نیکلسو ۶/۱۵ ٩‏ وجاپ علاء الذوله ص ۳۸و۳۹ ۷-آسرارالتوحید / ۸۶و۸۷ ۸مثنوی‌طبم نیکلسون / ۲۹ ۳۳به بعد وچاپ علاء لد وه ص ۱۳ ۹-درمتن آسرارالتوحید /۴ ۱۰ به‌تصحیح آقای دکتر صفاه غنیمان آمده که به‌هیچ وجه‌معنی ند اردوصحیح و غریمان» است وغریم درزبان عریی به‌معتی «وامد ار ووامخواه » هردو آمده و از اضد اد است ودر عبارت کتاب به‌معنی وامخواه و طلبکار است . ۰ _ممنوی‌جاپ نیکلسون ۱/۲ ۲۶۸-۱۷ وچاپ علاء الدوله / ۱۱۳ . تابدانجاکه‌می گوید : [دفتر۲ بیت۲ ۴۴ص /۲۷۱ طبع نیکلسون ] ۱ -أسرارالتوحید ص ۲۶۵ و۲۶۶ ۲ ۵_منوی‌چاپ نیکلسون ۱۱۸/۵ وجاپ علاء الذوله۵ / ۴۹۷ ۳-أسرارالتوحی. ص ۶۷ به‌دلیل طولائی بودنحکایت ازنقل کاملآن صرف نظ رگردید . ۴مثنوی‌چاب‌نیکلسون ۳۰۶/۶ وچاپ علاءالدوه | ۵۶۵ ۱ ۵-أسرارالتوحید / ۲۲۵ ۶ نامه دانشوران‌ج ۵/ ۲۱۷و مقالهو سعدی, شاعرجامع وما خذ چندحکایت بوستان » در« ذکر جمیل سعدی»[ج ۱ ص ۳۶۸-۷ ]ازراقم این سطور-برای اطْلاع ازتفصیل نگ اه شودبه یادداشت نگ ارنسده این سطوردرمجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه‌تهران‌شماره ۸۰-۷۹سال ۱٩‏ اسفندماه ۱ ۱۳۵ صفحه ۱۶۹۱7۱۶۷ «مسامحه‌دراسناد شیوه‌صوفیه . » ۷دیوان کبیرغزل‌شماره ۸۲۴ / ۱۶۰ ج۲ ۸-دیوان کبیرج ۲ بیت‌شماره / ۸۶۱۷ ۹ -قدید : گوشت خشك کرده, جامه کهنه(اللحم القدد و الئوب ا-خلق : صحاح اللّة) در نظرها چرخ بس کهنه و قدید پیش چشمش هردمی خلق جدید ۰-بیت‌شماره۱۰۰۳۵ ۱ -دیوان سلطان ولد به کوشش سعید نفیسی /۵۲۲ ۲ کلیات سعدی به کوشش مظاه ر مصفا / ۷۸۱ ۳-مکارم آلاسلاق/ ۱۷۰ و۱ ۱۷ مقایسه‌شود باداستان آسرارالتوحید صفحه ۰ ٩و۱ ٩‏ ونیزنگاه شودبهمقاله اینجانب : «جلوه‌هایی اززندگانی ابوسعید ابو لخیر » مجلّه تلاش‌شماره / ۳ شهریورومهر/ ۱۳۵۰ صفحه ۱ ۴ ت۴۵ ۴-شرح‌گلشن راز/۳ ۷۰ ۵-فتوت نامه‌سلطانی / ۲۱۹ و۲۲۰ ۶ _أسرارالتوجید | ۳۵۰ ۷-تفسیر حد الق آلحفایق / ۴۵۹ ۸-ترجمه‌شعرمذ کوربه زبان انگلیسی چنین است : و 06116۲ 15 65 062۲ ۱۵۵ آن قامما 106 ۱۱۳۵ منق هه اندمطازبا و5 و ۵616۲ دا 160ااعدها ,0۲6۵26 مه عط) مر ] ۰ 3204 0تعوبظ ۵۶ مصهمرن ۲۳86 مقط۲۳ عامر وز ۵ یاون ان 1 13 1۲۵۲۴ 02۷۱ ۵/0۲2 0۲ طوزو 16 که فارسی آن را از حافظه نقل کرده‌ام ونمی دانم در کجاپیش ازاین خواندهام امالازم به‌یادآو ری‌است که‌دردیوان‌قاآنی » رباعی مذ کور چنین آمده‌است : آشفته سخن چوزلف جان ان حوش تر چون کارجه ان بی سروسام ان خوش تر مجموعه عاشقان بوددفترمن مجم وعسه عاشقان » پریشان خوش تر [دیوان قاآنی -از انتشارات کتابفروشی محمودی ص ۴۴۴ ] (الف)معرقي پرخی از کتاب ها الف_کتابآسرارالتوحید ومولفآن کتاب « آسرارالّوحید فی مقامات الشیخ آبی سعید » از جمله قدیم ترین وبه‌ترین وکامل ترین کتاب هایی است که‌درموضوع سیرت مشایخ صوفیه بهرشته تحریر درآمده است" علاوهبر آن که یکی از متون اساسی وارکان نثرشیوا ودلاویزز بان فارسی به‌شمار می رود . موف این کتاب «محمدبن آلمنورین آبی سعیدبن آبی طاهربن آبی سعید فضل اللّهین ابی آلخیرآلمیهنی " »» ازنوادگان ابوسعید بو لخیر است که سلسله نسبش به‌سه واسطه به شیخ آبوسعید می پیوندد . ۱-گذشته ا زأسرارالتوحید » پاره‌یی ازمشهورترین کتاب هایی که‌درموضوع «سیرت مشایخ »به‌رشته تحریردرآمده » بدینقرار است : وحالات وسخنان شیخ آبوسعید آبوآلخیر» از جمال الدین آبوروح لطف اللّهین آبی سعیدین ابی طاه رین ابی سعیدمیهنی ‏ «مقامات ژندءپیل »در آحوال وآقوال‌شیخ احمدجا تألیف سدید الدّین غزنوی« فردوس آلمرشدیه فی أسرارالصمدیه «تالیف محمودبن عثم ان کازرونی نگارش ۲۸ ۷ . ق‌دربیان‌مقامات شیخ آبو|سحاق کازرونی (متوفا ۲۶ ۴ ق)-سیره‌شیخ کبیرآبوعبد له محمدین خفیف (مت-وفا ۳۱۷ ه ) شیرازی » «مقامات رو زبهان بقلی »-« صفوفالصفا ‏ [ ازتوکل بن اسماعیل که اورا« این البزازمی نامندوظاهراً به اشارت وتشویق شیخ صدرالاین پسر شیخ صفی که پس از پدر مدت پنجاه‌وهشت سال‌را هنمای طر یقت بوددر حوال و اخلاق وتعالیم وعقاید و کرامات‌شیخ صفی الذین اردبیلی [متوفابه سال ۷۳۵ درسن ۸۵ سالگی ] کتاب صفوة الصفارامشتمل بريك مقدمه ودوازده باب ويك خاتمه‌تألیف نم ود وآنصرین خلاصه معتبراین کاب از« آب وآلفتح حسینی » است که در عهد سلطنت شاه طهماسب (4۳۰- ۴ . ق) انجام پذیرفته است]« مقامات خواجه محمد پارسا »وه مقامات خواجه یوسف همد انی . »لازم به‌یادآوری است که اگرچه کتب مقامات اغلب مشحون از کرامات وخرافات بسیار استاماهم در حل وفهم حوال وسخنان مشایخ ا زآن هامی توان استفاده کردو هم درکشف نکات ودقایق تاریخی واجتماعی وکیفیت زندگانی مردم ازمنابع قابل ملاحظه ودرخور توجه به‌شمارمی رود . ۲-أسرارالتوحیدص ۵ ۱۹۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر) ب_اتحافأسرارالتوحید بنابرشیوه مخت ارنویسندگان قدیم ۰ وجنان که‌محمدین منوردرمقدمه به‌نسبت مصنوع وعالمانه کتاب خودآورده است؛ آسرارالتوحید رابه « غیاث الدنیاوالدین آبوآلفتح . محمدبن سام بن حسین بن سام 6 پادشاه‌غوری " که ٩۱۵۵۸‏ ۵۹(سال‌وفات آو) متجاوزا زچهل سال فرمان روابی داشته‌وغزنه رادرسال ۵۶۹ ه از چنگ عُران بیرون آوردوساطنت وی‌نیزدر حدودهمان‌سال آغازشد. تقدیم‌داشته است . ج.آبواب آسرارالوحید کتاب آسرارالتوحید مشتمل بريك مقلمه وسه‌باب است . باب اول دربیان بد ایت حوال ابوسعید وروزگار کودکی وکیفیت دقیق تحصیل وریاضات ومجاهدات اودرجوانی و استادان ومشایخی است که آبوسعید در محضر آنهابه استفاده‌علمی واخلاقی پرداخته است . " باب دوم دربیان وسط زندگانی وحالت اوکهمفصل ترین آبواب کتاب وقریب به دوئث کتاب راشامل می شود. " وخودبه سه فصل تقسیم می گردد . درفصل اول. محمذین منوریکصد وده حکایت ا زکرامات‌شیخ آبوسعید را آورده است . * فعصل دوم دربرد ارننده یکصدوسیزده حکایت است که برسبیل ارشاد وهد ایت آصناف مردمان عهد در مجالس با خانقاه‌ها برزب ان آبوسعید جاری‌شده است‌ویاداستان‌هایی است که نویسن ده بای روشس ساختن‌گوشههایی اززندگانيپیرمیهنه بقل آن‌هاپرداخته است . * 5 ۱ فصل سوم ازباب دوم شام ل برگزیده‌یی از کلم ات دلکش وعبارات صوفیانه وسخنان منظوم ومنشوری است که به اصطلاح نویسنده به عبارت« فواید آنفاس »تعبیر شده‌وبرزبان مباراگ شیخ دربیان مسای لگوناگون ومتنوع عرفانی و اخلاقی ودینی واجتماعی وتأویل آیات قرآنی موافي مش رب صوفیانه اسوسعید آم ده است. ودرپایان این نصل است که مولف نامه‌ها" وبرعی ازابیاتی راکه برزبان آبوسعید به‌مناسبت‌جاری‌شده بدون ذکرنام قایل آنها, آوردهاست . باب سوم کتاب که کوتاهترین آبسواب است . وجزء اخیرکتاب رادر برداردشامل پایان زندگانی ابوسعید و خودمنقسم به سه فصل است . ۱-مقلمه آسرارالتوحیدص ۱۰ ۲-آسرارالتوحید ازص ۱۲۱۳ ۳-ایضاص ۶۲۱۱۳ ۴-ایضاص ۳۴۴۱۶۷ ۵ایضاص ۶۵تا۶ ۲۰ ۶-أسرارالتّوحید ص ۲۹۴۱۲۰۷ ۱-آسرارالتوحیدص ۲۹۵ تا۳۳۶ ۲-ایضاص ۳۳۹۱۳۳۶ ۳-ایضاص ۳۴۴۱۳۳۹ درباره اسرارالتوحید ۱۹۱ فصل اول وصیت های آبرسعید درهنگام وفات اوست . "فصل دوم درچگونگی وفات وکیفیت َنْ . فصل سوم دربیان کرامات و پیش گوبی ها و پیش ‌بینی هایی است که ابوسعید در زمان حیات نموده و بعد از وفات وی به‌وقوع پیوسته و جامه تحقق پوشیده ۶ است . د-هدف ازتألیفآسرارالتوحید محمدبن منور که خودا زنوادگ ان آبوسعیدفضل اللّبن آبی آلخیر است‌به‌طوری که در مقدمه کتاب اظهارمی دارد. ازآغاز جوانی همواره در جست وجووجمع آوري اسنادومد ارك صحیح و استوا درچگونگي زندگاني نیای‌خودبوده است وعلافه‌واشتیاق به‌جمع آخباروروایات وداستان هاي‌مربوط به‌زندگانی آبوسعیدداشته حه است . چنان که حودمی گوید وخادمدعاگوی درمدت عمر خویش رورگارمصروف واوقات موقوف داشته بود برطلب فواید آنفاس ومقالات ومقامات اودر راه‌شریعت وطریقت : وبه‌قدروسم و (مکان حویش‌جمعی ساخته بود از آن فوايد براي روندگان این درگاه ومرید ان آن‌بارگاه که پیش از این خادم جمعی جامع ترویرفابده‌تر ۱ ۹ ۰ ملد ار و ۷ ازاین‌مجموع ۰ هیچ مرید دربیان روش وجمع فوایدمقالات پیر حویش نساخحته بود «ِ" ۶ رمق ال مر سس ب ب وبرای این کاره ازمشایخ اولادواککاب روا حفاداوئوراللهمضاجعهم استخبار»" می کردهاست ۰ اماجون کیفیت زندگانی ابوسعید درمیان توده‌مردم روزگ ار خودونیز عهدزن دگانی نویسنده کتاب » شهرت ومکانت کم نظیری‌داشته است. «بدین‌سبب ۳ 1 1 / هو بو سا هد ما ۶ ۳ مشایخ ماد ر جمع ان خوضی نکردند وچون همه خواطرها بد ان فوزیدمنوربودوهمه‌سمم ها ازذکر آن‌مطیب» وهمه‌زبان هابه‌ذکران به‌جمع آن . . . محتاح نگشتندچه آن‌مقامات ومقالات درمیان خاص وعام معر وف بودوایشان ازجمع آن‌مستخنی . »1 از فحوای کلام ملف چنین برمی آید که‌یکی از مهم ترین بواعث‌تحریرو تألیف آسرارالت وحیدوفوع حمله‌ شوم ترک ان عز به عراسان بوده است که به سبب آن نام آب وسعید و آفک ار واندیشه‌های اودرمیان مردم را فراموشی می سپرده است‌ودر این هنگام محتدین مورآ رین مورک لب سرگذ شت نامه نیا خودبوده است» از قووبه فعل درآورده است . جنان که‌می نویسد : . . چون به سبب اخت لاف وحدوث غارت وتاراج مرةّبعدآولی وکرهبعد خر ۰ احوالمیهنه چنانگشتهبود که از آثارشیخ ماس ای جزترت مه دی تا ند به جذوجهد فراوان از آن‌مطلوب اندکی بدست می آمد . . آنچه‌درحیز (مک‌ان این دعساگوی‌آمد» وتوانایی راد رآن‌مجال‌بود ۰ بجای آوردوغایت مجه ودد رآن‌بذل کرده‌ودر تصحیح اسانید آن‌به آقصی آلامکان بکوشید وهرچه درروایت آن خللی ویادر اسنادآن‌شبهتی بود. حذ ف کرد واز ایرادآن‌تحاشی نمود . »۲ ه -تاریخ تألیف آسرارالتوحید تاریخ تألیف این کاب بدون تردید در نیمه دوم قرن ششم انجام پذیرفته است» زیراجنان که پیش ازاین‌یادشد» نویسنده ۴-ایضاص ۳۵۳۱۳۴۷ ۵ایضاأص ۳۶۰۱۳۵۴ ۶ایضأص ۳٩۲۷۳۶۱‏ ۷-مقلمه آسرارالَوحیدص ۱۱ همقدمه آسرارالتوحیدص۵ 1-مقلمه آسرارالتوحیدص ۶ ۲-بااندك تصرف وحذف ص ۷و۸ أسرارالتوحید . ۱ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بو آلنی) کتاب خودرابه‌غباث الذّین غوری(متوفا ٩۹‏ ۵ هجری) پیشکش نموده است . "علاو بر آن که مولّف آسرارالتوحید بهتناسب مقال و پراکنده‌وهمراه باتأسف وعیرت ودلتنگی . نموداری ازفجایع‌و کشتارهای‌ترکان عُزویابه تعبیرمورخان اسلام قتل عام وه غارت شعوایی »را که این گروه گسیخته لگام . درنیشابورومیهنه ودیگرشهرهای خراسان به‌بارآوردند ودرنتیجه حمله این طایفه یغماگر« در نس میهنه صد وپانزده‌تن ازفرزندان‌شیخ > خحردوبزرگ به انواع شکنجه از آتش و خحاك وغیرآن هلالكشد ند وبه شمشیر شهیدگشتند بیرون آنکه بهشهرهای‌دیگ ر شهی دگشتند ود ر قحط وو بای این حادثه بماندند . . . وبزرگان‌دین وپیشوایان طریقت به نقاب خالك محتجب شدن دورورگارقحط مسلمانی وعزت‌دین پدید آمد وکاردین تراجعی تمام گرفته اختلالی هرچه عفلیم تربه کاردین راه یافت . 4 . آورده است . ا جانب‌دیگرمولّف اسرارالشوحید از سلطان سنجررمتوقادر ۵۵۵۲ . ق) با آلقاب «سلطان شهید » ودعاهای«برداللَه مضجعه» "وورحمهاللّه ویادمی کند . بنابراین مقدمات, تألیف کتاب أسرارالتوحید بناپرمحاسبهدقیق و صحیح و والنتین ژوکفسکی »محمّق روسی درمیان‌سالهای ۵۵۳و 1٩‏ هجری انجام پذیرفته است . * بهسوجب نص صریح کتاب سرا انتوحید. ملّف پس ازوقوع رزیه غزان. یادداشت هاواطلاعاتی راکه‌در سرگذشت‌جد خودبه تفاریق ویه‌مرورزمان فراهم آو رده بود. کسوت تألیف پوشانید , امادرطالب پایان أسرارالتوجید اشارت هایی است‌مشعربر آن که محمدبن منورتاسال ها بعد از این پیش آمد به تحریرونگارش کتاب مذ کور اشتغال داشته چنان که‌مواردی ا زکرامات شیخ را به‌نقل ازه آوحد الایفهمحمدین عبد السلام » ازمولا زادگان آبوسعید که پس ازواقعه غز مجاورروضه آبوسعید بوده‌است . اورده ۳-أسرارالتوحیدص ۱۰ ۱-مقلّمه آسرارالمَوحید ص ۶ و۷ ونیز در صفحات ۸۴ ۳ و۸۵ ۳ و۳۸۶ کتاب گوشه هایی از کیفیت حمله ترکان عُزبه نواحی خراسان و نتایج وعواقب شوم حاصله از آن‌را موف آو رده است . لازم به‌یادآوری است که حمله ترکانغزبه خراسان ازسال ۸۵۴۸ . ق) آغازگردید و سالهااین حمله‌هاادامه‌یافت وگذشته از اسارت سلطان سنج سلجوقی (جلوس ۱ ۱ ونات ۲ ۵۵ ه . ق)وفتنه‌های‌پی دریی و کشتاره ای‌شوم . یکی ازوقایع شوم وناگوار تاریخ سیاسی وعلمی وادبی واجتماعی ایران‌به‌شما می رود . شرح‌این فاجعه جانگد ازرا این آثیروأبوآلفداواین لک ان وعماد کاتب اصفه انی ودیگرتاریخ نویسان به‌شرح پرداخته وحاصل آن همه این که‌غزان« فحلواما لاتفعله آلکمره ۹ شاعران بزرگ ونام آوری چون آنوريآببوردی و خاقانی شروانی ۰ تصاید ومرائی جان سوزی‌دربیان وضرح این مصیبت کبری و بلاي عظمی ساخته‌اند که مشارالیه بالبنان ونزد آمل ادب معروف و مشهور است و برای مثال أنوری در قصیده‌یی خواندنی با برسمرقند اگربگ ری ای‌بادسصر نامه اهل خراسان به‌بر خاقان بر می گوید : شاد 1 به‌دم مرگ بیتسی, مردم بکر جز در شکم مام نیایبی دستر نگارنمده این سطورهنگام مطالعه این اوراقلوده به اشك و خون‌بی اختیاربهیاداین گفتار سامرست موام نویسنده نامبردارانگلیسی افتادکه‌می گوید. «ملل خوشبخت‌تاریخ ندارند , تاربخ از انجاآغازمی شود که خوشبختی پایان می پذبرد . » ۲-أسرارالتوحیدص ۳۵۸ نسخه بدل‌پایین صفحه ودرمتن نسخه استانپول« سعیل »آمده‌است ۲ ۳-أسرارالتوحیدص ۳۵۸ ۴_أسرارالتوحیدص ۳۶۰ ۵مقدمهژوکفسکی ب رأسرارالتوحیدص ۵ دربارهءاسرارالتوحید ۱۹۳ 1 همچنان برس رتربت‌شیخ بهعدمت بیستاد مدت بیست سال زیادت وخدمت آن بقعه مب ارلامی کردواگردرویشی رسیدی » خدمت اوبه‌جا ی آوردیوعورات را به حصار فرستادی و اوبردرمشهد می بود . »ا مولّف پس از گذشتن این‌مدت طولانی از فاجعه‌غزان ۰ این مردرابر تربت شیخ آبوسعید ملاقات کردوموقم رامختنم دانسته از 4 ۰ وی‌سوال کرد که درین مذت که توبرسرروضه مب ارك مقیم گشته‌یی از کرام ات شیخ چه‌دیده‌یی ؟" واردوواقعهرا که‌دال‌ب رکرامت آبوسعید نسبت به حدمتگزار مشهد ومدفن خویش است. برایملّف نقل کرده است . این اشارت هادلالت دارد که فرزندزاده آبوسعید ۰ کتاب خودرا سال هاپس از حمله‌ترکان غُز وظاهراپرداحت‌نهایی آن‌رادر حدود بیست وچهارپنج سال‌پس از آن‌واقعه ۰ یعنی درحدودسال ۰ ۷ ده . قوفریب یکصدوسی سال‌پس ازدرگذشتآبوسعید ۴۳۰ ه .ق] به عمل آورده‌وبه پادشاه غوری‌تقدیم داشته است 3 # ۳ ِ ومخذمولّب آسرارالُوحید گذشته از استقصاوکوششی که محمدبن منوردرجمع آوریماغذ ومنابم استواربرایتألیف سرگذشت نامه ابوسعید به‌عمل آورده است ازجمله منابع مهمی که‌درنگارشآسرارالتوحيد اورابه کا رآمده کتایی دیگراست‌هم درسرگذشت و حوال ابوسعید که پیش ازحمله ترکان عزه یابه اصطلاح صاحب آأسرارالَوحید « درعهد استقامت »‏ یکی ازبازاندگان ای به‌نام «جمال الدین آبوروح لطف ال بنآبی سعدین آبی طاهسرین‌میهنی . درشرح ح وال وسخنان جد خودنوشته است . این موف اخیر چنان که از محتوای آسرارالتوحید برمی آید در نیمه اول‌یااواسط قرن ششم می زیسته است لیکن مذتحیات وزمان‌ونات‌وی برمامعلوم نیست . اما محمدین منورد رأسرارالتوحید ازای مانندگذشتگان‌یادمی کند : « . . . پیش ازاین درعهد استقامت» اجل[مام عالم جمال الدین آبوروح لطف ان آیی سعد که‌پسرعم این دعاگوی‌بود. جمعی ساخته‌بود.به استد عای‌مریدی: وآنراپنج باب نهاده‌ودرهر بایی خبری‌به اسنادروایت کرده و فصلی درمعنی ان خبر ابرادکرده » چنان که ا زکمال فضل وفصاحت‌وی ز یبد ومخلص به‌حالت و سخنان شیخ قدس روحهآلعزیزبازآورده. أمّاطریق ایجازواختصارسپرده . . . »۱ همچنین آخرین سالی که برطبق قراین می توان به‌زنده بودن ای اطمینان‌یافت هنگام بیان جنگ اتسز خوارزمشاه‌باسلطان سنج درکتاب آمسرارالتوحید است که در ضمن آن درباره« جمال الذینآبوروح »می نویسد : ۱ . . . پس فرزندان‌شیخ وصوفیان بیرون شدند » بسیارٍعزازواکرام فرمودوجمال الذین آبوروح که‌پسرعم دعاگوي مولّف این مجموع (-أسرارالتوحید) بودودرفتون علم متبح دعاوفصلی نیک وبگفت وا زحالات‌شیخ وکرامات وریاضات ای فصولی مشبع تقریر کرد . او(< اتسن) جمم را بازگردانید وجمال الدین رابازگرفت وبعد نم از خفتن حالی بازو(-با او به زیارت آمد وچون زیارت به جای آورد . جمال الدین‌را بارگردانیدبرآن قرا رکه بامد اد پیش اوآید ود رین سه روزپیوسته به حدمت باشد . 7 ۱-آسرارالتوحیدص ۳۸۷ ۲-أسرارالتوحید ص ۳۸۷ ۳ شادروان احمد بهمنیاردرحاشیه صفحه یب سرارالبّوحید چاپ سال ۱۳۱۳ شمسی . تاریخ تألیف کتاب را براساس محاسبه‌ای که فرموده است‌سال ۸۵۷۴ . ق‌دانسته است . ۴آسرارالتوحیدص۸ ۱-أسرارالتوحیدص۸ ۲-آسرارالتوحید ص ۳۸۵ ۱۹۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بوآلخیر) وچنان که‌دره کامل این آثیر »درذیل وقایع سال ۵۳۶ ودیگرتواریخ آمده است . می دانیم که نبرد تس خوارزمشاه باسنطان سنجردرسال مذک ور به در سم رقندروی‌داد که به شکست فاحش سنجر و کشته شدن قریب صد هزارتن از لشکر ا که ازان جمله ‏ دوازده‌هزار صاحبان عمامه بودند و سارت زوجه سنجروسپس آمدن آنسز خوارزمشاه » به حراسان واستفاده از این توفیق وفتل وغارت ونهب اوخراسان‌ومرووسرحس ونیشابوررامنج رگردید . براساس این دلایل واشارت ها تردیدی‌باقی نمی مانند که‌پیش ازتألیف اسرارالت وحید موف کتاب حالات وسخنان » درگذشته است . در کاب «معجم شیوخ » " ازتاج آلاسلام آبوسعد سمعانی ترجمه آحوالی مختص رآمادقیق ومفید وبغایت ممتع ومختنم از نویسنده کتاب حالات وسخنان شیخ آبوسعید آمده است که درتایید استدلال فوق‌دلیلی قاط تواند بودومادراینجابعینهبه‌ترجمه آن می‌پردازیم . «أبوروح لطف اللّبن سعدین آسعدین سعیدبن أبی سعید فضل اللّهن آبی آلخی رآحمدبن محمدبن ابراهیم آلمیهنی «از صوفیان میهنه وا ز جانشینان شیخ آبوسعید فضل الله‌بن بو لخیروا زمشایخ فاضل ونیکوبیان ونیکوروی‌ودردوستی استواربود . از جدش أسعدین سعید ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش پیش ازسال / ۴۹۰ ه ووفاتش درروزپنجم ماهرمضان‌سال /۵۴۱ه در میهنه اتفاق افتادومن قبرش‌راز یارت کردم . ۱1 محٌ‌دبن منور درتألیف منیف خود, داستان هاوروایت هایی را که پسرعم اودرسرگ ذشت جد خود. در کتاب حالات و سخنان شیخ آبوسعید بوآلخیر آورده است. به‌تفار یق‌به‌نقل آنهادر کتاب خودپرداخته است . با این تفاوت که تفصیل داستان هادر سرا رالتوحید بر اجمال‌داستان هي کتاب حالات وسخنان غلبه داردوباشرح ویسطی بیشترآمده است . به‌طوری که نویسنده|ظهارمی دارد . وی‌برای تألیف این کتاب؛ استقصاوکوششی تام به عم ل آورده‌تاروایت هاو داستان های صحیح ودرست ومستندرا که راجع به زندگانی آبوسعید بوده است. فراهم آوردو«هرچه در روایتآن خللی‌ویادر اسناد آن‌شبهتی‌بود. حذف کردوازایرادآن تحاشی نمود . »۲ ۱ وبالاخره‌هدف غایی ازین تألیف آن‌بوده است که « آنچه آن بزرگ (- آبوسعید) آورده است و آنچه بدین دعاگوی (-محمدبن مشور) رسیده است. و درست گشته از آشار و کلماتبارك اودر قلم آوردتابیشتر در میان خلّق بماند وبعضی از آنچه به سبب این فتنه‌هاوتشو یش هامندرس گشته است . تازه گرددوپس اززمایادگار ماند . . . وبه سخن آن‌بزرگ‌دین ویگانه عهد أسماعمعتقدان خوشگرددودل و جان مد عیان طر یقت را استرواحی‌باشد . ۴۰ « آمسراراتوحید فی مقامات الشیخ آبی سعید » آیینه‌روشنی است که‌د رآن‌می توان‌منظره کوی هاوبرزن هاووضع طرق و شوارع وبرعی کاروانسراهاودهکده‌ها وآماکن مجهول وجهات گوناگون زندگانی مردم عادی‌ودکان هاونقود و اوزان‌رایج وبعضی از اقسام جامه‌هاوپای پوش هاونان هاوخوردنی های مخصوص سفره افطارومطالب بسیاردیگر را مشاهده کرد . به علت تمساس و ارتباط بل که وحدتی که‌بین طبقه متصوفه باعامه مردم وطبقات جامعه‌بوده است . این کتاب . منبم گران بهایی برای|درالك جزییات زندگانی مردم عادی‌ووسایل مورد استفاده‌ویا نیا عمومی ووجود آماکن وراه‌هاور باطات وزاویه‌هاو خانق ها وکیفیّتمعاملات وصنعت وجلوهه ایگون اگ ون حیاتاجتماعی به‌شمارمی رودوبه‌يارياین منظوروتلفيق آن‌هابا درونم ایه سفرنامه اي مت ددومتنوع ازقبیل[ سفرنامه این بطوطه‌ومانند آن ]می توان اساس تاریخ اجتماعی وتمدن چند قرن‌ا ۳-نسخه عکسی متعلق به آقای‌د کت حسن مینوچهر. ۱ورق۱۹۶ نسخه‌مذکور. ۲-مقمه آسرارالتوحیدص۸ ۳ مق مه آسرارالتوحد ص ۸و٩‏ درباره اسرارالتوحید ۱۹۵ به‌موازات‌تاریخ سیاسی وکیفیت طلوع و افول سلسله‌هاپی ریزی کرد . ز-أسرارالتوحید به‌عنوان منبع بررسي اوضاع اجتماعی أسرارالتوحیدیکی ازمنابع اساسی به‌منظور بررسي اوضاع اجتماعی درسده‌های‌پنجم وششم هجری است وگذشته ا زآن که به عاطر احتواي‌دقایق وجزییات مربوط بهزندگانی آبوسعید بآ لخیر( ۴۴۰-۳۵۱۷ ه )وشناخت چهرهواقعی وتصویر حقیقی و افکاروانديشه‌هاي ای ازماعذدست اول و واجد آهمیت به‌شمارمی رودوعلاووبر آن که‌به لحاظ نگ ساده‌ودلاویزوشیرین‌وروان از آرکان استوارنشررفارسی محسوب می شود» ازنظربررسي رويدادهايتاریخی واوضاع | اجتماعی . سیاسی . اقتصادی‌ومذهبي عصرنویسناه نیز از منیع مهم وشایان مطالعهعلاقهند انب ین بل مسایل تحقیقی واندودونوسندد نمحّدین ادا به‌مناسیت؛ باچیر‌دستی خحاص خود » تصویرروشنی ازاین‌مسایل ونیز کیفیت‌معیشت عموم‌هردم عصر خودرابه دست‌داده‌است دربرحی ازموارد اشاره‌یی صریح وروشن دربیان علل وقوع رویدادهای تاریخی دارد که بسیارمختنم وارزنده است. برای‌مثال آنجاکه ازانتقال حکومت ازخاند ان غزن وی به‌دودمان سلجوقی ‏ بهمناسبت سخن به‌میان آورده است ‏ علل شکست سلطان مسعودرا از سلاجقه اشتغال بهنسادوظلم وتعدی‌وتجاوزیی اند ازه به‌مردم می داند که ا زنل آن همه در اینجاچشم می پوشیم وتنهابه‌نقل جمله‌بی چندمی پردازیم : «درآن وقت که آل سلجوق از نو بخاراخروج کردندو به خراسان آمدندمردم‌بسیار برایشان جمع آمدندوپیشتری ازخراسان بگرفتند بسبب غفلت سلطان آن عهد مس ود از مك و اشتغال اوبه فساد وآنگاه که در میان جنگ . سخن صلح پدید آمد و صلح کردند ورئیس میهنه بیرون امد اورانشر یف‌دادند . . . سلطان بف رم ودتاهر چهل ويك مر دحکم اندازرادست‌راست بپریدئد . . . وشیخ می گر یست ومی گفت مسعوددست مك خو یش ببرید . 6 [أسرارالتوحیدصص ۰۱۷۱ ۱۷۰] درجای‌دیگرهنگام توصیف ناآمني خراسان وعدم استقرا رکاملی دولت سلجوقی در سال‌هاي‌پایان حکومت غزنوی . با ایجاز کال چنین می نویسد : «روزگار ناأیمن بودکه|بتداي‌فتنه ترکمانان‌بود»[ص ۷۴ ۱ ]آوبازدرمیان‌هرج ومرج‌واغتشاش وشورش و بلواي‌ناشی ازقدرت نمایی حکمرانان غزنوی وسلجوقی که درنتیجه آن أمن وراحت و آسایش را ازمردم بازگرفته بودند . می نویسد : 2 اوّل عهدترکمانانبودو خراسان تالیمن »[ص ۰ ۳ ومظالم سلاجقه را درهنگام به‌دست گرفتن قدرت وحکومت بابیانی مجمل امسازیب اودلکش چنین توصیف‌می کند : «وقت‌ترکسان‌تازبود. حسن رابگرفتند وب زدن دو استخفاف هاکردند که تو جاسوسی»[ص ۱۸۵ ] دریاره‌یی ازموارد» در أسرارالتوحید بهملاقات ودید اررارکان دولت سلجوقی از آبوسعید مانند سلطان لغرل‌سلجوقی [ص ۰ ]برادرای ابسراهیم‌ینال[ص ۱۲۶ و۲۴۷ ]وبومنصورورقانی[ص ۰۱۲۵ ۰۳۳۳ ۰۳۳۴ ۳۴۸]-وزیر سلطان طغرل‌سوچغری بيك[ص ۱۷۰ ] اشاره شده است که اگرتحقّق آنهانیزمحل تردید باشدواین داستان هافرآوردهذهن ودماغ محمدبن منور بودهباشد» ظاهسر براحترام وبزرگد اشت رجا حکومت بر آبوسعید ومشایخ صوفیه دلیلی قاطع تواند بودونمودارآنست که نودولتان سلجوقی با توجهروزافزون مردم به صوفیه واعتقادبه کرامات آنان مواجه‌شدهوسرعت تحت‌تأثیر معتقد ات عامه واقع گردیده اند . درباره فتنه‌خانمان سوزوغارت بی آمان ترکان عُز» نویسنده‌هرکجا که موقع رامناسب دانسته‌بادلی سرشارازتأتروتأسف» سخن به‌میان آورده است : د. . . حادله غزو فتنه خراسان پدید آمدودر خراسان علّی آلعموم‌رفت آنچه رفت و در میهنه عّی الخصوص _دیدیم آنچه دیدیم و کشیدیم آنجه کشیدیم و در جمله بلادخراسان هیچ موضع را آن با ومحنت و آن خرایی ومشقت نبو که هل میهنه را بزرگان دین و پیشوایان طر یقت بنق اب خاك محتجب شد ند و روزگار تحط مسلمانی وعزّت‌دین پدید آمد کار دین تراجعی تمام ۱۹۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعیدابوآلضی گرفت»[ص۶] این حمله دروضع عمومی مردم وأصول عقاید آنان تأثیرات عمیق ونامطلوبی به جایگذ اردچنان که« . . . اعتقادهافسادی ری ۰ تمام گرفت و بیشتر آهمل اسلام از مسلمانی به اسمی و از طر یقت و حقیقت به رسمی‌مجردقانع شدند »[ص ۷ ]وه درخراسان از تصوف‌نه آسم ماندونه‌رسم 0ص ۵ ۴ ] فقروبینوایی » درماندگی وتهی دستی بیشترداستان ها آسرارالتوحیدراسایهواردنبالمی کندودرروشن ساختن طرز گذران است‌به‌ما كمك فراوان‌می کند . از کیفیت روابط اجتماعی مردم مانند برده‌د اری‌وبرده فروشی [ص ۲ ۵ ]۰ عادات ملوك[ص ۸ ٩‏ ۱۱ آداب ورسوم‌مردم شهرها[ ص۲۴۲ ]وضم معیشت ودشواری های‌مسافرت [ ص ۳۶۳ ] خرافات و اوهام رایج درمیان مردم [ ص ۲۱۳ ]۰ وجودبقاياي ادیان قدیم وطرززندگانی ومشاغل اقلیت هاي‌مذهبی [ صحایف ۲۳ ۱ ۱-۰ و۲۶۶ ]درعصرزندگانی خود» موف کتاب أسرارالتّوحید ۰ آگاهی های‌دیقیمتی به‌دست‌داده است . لك میهنه از سلطان سنجرپس ازرهایی ا از چنگ مُزهابرای اعاده وضع پیش از حمله‌ترکان عُزدرمیهنه حواسته است« گاو جفتی » [ ص۳۵۸ ]بوده است . وجه امتیا زدیگری که برغناو اهمیت و ارزش معنویأسرارالتوحید افزوده است. کوششی است که‌محمدبن منوردربیان‌و تفسیر نک ات ودقایق عرفانی وچگونگی اجتماع صوفیان در نحانقاه هابه زبانی ساده‌ودلاویز از خودبه خرج داده است‌واز آداب‌ورسوم وسنن واعتقادات صوفیان وکیفیت سیروسلوك وزندگانی آن ها و أصول طریقت وشیوه تربیت در خانقاه‌هاومرام ومسلك درویشان به‌افتضای‌مقام ومقال به‌تفصیل یا | جمال سخن ران ده و درین مق وله‌هاگاهبه‌گاهبه نقدوبیان معایب اخلاقی صوفیان ودرویشان خانقاه‌هانیزیرداعته است [ص ۰۲۵۲۰۱۷۸ ۰۲۷۵ ۲۸۶ ]که‌درروشن ساختن وضع اجتماعي مردم آن رورگا به‌محققان در این قبیل‌مسایل» كمك فراوان‌می کند . به اين ترتیب آسرارالتوحیدرامی توان درشماریکی از مراجع معتبرومنابع مختنم ومفید برای بررسی مسایل گوناگون تاریخی » اجتماعی » سیاسی . اقتصادی‌ومذهبی وعرفانی درسده‌های‌پنجم وششم قمری‌درایران‌دانست‌وازآگاهی های‌متنوع‌ودقيق آن بهره‌برگرفت . ح-لغات وترکیبات وا صطلاحات زبانی خاص در آسرارالتوحید اکنون به‌بیان لخات وترکیبات و اصطلاحات خحاص که در آسرارالتوحید به کاررفته : ونمودار قدمت واهمیت لغوی کتاب است؛ می پردازيم : واژه‌هایی که‌دراین مبحث‌موردمطالعه قرارمی گیرد » بر جنددسته است : زد نخست واژه‌هایی که باگذشت‌زمان» تطورمعنوی‌یافته است‌وامروزآن‌هارابه‌معنی دیگری‌به‌کارمی بریم ازاین‌قرار: ۱-آزادی‌رامرادف‌بامعنی « شک وسپاس» آورده است : آزادی و عشقی چون همی ناسد راست بنده شدم و نهادم از يك‌سوء خواست زین‌پس چون‌ان که داردم دوست. رواست گف تاروخحصومت ازمیانه بر است [آسرارالتوحید /۳۲۸] درباره اسرارالتوحید ۱۹۷ که » در« ویس‌ورامین »فخرگرگانی نیزبه همین‌معنی به کاررفته است : نشسته ویس چون خورشید برنخت هم از شادی به آزادی هم از بخضت ۴۵/۶ 46 3 که دانسد گفت چون بد شادی ویس زمرد جاوه‌گس آزادي ویس ۲۷+ ۲-آدمیگری‌به‌معنی «بشریت »نه« انسانیت » : [گاه‌گاهی در اندرون استادامام ازراهآدمی گری‌اندکی داوری‌بود . ]/ ۲۲۰ روی‌گر/ ۰۳۵۴ کاردگری(-جاقوسازی)/ ۲ ۱٩‏ ۳-اجتهادرا که به‌معنی « کوشش » است وه اجتهاد کردن با حود »رادرمعنی « فکرکردن واندیشیدن برای أخذ تصمیم » به‌کار برده است : [مصلحت آنست که‌من با خود اجتهادی کنم ودل باخویشتن آرم ورای‌من قرارگیردبه جانبی ]/ ۷۳یعنی بهقکر خوديك جهت را ازرويقراین وآثار اختیا رکنم . ۴-ادیب‌به‌معتی «مدرس ومکتب‌دار» : [روزی‌مابه نزديك وی‌درشدیم » بأخحریطه به‌هم که آزادیب‌می آمدیم ۱۹/۰ ۵-ازدست رفتن کنایه ازه بیخود ومذ هوش شدن » : [ ایشان راوقت خوش گشت وبگریستند وآن جماعت همه ازدست برفتندو . . . زاری‌بسیارکردند . ] / ۲۲۶ ۱ ۶ ازسر چیزی برخاستن کنایه ازترك گفتن ورهاکردن آن چیزودرگذشتن وصرف نظر کردن ازآن : [شیخ . . . گفت‌هرچماازسر آن‌برخاستيم بازباسر آن نرویم . ]/ ۲۳۰ ۷ اساس نهادن رادرمعني « بازگ وکردن ؛ آورده است : [سربهگ وش‌شیخ بردم وآن خواب رااساس نهادم. ]/ ۱۱۵ [درویشی در مجلس شیخ برپایحاست وقصه درا زاساس نهاد . ] ۲۳۸ ۸-استادن‌رابه‌معنی « آغا زکردن وشروع کردن » آورده است : [ آن جوان به گریستن استادوگفت مرا پیش شیخ بر. ] / ۱۱۹ ۹-استسره و چون موی کسی برداری دست واستره‌نمازیکن . ۰ تیغ‌حجامی است که ازماده استر و استردن که‌ستردن گویندباهاء غیر ملف وظ که آن‌راهاء اسمی می گوییم و آن‌هایی است کهبه‌واسطه آن » فصل امررابه اسم آلت بدل‌سازند » چون گیروگیره » مال وماله » ورندورنده» استرواستره » وشبیه است‌به‌هاء تخصیص که آن‌راه تخصیص آلجنس من آلجنس »خوانند . چون : دست ودسته دند ان ودندانه » تن وّنه » گوش وگوشه کماقال صاحب آلمعجم (طبم لیدن / ۲۱۸ )وهاءمصدری چون : خحندوخنده وگری وگریه وموی وموبه وغیره . [سباك شناسی بهار. ۲۵/۱ ۴] ۰ -نوره رابه‌معني رویه جاهه وقبا-ابره به کار برده است : [مادستارکی درسرداشتیم » درراوایشان(< درویشان) نهادیم ویعدازآن کفش بفروختيم . پس آسترجبه پس اور . ] /۳۵ ۱-ایزار به‌معنی مطلي: سانر؛ومجازابه‌معنی شلوارودستارولنگ وپیش بند : [ ازیهرآن که‌باتوایزاری‌وسطلی بیش نیست وآن نی زآن‌تونیست . ۲۲۷/۲ [برنایان می آمدند برهنه. هریکی ایزارپای چرمین پوشیده و یکی را برگردن گرفته می آوردند . ۲۳۱/۲ «ایزارپای ضایع شد . ۲۵۲/۰ ۲ -بازافگندن به‌معني « گستردن وپهن کردن » [چون سجاده‌شیخ بازانگندند . ]/ ۷۰ ۳-بردوام/ ۳۷ : «ذکربردوام‌گفتيم . »دایم هميشه علی الدوام ا زاین قبیل است‌برعموم : [هرچند برعموم(-عموما به‌طور کی ) آب از روی‌همگنان برده . ][ نفثة آلمصدور: ص ۲ ۰ س ۱۰ به تصحیح مرحوم یزدگردی ]وبراطلاق : [در این رورگارتیره ۱۹۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بوآلخیر که خیرات براطلاق(- مطلقا»به طو رکلی ) روی‌به تراجع آورده است . ][ کلیله / ۵۵چاپ مینوی] ۴ به کساربردن رادرمعنی « خوردن وصرف وخرج کردن » آورده است : [ آن پیربیامد وطعامی آورد» به‌کار برديم . ]/ ۴۷[من شمارادوست داشته ام وبسیا رسیم دراه شمابه کار برده‌ام. ] ۱۳۵/‏ [حسن به‌د کال مرورفت وشلغم بیاورد . . . درویشان به کارمی بردند . ]/۹۰۱ونیز۸ ۲۴۶۱۷ ۵ -بشسولیدن رابه معنی « پریش ان حواس ودگ رگ ون شدن وآشفتن وسرگردان‌شدن » استعم ال کرده است : [جمع در اض‌طراب درآمدند وا زحمزه‌شکایت کردند که مارابشولیده‌می دارد . ]۰ [ . . . شیخ گفت یا حمزه درویشان ازتوشکایت‌می کنند که اوقات ایشان رابشولیده‌می داری . ]/ ۲۰۴ این فعل باغالب مشتمّاتش در اسرارالتوحید به کاررفته است : [حسن را خواب ببشولید . ] / ۲۳۶ گربه آن‌رابربخت من‌شولیده‌شدم . ]/۲ ۰1-۱۳ . . کوزهرآب‌بریزندتاخواب‌بروی‌بشولد . ]۱۳۳ امروزعوض این فعل لغت« ژولیده »متد اول است‌وتنهادرموردموی سروريش ولباس استعمال‌می شودوساير معاني آن‌را استعمال نمی کنند وبه‌جای این فعل می گویند : «حواس مارا پریشان می کند-حواس اوپریشان است . »[سباك شناسی بهار. ۳۱۳۶۱۱ ۶ _پرداختن رادرمعنی «تهی کردن » : [شیخ خامرش بودی‌تا ایشان‌سینه‌هاراپرداختندی . ] / ۱۵۹ که مفادعبارت اینست که شیخ چیزی نمی گفت‌تانقارکنندگان آنچه دردل‌داشتند» می گفتند وسینه‌هاراازگله وشکایت‌پاك وتهی می کردند . ۷-تعلیق کردن : [ چون‌شیخ تعلیق تمام کرد؛ آبوعبد له به رحمت خدای‌تعالی پیوست , ]۲۳ [مرامی بایست که آنچ درغیست اوتعلیق کرده بودم بر وی خوانم . ] | ۳۸۰ « تعلیق کردن » از مصطاحات مد اول قدیم است به‌معنی جزوه‌نویسی ویادد اشت برداشتن به‌طوری که معمول طلاب و محصلان قدیم بود که تقریرات استادر برای خودیادد اشت برمی داشتندوبه‌معنی مطلق نوشتن وکتابت کردن هم به کاررفته است . [برای اطْلاع ازتفصیل نگاه کنیدبه‌ص ۰ ۱۰ « تحفةآلاخوان فی خصائ ص آلفتیان »/به تصحیح وتعلی نگارنده , چاپ بنیادفرهنگ ایران / ۱۳۵۱ ۸ . ش] ۸ - تمام را درمعنی «بسنده» و « کافی » به‌کار برده است : «پس به‌خاطر درآمد که این بسیار باشد پانصد درم تمام باشد . ٩۶/۰‏ ٩‏ -حیله ظاهرآدرمعنی « صعوبت »وه اشکال بسیار »به کاررفته است : [ چون به خانقاه‌درآمد کسی راخبر نبودوسلام چنان گفت که آواز اواصحاب به حیله‌شنودند . ]/ ۱۰۹ [شیخ گفت نیز فروت رآی ؛ نيك دوتا گشت همچنان بماند وبه حیله بازگشت . ] / ۱۳۴ ۰ _خاستن درمعنی « ناشی شدا و اتف اق افتادن » : [ آحرین بازآمدن بهمیهنه شیخ را ازنشابور از اینجاخاست که دوکس از مریدان . . . بایکدیگرصداع کردند . ]/۱۵۸ ۱-_خرقه اند اختن : [شیخ مرا گفت ترا این قدربس باشد . حالتهارفت وخرقه‌ها اند اختند . ](-بخشیدند) . [خصرفه انداختن (فا . م) جامه بخشیدن-ازهستی باك گشتن » مجردگردیدن_اززخودی‌بیرون آمدن (آنندراج) صوفیان گاهی درمجالس سماع ا زسردوق وحالت خرقه را ازتن‌دورمی کردندویر قوال‌می افکند ند وکنایه بودا زبخشیدن ان خرقه به‌قوال‌ونیز کنابه بود از سرهستي حویش برخاستن‌وبی حویش شدن . ][ حواشی أسرارنامه » دکترگوهرین : ۲۸۴/۸۵ ] «عطار ,وید : درباره اسرارالتوحید ۹۹ به ۶ وال اف_کسنیم این خرقه خویش نگین گردیم اندر حلقه خحویش [ اسرارنامه ۳۹ / ۲۹ ۶] ۲ - خرفه کردن را ظاهراٌ درمعنی «پاره‌کردن و بخشیدن » به‌کار برده است : [جمع را حالت‌ها پدید آمد و او جامه خرفه کرد. ]۱۰۳/۲ ۳ -دادادرمعنی «دده» امروزی‌به معنی زن کنیزیازن خدمتک ار[ پیرزنی بودست درسرای شیخ ما . . . مطبخی کردی» اورا داداء‌مطبخی گفتندی . ۱/۲ ۶ای‌حسن دل‌مشغول مدا رکی (- که ) بوسعد دادامی آید ۱۳2/۲۰ مرحوم قزوینی درحاشیه آسرارالتُوحید چاپ بهمنیار که روزگاری‌متعلق به کتابخانهدانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه طهران بود. چنین نوشتهبود . [ اسم غریبی است‌داداگویاهمانن« دده» امروزی‌باشدبه‌معنی گویازن کنیزیا« زن خدمتکار »] ۴-«دانستن »به‌معنی «شناخحتن » : [ صسوفیان چون درویشی راند اتسد چون درخانقاهی آید ۰ ازوی‌پرسند که‌پیر صحبت‌توکه‌بوده است؟]/ ۲ ۵[ در جمله‌نشابور + کس رانمی دانستیم که به‌يك درم سیم باویگستاخی کنم . ] /۷۸ ۵-داوری[مردی‌دیدم که برکیسه اویندنبودوبا خلقش‌داوری(نبود) ۰ ]/۱۸۶ [شیخ آن‌داوری‌ایشان‌می دید . ۰۰ ]/۲۱۴[شیخ گفت : داوری. کافریست . ]۲۹۶ [دراندرون اوداوریی‌پدید آمد.]/۲۳۱ داوری(فا) : حک ومت وقصد ومعامله_حصومت وجنگ وشکایت (آنندراج) عطارگوید : که گفنتت؟ داوری کن با فلك. تو جگرخون کن‌زفشتی بی نماكك تو [آسرارنامه۲ ۱۶۶۲/۱۰ ] و حافظ » فرماید : يك حرف صوفیان» بگویم , اجازتست ای نور دیده صلح به‌از جنگ و داوری [حافظ جاپ فزوینی / ۱۵ ۳( ۶-درباقی شدن[درباقی شدن : ص ۰۴۲۰۷ ۰۸۷ ۰۱۲۵ . . آسرارالتوحید : پی باقی ساختن وتمام شدن وموق وف داشتن و ترك دادن ربرهان)-[ گفت برخیز که چون حدیث خد ای آمد : همه‌در باقی شد . ]«تذکرةآلاولیاء : ج۲ ۰ ص ۱۶ ۷ 2 مطرب آمد روانه شد ساقی شد طرب را بهانه درباتسی ۱ [نظامی . هفت پیکر: ص ۱۶۳ ] (کلمه « دریاقی » که بافعل «شدن »وه کردن ونظایر آن ترکیب‌می شود ازمصطللحات فنْ سیاق گرفته شدهویه‌معنی آزبین‌رفتن سوحتو سوزشدن حس اب ونیست وناب ودشدن ونابود کردن وترك نمودن وموق وف داشتن وصرف نظر کردن هم درنش رونظم قدیم ازقیبل کتاب آسرارالتوحید ,وه أخلاق ناصری »وشعره جمال الذین »وه کمال الدین اصفهانی » فراوان آمده است . برای‌مثال جمله « جان در باق ی کند «یعنی «جان نثار کند »وه از سر جان برخیزد» وه فلان عمل رادر باقی‌کند . »یعنی « آن کارراموقوف داردوترك کند . » برو ای دوست. که درباقی شد با توام نامه و پیغام برو ۷ ناز دربساقسی‌کن: اکن ون کان گذشت ور چنان دانی تو چونان نیستم درباقی آم ده است زجسود توهرچه بود کان را زآفتاب فلك حاصلی شده] [ حواشي ص ۵۶ طرب خانهتألیف یار احمد بن حسین رشیدی تبریزی به خامه مرحوم‌همایی ]رابه معنی « چیزی‌نماندن » تمام گردیدن واخرشدن ووجودند اشتن وموقوف شدن [بهار عجم وبرهان] به کاربرده است : [ خطرهای جان ومشمتهادرباقی شد . اص ۴۲ ۷ -دربایست : ضروری ولازم وتمام چیزها که لازم است : [ خانقاهی سخت‌نیکو . . . تمام کردم وفرشهاء نیکوواسباب و الات مطیخ وهرانج در بایست آن‌بودازهمه نوع بساختم . ] / ۳۶۶ شکل‌دیگر آن« وایست » : [بنده ازوایست خودکی بازرهد؟]/ ۲۹۹ به‌معنی چیزضروری‌ومحتاج یه (برهان) [ هرکه دروایست‌وناوایست خودماند » دست‌ازوی‌بشوی . ]۳۰۸/۲ ۸ -درپذیرفتن را به‌معنی «تحمل کردن » به ک ار برده است : [. . ویه‌مذلّت نفس مشخول‌شود؛ همه‌رنجه در پذیردو بدان قد ر که‌تواند» راحتی به‌حلق‌رساند . ] |۳۶ ۹ -دررفتن رابه‌معنی : داخل شدن »به کار برده است : [درویش بادرویشی هریوه ای‌به‌گرمابه دررفت ۱۳۸۹/۰ ۰-درکار چیزی بودن رابه‌معنی «توجه کامل به‌چیزی‌داشتن » به کار برده است : [ چهارسال‌بود که آن‌درویش درکار [مردم اصفهان‌می گویند : « تونخ مابود»یعنی مواظب ومراقب رفتارواعمال‌مابود . ] بوطاهر درکارمابودوما آشکارانمی کردیم . ] / ٩۱‏ ۱-دست پیمان : [آن‌موی ستر(-دلاك) گفت که من عروسی خواسته ام وازمن « دست‌پیمان #می خواهندوبرگ‌عروسی تا زن به‌من دهد ۱۴۴/۰ [که اسبابی را گویند که‌دامادبه حانه عروس می فرستد ومهریرانی زگویند که به‌وقت عقد کنان‌قرارمی دهند «غیات » آنچه از نقد وزیورقبل ازمزاوجت به‌عروس دهند « آنندراج »مهروکابین« جهانگیری» اسباب‌داماد« سروری »زیورو اسباب که پیش اززفاف به عروس دهنده« معارف ۲۴۴۷/4 «نکاح کنيزك که‌بی رضاء مالك روا نبودزود . دست پیمان-حاصل کن ودمادم‌من ییا . [معارف‌بهاءولد / ۰۵۶ نیزص ۰۱۳۲ ۸ آن کتاب] سضن گفتند ازین پیمان فراوان به هم دادند هردو دسست‌بیمان [ویس‌ورامین /۳۵] ۲دک ان به‌معنی و سک وه : [بردر خانقاه‌دکانی بودشیخ بیرون آمدبرین دکان بیستاد . ]/۱ ۱۶ [تخت‌شیخ بردکانی بود؛ چون به‌دکان‌رسید . شیخ اشارت کرد که‌بنشین ۰ ۶۵ [ شیخ دردکان مشهد نشسته بودگفت کرسی بیارید . ] / ۱۷۹ [شیخ اسبی کمیت‌داشت که‌هیچ کس رآ دست ند ادی که‌برنشستی ازتند ی که بودی وچون‌شیخ خواستی که‌بنشیند » پهلو فرادکان‌داشتی .۳۶۶/۲ ۳-دل و یختن را به‌معنی « عاشق شدن » : [ خحلیقه رادعترعمی بود که دل اوبدوآو يخته بود . ] | ۲۵۹ ۴-دویدن رادرس نی «جاری‌شدن وجریان یافتن » به ک اربرده است : [ آن خونه_اونج استه ابرج امه‌وپشت او می‌دوید . ]/۲۱۱-[بوسعدراپايك هامی سوخت‌واب ازچشمش می دوید . ]۳۶۱ [در آسرارالت وحید برخی از کلمات باعلا مأت تصفی خاصه «ل » آورده‌شده است م اند : « این راتومدان‌میهنکی» ص۰۳۵ ۱۳۱۰۱۲۳ یاقوت در : معجم آلبلد ان «ذیل «قزوينك »می نویسد : « زیادةآلکاف »یی آخرالکلمةدلیل التصغیرعندهم [عند آلُرس ]و یرف بب وجعف رل ومعنی هذ الک اف آنزیدةنی آنحرالاسم آلف ارسی التصغی ریقولون‌فی التصفیرحلی » عليك‌وفی تصغیرحسن » حسنك وق تصغیجعف, جعفرلومااشبهه . »[معجم : ۴۱۴/۱] درباره اسرارالتوحید ۲۰۱ مروم قزوینی (۲۸ ۱۳ ه -ش-۱۲۹۲ ق) پس ازنقل گفتاریاقوت همراء با احتیاط حاص خحویش افزوده است : «شاید این کاف‌مقصوریدوی آلعق ولیا اعلام بوده است وعمومیت برای همه چیز شاید نداشته است : وگویابرایاشیاء(یعنی برای‌غیر ذو ی آلعقول) «چه » مستعمل بوده است . مثل حالیه . [یادداشتهای قزوینی ۰ ۱۸۹/۶ ]ولی نظایر استعمال کلمات مصفْریاه 4 » برای غیر ذوی آلعق ول درمجاري کلام پارسی گویان وا زجمله نویسنده آمسرارالت وحيد , بنید این احتمال مرحوم قزوینی رامتزلزل می کند . مانشد : [محبی بودشیخ رادرنیش اب وروازتجمل دنياوی‌زركي داشت . ]ص ۱۳۴ -[ولکن پردگکی ا زآن‌دک ان آویخته بودی . ]اص ۴ ۲۶-[ کسی بودکه شمارابیتک ی گفتی . ]ص ۲۷۷ -[سگکی برآن جابگذشت گفت فرخ این سگ . ]ص ۳۱۲ لازم به‌یادوری است که حرف « له » در پایان کلمات؛ همواره در معنی تصغیر نیست وگاه به‌معنی (اتحبیب ) نیز هست . مانند - [مناجات‌شبان / دفتراول‌مثنوی] ۵-رغنین [چسون خواجه حمویه به خانه شد هوچه پوشیده د اشت از دستارودراعه وپیراهن وازار و کمروموزه ورغنین جمله پیش شیخ فرستاد . ] / ۲۰۳ رغنین اهب ه نحوقطع زیقین تصحیف رعنین باشد که |( لاي دیگررانین اس قطعأوانین قسمتی ازموزبوده است با علی آلاصح ساقچکمهبوده است که بربالای‌موزه بهپابسته ان دوتثنیه‌ران است ۱ «والران کف لا آنه لادم له وم و اطول‌من اتف » (قاموس) ورانین مشل نعلین همیشه درفارسی به صورت تشنیه استعمال‌شده است . رجوع شودبه فرهنگهادر کلم رانین که درست معنی حقیقی آن رانفهمیده ان د وبه معني شلوا رتفسیرکرده‌اند. [یادد اشت محمد قزوینی برحاشیه کتاب سرا راتُوحید چاپ بهمنیارو: متعّ به کتابخانه دانشکده دییات دانشگاه‌طهران] ۶-رک وه[ ننواله دريك آستین نهسادم ورک وه وکاسه دريك دس تگرفتم ورک وه وکاسه وننواله شیرینی دردیگردست نهادم ۰"( يك روزدعوتی بودومن رکوه حوردنی وکاسه قلیه درس رآن‌ونواله شیرینی ازمطبخ که من بود » بستدم .]۳۶۹ رکوه(عسربی) به فتح را : کوزء آب ومشك آب (منتهی آلارب) به کس ابریق چرمین (لطایف) با کاف فارسی و کسریابهضم اول : چادرشب بزرگ (برهان) میان بندولنگ که از اسباب وآلات سفر صوفیان ودرویشان است . ۷ سره [شیخ گفت اکنون ره از خانه‌دوستان‌باید کردنه از خانهبیگانگان . ] / ۳۱۹ [. .۰ وشیرینی از مطبخ از جهت رل من روان بودی . ۳۶5۹/۲ زّه : به‌معنی خوردنی ونعمتی است که ازمهمانی با حودبیاورند . درو لسان آلعرب »ذیل مادهزیل آمده : «... انتق ال آلنعمةمن الم آلنعم . . . کُنافيزة فلان»(ایعروسه) «طعامی باشد که‌مردم فرومایهازجای‌بردارندو برند . »(انندراج) ۸-سرب از نهادن رادرمعني «به عواب رفتن واستراحت کردن » به کاربرده است : [هرروزگرمگاه که‌شیخ به‌قیلوله‌مشغول گشتی وأصحابناصر بازنهادندی» من‌پوشیده به صحرابیرون‌شدمی . ]/ ۱۸۰ [ درویشان چیزی‌به کاربردندوسرباز نهادند . ] /۱۶۳ ۹-_شاباطی[ ای حواجه بدین بازارشمابیرون شوء شاباطیهای نیکومی پزند . شاباطی نیکوهمچون‌روی خویش بیار. علی بیرون دوید وشاباطی نیک وبیاورد . شیخ شاباطی بستدوروی‌سوی‌پیربوعلی کردوگفت : ماشهرمرووولایت مروبدین‌شاباطی به‌شمافروختيم . ]۱۸۳ در فرهنگهادیده نشد وچنین‌می نماید که لغتی محلی است‌ونام نوعی نان‌بوده که‌دره مرو»‌می پخته‌اند . ۰شاهد : [ کودکی پاکیزه , شاهددرگرمابه‌بود . ] /۱۷۸ ۳۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر) در اصطلاح صوفیان اطلاق‌می شودبر مردخوب صورت ونیزهرچیز زیباوچون حق تعالی معدن جمال وکان زیبایی است‌وی ‏ راشاهد خوان ده اندویابه اعتبار ظهور و حضورزیرا که‌حی به‌صورت اشیاء ظاهرمی گرددوه هوالظاهر »عبارت از انست‌وشاهد » در لغت بهمعنی حاضرمی آید وهم صوفیه شاهد را اطلاق‌می کنند برتجلّی ونزدایشان متجلّی ومتجلّی له‌واحد است‌ویدین اعتبارنیز اطلاق‌شاهد برحق توان کرد . [کشاف اصطلاحات آلفنون ج ۲ » ص ۷۳۸-۷۳۹ ][شیخ فرمودناطعامهای‌شاهد آوردند . ]/ ۱۶۲ [آن‌ر وزشیخ صوفی رومی شاهصد پوشیده بودودستاریقیمتی برسربسته . ]/ ۱۷۱ شاه د درمثال‌هاي‌بالا که از أسرارالتوحید نقل شد به معني ممتأزونفیس است . شاهد و صفابه‌معني خوب ومطبوع ومرغوب . شاهسدش دید ار وگفتن فتنه اش ابسرووچشم نادرش بالا ورفتن دلپسذیرش طبعم وخوست قدبسوال ص وف للردالصفا مشایخ آلسعضر لشرب آلعصیر لا ۶ ۷ ۲ ل ۱ ف ل ۳ 2 ۳ ال_رقص والشاهسد من شا تام شطر طویل تست دی قصس بر [این خلکان ۲ /‏ یادداشتهای فزوینی ۱۹۸/۵ ] ۱ ۴-شکستگی‌رادرمعنی « حجالت وشرم وانفعال #به کاربرده است : [ درپیش جندین صدوری ومجمعی دروغزن کشت واز شکستگی برحاست‌ویبرفت . ] ۲ ۴-شوخخرا که درقرن‌هفتم به معنی زیباوشنگ وشیرین آمده[ سب ك شناسی . ۴۲۴/۱ ]وترکیباتش ازقبیل‌شوحگن [۰۲۱۴ ۲۳۴ ]به‌معنی چرلك والوده به جرلگ به کاربرده است . ۳-شوریدن رادرمعنی « زیروروکردن کنندوکاوکردن. شخم زدن »به کاربرده است : [ کودکی دیدیم که گاومی راندوزمین می‌شورید . ]/۴۳[ این رابرآن قیاس خواست که بشورد» دست‌بد ان خالك برد » حالی سنگ گشت ۰ ]/ ۳۵۹ ۴-صاحب فراش را درمعنی «بیار بستری»به کار برده است : [ استادبوصالح راکه‌مقری‌بود. رنجی پدید آمد» چنان که صاحب فراش گشت . ]۲۸۷ ۵-صداع کردن رادر معنی «نزاع کردن و گفت وگو» به کاربرده است : [ ازمریدان‌شیخ دوکس بایک‌دیگر صداع کردند» چون این صداع درویشان قرارگرفت وفراهم آمد . ]۱۵۹ صداع به‌ضم اول در اصل بهمعنی دردسرودراین جاازباب تسمیه‌ سیب به اسم مسیب درمعنی مجازی به کاررفته است . ۶ عقل با زکسی آمدن‌رادرمعنی « از حالت |غماوبیهوشی به هوش آمدن »به کاربرده است : [ او خودسخن نتوانست گفت‌و عقل‌باز وی‌نيامد . ] /۳۷۵ ۷-فراگرفتن را که امروزدرمعنی «یادگرفتن وتعلّم #به کارمی بریم » درمعني «پوشیدن #به کاربردهاست : [درمدت‌حیات [ کلمه حیات را بسیاری به‌صورت « حیوة می نویسند وکاتب ان برخی ازنسخه‌ها ی سرا رات وحید نی زکه دیده‌شد به همین صورت نوشته اندوعلّت آن, اینست که درقرآنبااین‌رسم آلخط کتسابت شده درصورتی که‌رسم آلخط قرآن حجت نیست وابن هشام درمفنی (چاپ مصرج ۱ ص ۴ به‌تصریح می گوید : رسم آلخط های‌خارج ازقباس درقرآن زیاد است وه صولی » هم در« دب العتاب» ص ۲۵۵ می نویسد : کلمات صلات. زکات غدات. حبات. مشکات رادرقرآن هابه‌غیر قیاس باواومی نویسندوحال آن که باید همان طو رکه تعْظ می شود نوشته شودو علّت این که کلم اتِمذذک ورراقرآن هاباواونوشته اند . این بوده که اه حجان, کتابت را ازآهالي حبر فراگرفتندوآن ها این گونه کتابت‌می کرده اند درباره اسرارالتوحید ۲۰۳ درصورتی که بنی تمیم به‌تصامی این کلم ات را بدون واومی نوشته اند . ]پیربوالفضل حسن به ریاضت ومجاهدت مشغول‌بود . خرقه فرانگرفت و. . . شیخ ماپیش عبد الرحمان سلمی شد وخرقه ازوی فراگرفت . ]| ۳۶ ۸-_فراو یز: [ شیخ ماراجامه فرجی آوردند. صوفیان . بافراویز. ]/ ۲۲۷ (-سجاف) / برهان قاطع . ۹ - قرجی به‌دو نتحه بر وزن خلجی . خرقه‌یی ردامانند که برزیر جامه‌ها پوشند : [شیخ را جامه فرجی آوردند صوفیانه . ]/۲۲۷ دردمثنویهم آمده است : صوفیی بدرید جبه در حرج پیشش آمد بعد بدریدن فرج گشت نام آن دریده فرجی آن لقب شد فاش ازآن مرد نجی این لقب شد فاش و صافش شیخ برد ماند اندر طبم خلقان حرف درد [مثنوی۵/ ۴ ۳۵۷۱۳۵ ص ۲۴ طبع نیکلسون ] ۰ -فروتر آمدن رامرادف «تقلیل »عربی به کاربرده است : [ هرکه‌مارامی دیدبهابتدايك دینارمی داد چون مدنی برآمد کم تر شدتابه‌دانگی بازآمد وفروتر می آمدتابه‌يك‌میویز . . . بازآمد . ]/۳۳ ۱ ۵_فروبردن رابه‌معنی «ریختن» : [وبفرمودنادرپس پشت‌شیخ خاك خواجه آبوطا هر فرو برد . ](<ریزد) / ۳۷۵ ۲ -کواره رابه‌معنی «سبدی که میوه وغیره‌درآن جای‌دهن دوبرست وربا ر کنند (برهان) : [یاحسنکوا ره‌برباید گرفت‌وبه‌سر چهارسوی کرمانیان بایدذشد . ]/۲۱۱ ۳-گاز رشست را ظاهرابه‌معنی سپیدونووازدستگاز ربیرون آمده » به کاربرده‌است : [ کرباسهایگاز رشست بیاری‌واین سفره‌د رمسجدبنهی ۰ ۷۸/۲ ۲_گماریدن رآبه‌معنی «تبسم کردن #ویا« عندیدن» به کاربرده است : [این‌می گفت‌ومی گمارید . ]| ۶۹ [ هسرکه به جمله کریم گردد همه حرک أت وی کریم راگردد . پس‌تبسم کردوبگمارید . ]/ ۲۹۴ ودر« تفسیر آبوبکرعتیق نیشابوری» معروف به « سورآبادی »[قرن پنجم ]می خوانیم : [ابراهیم درمیان آن همه‌تنعم می گمارید . ]داستان ابراهیم ونمرودودر «تاریخ بیهق » نیزدرهمین معنی آمده است : [ أعرابی بگمارید ‏ مصطفی (ص) گفت با آعرابی هماناخنده کردن‌درین موضم دلیل استهزاباشد واستهزارانتیجه ناپسندیده است . ][تاریخ بیهق / ۲۰۳] ۵-گوش داشتن کن‌ایه ازه بید اروهوشیاربودن و مراقب ومواظب‌بودن » است : [يك شب اور گوش دارم تاکجامی رود؟ و درچه کارست؟] / ۳۳ [ گوش دار که این مردمشرف است برخواطرها . ] / ۲ ٩‏ [همه‌روزه گوش می داشتم تاشیخ بیرون آیدبه‌مجلس تام اوراببینم . ]/۱۲۸ [ هر درویشی بايك تنبلیت[«بار کوچکی که برپشت درازگ وش یا است اند ازندوبران سوارشوند . به‌معنی سربارويك لنگ بار نیزآمده است »(برهان) ] بودوگوش با آن‌دارد . »/ ۱۵۹ [يك شب اوراگوش دارم تا کجامی رودودرچه کارست؟ ] / ۳۳ ۶-مراعات کردن رابه‌معنی «تعارف کردن وحق حرمت وتقدم یکدیگر راملاحظه کردن » به کار برده است : [ هردوبهدر خانقاه رسیدند یکدیگررامراعات کردند . ]۱۶۱ ۷مراغه کردن را به معنی غلتید ن حیوان درخالك به کاربرده است : [آن ماردرخحدمت شیخ درخاكمراغه‌می کرد . ]/ ۱۹۹ ۸مطبخی رادرمعنی « اشپز»به کار برده است : [مطبخی ان شکنبه‌وای بپخت .۰ ۲۱۲/۲ 4_معلومراظاه رآبه‌معنی وجووتن خواه, وجه عايدي معین ومقرر: [هرگز آن خانقاهر هیچ معلو نبود. ‏ / ۱۶۱ ۲۰۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلضی) [ خانقاه‌راهیچ معلوم نبود . ] / ۱۸۷ است : [گفت بگذ ارتاترامفمزی‌بکنم ۱ ] هد رگرمابه رو و صوفسی دور آنجابر تااورامفمزی کنند . ۱۳۷/۲ نهادپای مرابرک نار خویش وبه‌دست چنان « مخمزیی » خوش بک رد صوفی وار [دیوان عشمان‌مختاری /۲۶ ۰۲ بیت ۲ ] ۱ -میتین بروزن پیشین رادرمعنی «میل آهنی که سنگ تراشان بد ان سنگ تراشندویشکافندوبکنند »(برهان) وگویاهمان «متّه» امروزی‌باشد به کاربرده است : [ آورادیذم مرفعی پوشیده‌ومیان دربستهو . . . برسنگی نشسته وسنگی دیگ رپیش نهادو به‌میتین خردمی کرد . ] / ۳۷۹ ۳ ناصرنحسر وه گفته است : پنسد میتسین ودل‌نادان مشگست بردل سنسگسین ای خواجه سزد میتعین /۳۳۳ ۲_نشست را که مصد رمرم است درمعنی «مسکن »ود ر حکم سم مکان به کاربرده است : [ نشست اوبه طوس بوده است وخاکش انجاست ]واه درمعنی همنشینی ومصاحبت : [درماوراءالنه رجماعتی پیران ومشایخ بودندوایشان رپیوسته نشستهابوده است ۰ ۱۷۴/۲ ۳-نمازی : پاك وپاکيزه ونيك شسته شده‌ونمازی کردن کنابه ازشستن ودراب کشیدن : [شیخ اوراگفت ای‌جوان چون‌موي کسی برداری‌دست‌وستره‌نمازی‌کن ۰ ۱۴۴/۲ [شیخ گفت‌بی نمازی‌بایدتاجامه شماراگوش می داردتانمازی‌ماند . ] / ۱۶۴ [ مرچه‌دردیگخواهی کرد از گوشت وحبوبات ‏ اول‌به آب‌نمازی کن آنگاه‌دردیگ فروکن . ]/۲۱۳ [شیخ راجامه زیردوخته بودند وبرآب زده‌ونمازی کرده‌وبر حبل اند اخته, تاخشك شود . ] / ۲ ۲۵ ماجامه«نمسازی» به‌مسرخم کردیم از خاك خرابات تیمم کردیم باشد که درین میک ده ادریابسیم ان عمر که در مدرسه‌هماگم کردیم [ طرب خانه / ۷۳ به تصحیح مرحوم همایی ] ۴-همراه کردن رابه‌معنی « بخشیدن » : [برکت باشد که این گلیم رابه‌درویش‌همراه‌کنی . ] /۱۴۱ ۲ 4 دسته‌دوم-استعمال برعی ازلغات وواژه‌ه ای‌دیوانی ودرباری‌ماننداستاذالدار حاجب آلباب , صاحب مرن . ص ۳۶۶ دسته‌سوم-برخحی ازواژه‌های فارسی که درزمان مامنسوخ گردیدهودیگر به کارنمی رود در أسرارالتوحید آمده است : ارزخ-گاه‌گل / ۳۵۷ چمچم -گیوه /۷۴ خنبره عم کوچك / ۱ ۱۷ که در « تاریخ بیهق »نیز آمده است : [أهل ناحیت راد رخنبره‌ها شور باوگوشت فرستاد . ] / ۲۶۸و و ناصرخسرو » گفته است : در خنس ره بم اند دودستت برای‌جوز بگذار جوزودست برآور زخنبره [ناصرخسرو/ ۳۸۴] دربارهاسرارالتوحید ۲۵ شوله -خاکرو به‌انداز/ ۱۱۹ کوچ-جغد : /۱۸۲ . پای افزار/ ۳۶۲ دسته چهارم-بنخی ازواژه‌هاي‌فارسی که درروزگارمافقط عربي آنهامصطلح ومعمول ومتداول است‌د رآسرارالتوحيد به کار رفته است : مانند : انگاریدن-تصور کردن [ انگارید که این جنازه‌ماست . ] / ۳۶۸ نایافت-حط : [درین عهد که قحط دین است‌ونایافت‌مسلمانی .۰ ] /۴۵ ۵_بانگ‌نم از - آذان/ ۰۴۶۷ روز گشودن-ٍفطار/ ۸۰ نمازی کردن -تطهیر/ ۱۴۴ ۰ پنداشت-تصور/ ۰۲۲۱ نماز افزونی -مستحب / ۲۶۴9۵۰ ۰ نمازهایزیادت-نافله / ۱۸۰ ط-نکات ومسایل صرفی و نحوی ودستوريآسرارالتوحید ۱-استعمال‌برنعی از کلمات اضافه وربط به‌جای کلماتی که در این عصرمعمول است : بادرمعنی (به این نزد) «الف »-بادرمعنی به [مارا از سر کوهبا(-به) س رکوه آوردبه فضل خویش]/۳۰ [گفت برخیزولگام وطرف هاي‌زین بمال وبا( بر) سروضوساختن‌شد] / ۸۴ [پیربا کنار(- به کنار)تخم ارزن‌می پاشید] /۴۳ [مارابحل کن‌من با (-به)شماخیانت کردم ] /۱۲۲ [ این کلمه بگفت وبا(-به) سر سخن شد]/ ٩۲‏ [بازبا(-به) سرایآمدیم] /۳۲س ۳ [فارغ شدمی وبا (<به) سرای آمدمی ] [شیخ گفت چه خبانت رفته است؟ با (< به) درویشان بازبایدگفت] ۱۲۲ [ حسن با( به)دل اندیشه کرد که اینجامقام کنم ] / ۱۲۵ [چاکران حسن با (< به) سراي سیدشدند] /۲۳۵ [شیخ با(-به) سرای‌آمد] / ۱۸۵ [چون حسن رنجیده با (<به) پیش شیخ آمد] / ۱۹۸ [فرزندان ونبیرگان‌شیخ می خواستند که‌با(-به) میهنه آیند] / ۱۵۹ [ خودر با (-به) یادخوددهیم تاخودبخلط نیفتیم ] / ۲۶۵ «ب »-بادرمعني بر [ شیخ چون این کلمه بگفت با( بر) سر سخن رفت] / ۱۸۸ [گفتم این ج زخیالی نتواند بودبا (- بر)» سر قرآن‌خواندن شدم ] / ۱۴۵ [شیخ با(<ب) سر سخن شده‌بودومجاس تمام کرد] / ۷۶ [ آن سخن رابه‌وی‌تقریر دادی‌وبازیا(-بربه) سر سخن شدی] | ۷۰ 1ج )-۱بر )درمعنی نرد [حسن بر (نزد) قصاب شد وگفت تراشیخ می خواند] / ۱۲۷ [درویش‌باپای افزاربر (نزد) شیخ آمد] /۱۷۸ [هرشبی بر( نزد) شیخ می آمدم وشیخ |عزازهامی کرد] / ۱۱۰ [دردلم آمد که چیزی بر (-نزد) شیخ فرستم ]۱۴۱ ۲« هرکدام »به‌جای« هرچه » : [باشادی‌هرکدام(-هرچه) نمام ترپیش شیخ امد] /۱۰۵ ۳-«هیچ کس به‌جاي«هیچ کدام» : [هیچ کس(- هیچ کدام) مصلی نداشتیم ] /۱۵۳ ۴ را درمعنی (به-از-برای) «الف »را درمعنی به [آنجاهیچ کس حاضرنبود . شیخ را(-به‌شیخ) که‌گفت؟]/ ۱۲۰ [ استادم امام شیخ را(-به‌شیخ) گفت] / ۱۲۵ [شیخ » حسن‌را(<-به‌حسن)گفت که آمد ؟] / ۱۵۴ [شیخ گفت جغری را (- به‌جغری) که‌ماملك خراسان به‌تودادیم ] ۱۷۱7 [شیخ آن‌درویش راگفت این‌ساعت . . . به‌غزنین‌بایدشد]/۱۷۸و۱۷۷ (ب »سرا درمعنی از [روزی‌شیخ را(< ازشیخ) سوال کردند] / ۳۶ [اتفاق‌را(- ازاتفاق) روزیکشنبه‌بود] /۲ ۱۰ [حسن . . . سه‌درویش رادید ایشان‌را (< ازایشان)بپرسید] ۱۵۴ [ این خبر پیش شیخ آبوالحسین تونی بردند که شیخ را (< ازشیخ ) چه‌رفت] / ۱۰۳ [اتفاق‌را(- از اتفاق) روزی‌شیخ بومحمد به‌کوی‌عدنی کویان‌گذرمی کرد] / ۱۴۲ [اولعنت برآن‌باطل‌می کندبرای‌خدای‌را (< ازبرای خد!)]/۲ ۱۰ [ اتفاقرا(< از اتفاق)شیخ هنوزسخن می گفت]/ ۱۳۷ دج »سرادرمعني و برای »به‌هنگام فك ضافه [ این نوبت که اینجامی زنند . . . روزی‌چندرا (-برای‌چندرون همه به‌درگاه توخواهند آورد] | ۶۶ [ نزديك شحنه باید رفت وبگوی که درو یشان را (-برای‌درویشان) ترتیب‌سفرهیی کند]/ ۱۲۱ [سحرگاه‌راقرآن ختم کرده بود] / ۳۳ [سیخ را (-برای‌شیخ )در خانقاه عویش نوبت مجلس نهاد] / ۶۶ [ماروزچهلم را (-برای‌روزچهلم) باشماباشیم] / ۱۶۰ [بیاوآن خواب که دوش دیده‌تی مارا (-برایما) حکایت کن] / ۱۱۵ [ قصیده‌یی گفتم شیخ را (< برای) وآن بقعه بزرگواربستودم ] / ۱۱۴ [ بیست وپنجم بامد ادرا (<برای‌بامد ادبیست وپنجم ) که شیخ فرموده بود واشارت کرده به کنا ر میهنه‌بودم ] / ۱۸۶ درباره اسرارالتوحید ۳۰۷ [آن‌روزشیخ صوف پاکیزه پوشیدهداشت‌ودستارقیمتی درسربسته که اورا (< برای او)مریدی اورده‌بود] / ۴۳ ۱ [سه لقمه بستد وتناول فرمودوگفت‌باقی شمارا است(- برای‌شماست) ] / ۲ ۱۵ [ما امروزترا(-برای‌تو) نشسته‌ايم ] / ۱۷۶ [ برحاستند وروی‌سوی میهنه برزمین نهادند تعظیم شیخ را (-برای تعظیم شیخ) ] | ۱۷۷ [ لکن درمیان ایشان‌تخت وجلوه‌یکی را (-برای‌یکی) باشد] / ۱۵۵ «د»-گاه علامت مفعول صریح راقبل از صفت وپس از موصوفآورده‌است [. . . درکتب‌يافته که عد ای‌راتعالی فرشتگانند که سرنگون عبادت کنند] /۳۸ ۳ »وگاه علامت مفعول صریح « را » به قرینهحذ ف شده‌است [ حویشتن را ازچاه برکشید وچوب هم برآن فراربنهاد] / ۳۳ ۵-آوردن‌یاء در پایان صیغه فعل ماضی 1 الف ۲-برای‌بیان استمرار [هرچه‌من به‌مسأله‌بی درماندمی (<-درمی ماندم)عالمی . ۰ . بیامدتابامن آن‌مساأله‌بگفت] / ۵۳ (جون ازنم ازفارغ شدمی (-می شدم) وباسرای آمدمی(-می آمدم)درسرایزن جیررکردمی (<می کردم)وگوش می‌داشتمی (-می داشتم) ]| ۲ پوست خربزه که ازدست‌ما افتادی(-می افتاد) به مبلغ پیست‌دینارمی خریدند] ۳۹ [درشب به ن زديكك پیر بو لفضل حسن رفتیمی (< می رفتیم) به سرخحس وآن اشکال حل کردیمی (-می کردیم) وهم درشب مراجعت‌افتادی(<می افتاد)] /۲ ۴ «ب »سجمعیاء استمرار باباء‌تأکید (یازینت) [هرروزنمازدیگربردر نانقاوشیخ . . . آب‌زدندی(<می زدند)ویرفتندی(<می رفتند) وفرش افکندندی(-می افکندند)و شیخ آنجاینشستی(-می نشست) وپیران پیش شیخ بنشستندی(-می نشستند) وجوانان بیستادندی (-می ایستادند) ] ۸۸ [ مرا حاجب محمدگفتندی(<می گفتند) هرروزبام د ادبه در خانقاه‌شیخ بوسعید برگذشتمی (-می گذشتم)وبدان جا درنگریستمی (<می نگریستم) واورابدیدمی (می دیدم) آن روزبرمن مبارثك بودی (<می بود) ] | ٩۶‏ [يك حلال ازآن خحلال‌ها 1 برآب‌بشستی (<می شست) و آن بیماران ولایت پیردندی(<می بردند) حق سبحانه 5 به برکت آن‌هردوشیخ بیماران راشفافرستادی(<می فرستاد)] ۱۶۸ [ من هرروز که از درس فارغ شدمی بهعدمت شیخ آمدمی وتانمازدیگربه حدمت شیخ بودمی چون نم ازدیگر بگزاردی به‌مدرسه آمدمی ]۱۲۸ [اوهرروزپنجشنبهی درعانق اه عتمی بتهادی ومرید ان اوومردم ندیه جمع آمددندی وهمه‌معارف ۰ رغبت‌نمودندیو چون ازختم فارغ شدندی‌شیخ بوعمروکوزهآب‌خواستی . . . ]۱۶۸ دج »-براي‌بیان تطو یل زمان [رئیسی بود که اوراپیوسته فولنج برنجانیدی] ۱۶۸ [عادت ایشان چنان‌بودی که هرشب چون نماز خفتن بگزاردندی و از اوراد فارغ شد ندی همچنان برس ر سجاده‌ها بنشستندی و درتفکن آنذشب بروزآوردندی‌بامدادچون نمازسلام بازدادندی‌پیردر سخن آمدی] / ۱۷۵ [شیخ گفت وقت‌ها هرجایی گشتیمی و ما دای را می جستیم درکوه و دربیابان» بوذی که بازیافتیمی و بوذی که بازنیافتیمی] /۳۱۲ دد»درمقام‌شرط و تعلیق [ اگر سلطان‌سوری‌به‌توبازن‌خوردی‌بهین چیزی از توفوت رفته‌بودی] / ۱۳۵ [... اگرآن‌به‌جای آوردی‌درجهان چون اونبودی] / ۲۹۱ [ اگر آن درویش درخواب نماندی‌دزد جامه‌هارابرده‌بودی ] / ۱۶۲ [ آگرتوبه اورانشکسته‌بودی اوهرگ زتوبه بنشکستی ] ۲۹۶ [ اگرپیش زاین شنیدمی باتونیز صحبت‌نداشتمی ] / ۲ ۲۶ [ اگر اعتمادبرماکردیی ترانگاه‌داشتیمی ]۲۶۸ [آگر اوراندیدیمی صوفیی ازکتاب برخواندیمی ] /۳۶۸ [۳ »در بیان‌رو با ۳۳۳ [شبی به خواب‌دیدم که شیخ د رخانقاه‌من مجل سگویدی] / ۱۱۴ ۶-آوردن(می) برسر جزء اول از فعل مرکب‌مانند : [شیخ گفت‌توبازهمت‌مارا از اعلی علیین بتخوم آرضین می آری‌وبه‌هزاردینارمی بازبندی] / ۱۰۶ [ماراشمارابدین جهان‌وبدان جهان‌می دریغ اید] | ۱۶۱ [ می در باید کوشید تاسبحان بسیا رگفته شود ] | ۲۵۵ [آن‌هزاردستان که از هزارگونه می الحان گرد اندمی سبحان گویدولکن تومی الحان‌شنوی ] | ۲۵۵ ۷-به کاربردن ماضی استمراری به جای‌مضار ع تعلیقی مأنند : [مراپایگا آننبود که من سخن اورادانستمی (-بدانم)] ۲۵۳ [چر! از همگي خویش دست بنداشتی تا هم توبیاسودیی (- بیاسایی ) وهم خلقان به توبیاسودندی (-بیاسایند) ] / ۲۵۴ و ۸-به کار پردن باء تأکید یا ز ینت در آغاز مصد ‏ مانند : [تن‌به مرگ بنهادن بعد همه جهد ها باشد]/ ۷۳ ٩-به‏ کار پردن باءتأکید که به ایضاح و روش نکردن‌معنی فعل می اضرایدبرآغاز آفصال‌نفی‌ونهی :[ . . . ومراقبت حال‌او می کردی‌تابنگر یزد] ۳۲ [می کوشیدم تاکسی دیگربنشنود] / ۱۱۵ [من‌هرگزمجلس شیخ رابنگذاشتمی] / ۱۳۰ [شیخ آوازدادکه چند ازپس نگاه‌می کنی که‌ترابنگذارد که‌بروی] / ۱۲۳ [ چنین بازی‌درافتاد. مابنگذ اریم که به جایی دیگر نزول کند] / ۱۸۲[ . . . وحمزه‌مجالس شیخ هیچ بنگذ اشتی ] ۲ ۱۹ [ پیری‌بودپیوسته بکسی مشغول بودی رمجلس شیخ هیچ بنگذ اشتی ] ۱۷۳ [بسیار بکوشيدیم و الحاح کردیم دست از ما بنداشت]/۲۱۵ [هیچ کس در جایگاهی سالی بنتواند نشست مستقیم ] ۲۳۵ ۰ دربارهاسرارالتوحید ۳۹ [چرا از همگي خویش دست‌بنداشتی؟ ]/۳ ۲۵[ الحمد له بنمردم‌تابهمرادخویشت بدیدم ] /۲ ۲۶ [ وربا زآن برده باشدبه‌پاکی کش گوبی بتآفریدهاست]/ ۲۶۹[ از آن نیزبرآید وینآسایدونیارامد]/ ۳۰۰ [در همه عالم هیچ کس رابتگذارد که شریتی آب به‌من‌دهد]/ ۲۷۹ [پدرما آدم چون بنده‌بودبه گناه از خد اوند بنافتاد] / ۳۱۶ [شیخ گفت ای‌مسلمانان بدانید که‌پی بارشمارابتخواهندگذاشت] /۳۱۳ [دیگر خانه عنکبوت درخانه بمگذ ار که‌شیطان آنجامأوی گیرد] / ۲۱۳ ۰ به کار بردن باء‌تقر یب [آن روستایی به‌شهر آمده‌بودوداس به آهنگ رآورده وتیز کرده‌بود] / ۱۸۹ مولوی‌گوید : پس کشسیدندش بشسه بی اختیار شسست درم جلس ترش چون زهرمار [مثنوی‌مولوی‌دفتر ۶ /بیت ۳۹۱۶ ص ۴۹۸ نیکلسون ] که حرف اضافه (به) در« به‌شه »به‌معنی سوی وجانب ونزديك است . ۱-جمع بستن کلمه‌هاي‌جمم مک عربی » با دیگر به‌سیاق قاعده‌جمع فارسی , دراین کتاب ‏ شواهدفراوان‌داردو چنان که‌می دانیم این روش درنظم ونشر قدیم معمول بوده است . [براي تفصیل این مقال به کتاب « مفردوجمع » تألیف مرحوم دکتر معین چاپ‌دوم این سینا ۱ ۸ت۸۷۱مراجحه‌شود] [چون همه خواطرهابد ان فوایدمنور بود] / ۶[چون . . . ازنمازواورادهافارغ شدندی سماع کردندی]/ ۱۵ [خلاطهادروی‌نهادهآمد] / 1۵۸ این مردمشرف است بر خواطرها] / ۲ ٩‏ [به‌خدمت شنیخ می‌رسیدم و از خدمتش قوایدها می‌رسید]/۱۳۲ [شیخ گفت ای درویش آحوالها يك صفت نیست] ۱۷۶ [ ازکرامات های ا که بردیگران‌ظاه ر شددرحضورمن] / ۳۹۱ ۲ -کلمه‌هاي عربی در فارسی رانیزبه‌رو ش قاعده‌جمع فارسی آورده‌است : [. . . کلبان(-سگان) محلّه‌نیزشکمی چربکنند] / ۱۸۲ [آگرچه‌مارا از آقرباست‌توبامن بهم ومیان‌مامنزل هاست] ۳۱۱ ۳-آوردن (بهم) بعد ازربا)به منظور تأکیدمعنی مصاحبت : [ اگرچه‌مارا از آقرباست‌توبامن بهم ومیان‌مامنزل هاست] ۳۱۱ "۴ -تکرارعلامتِمفعول صریح (را)درپایان دومفعولمتوالی . مانند [تبرك لفظ شیخ را واشارت شریف اورا] / ۴۳ [گفت استعمال‌سنت را وطلب رحمت را ] / ۱۲۴ [نخواستیم که آن حدیث را وآن سخن رابگذاریم] / ۱۳۰ [شیخ گفت‌مارا بدین جهان‌وبدان جهان‌می دریخ آید] | ۱۶۱ [شیخ جمع را وفرزند ان را اشارت فرمود که به‌وداع اوبیرون روند] /۱۶۵ [شیخ فرزندان‌را واصحاب را گفت‌پای‌هابرهنه کنند] / ۱۶۷ [قاضی سیفی . . . جمله صوفیان راوشیخ رابغایت منک بود] | ۱۸۸ [نیازمندان راوضعیفان‌راوهرکه‌بدیشان پیوست ۰ وی‌رادرپذیرند] /۳۳۱ [گفت ای‌شیخ مراتورامی بایستی ]۳۷۴ ۵_جانشین کردن «یا» که نمودار کسره است‌به جای فعل ربط « است »برای‌پیوند جمله ۰ مانئد : [اینجا همه حقی . (حق است)/۱۴۳۹ اینجا بشریت نمانده‌یی . (< نمانده است) اینجا نفس نمانده‌یی (< نمانده ۶ _افزودن الف تکثیر وتعظیم برپایان لفظ بس ومعدودآن : [ ای‌بسارسواییا] /۸۸ [ اگرشمارابه‌شمابازگذ ارند بسافضایح که ازشما آشکاراشود] / ۳۴۸ ۷-پیوستن ضمیر خطاب به اسم اشاره( این) مانند : [اینت مهم شغلی ]۲۸۴7 ۸ -واتصال ضمیر خطاب به که وچه پس از حذف‌هاء : [بردا رجندانکت در بایست است] / ۷۹ ۹ ۱-به کار بردن حرف نداي‌عربیی(یا) برسر کلمه‌هاي‌فارسی : [گفتيم یابارخدای , یاخداوند. بحق‌توبس بارخدايي تو. ۰ ۳۱/۲۰ [ترا این سخن از کجاآمد که نابیناگردی‌یاغلام] / ۲۵۹ [وکیل گفت یا خواجه من این صفت‌ندانم خریدن] / ۲۶۱ و۱۷۳ [یامردنومیدمباش]/۲۷۱ [شیخ ماگفت یاجوانمردماراباتوهمان افتاد] / ۲۹۳ ۰-اوردن کلمه (بان بعد از اسم زمان براي‌بیان استمرار: [ ازدی‌باز (-دیروز) لرزه برشما افتاده است] /۸۱ ۱-استعمال اضافه نوت (نامپسر بر پس : [خواجه‌ب ولفتح شیخ ]۲۱۸ و۲۴۷ [خواجه‌بوطاهرشیخ ]۳۷۱ [ استادأبوبکر|سحاقکرامی ] / ۷۷ ۲-تکرار فعل در پایان چندجملذمتوالی : [ در مرذبه چشم بدننگ یستیم , درمحرمات نگ یستیم ] / ۳۷ [قانم بودیم ودرتسلیم وبانظاره‌بودیم] / ۳۷ [ ابراهیم‌ینالبرداکهین سلطان طغرل بودوعظیم ظالم وشحنه نشابوربود] / ۱۲۶ [ در ازجاه‌درویشی بود . . . ومریدشیخ بوسعید بودومردی سخت‌عزیزبود] / ۲ ۱۹ ۳اه فعل بنابر قرینه فعل پیشین حذف شده‌است : [ مردی‌دیدم کهبرکیسهاویندنبود وباخلقش داوری] /۸۳ [. . . مدت چهل شبانروز است‌تا اویه فسادمشغول است‌و. . . همه‌رابرهنه کرده است‌ومست‌بهم درنشانده] ۲۲۲ [اکنون فرزندان اوشیخ الشیوخ بغداداندوحل وعقد به‌دست یشان است وخلیفه نشان گشته] / ۳۶۷ [ مردی‌سخت عزیزبودوعاشق وسوزان وگریان و گرم رو] / ۱۹۲ ۳ ۲به‌جاي مصد رمرخم که امروزدرکتابت ومحاوره به‌کارمی رود پس از فعل بایستن .مصدرآورده‌است : [برآن دوسنگ دوگانه یی باید گزارد و منتظر بودن که دوستی ازدوستان مابه نزديك‌توآید] ۱۰۸ [به حکم این خبرسخنی خواهم گفتن ] / ۱۶۴ [ گفتچه‌خواهی گفتن؟ ] /۱۸۲ درباره اسرارالتوحید ۱ [مردی است درحراسان که اوراشیخ بوسعید بوآلخیرمی گویند آنجابایدشد و شفاي درد طلب کردن]/ ۱۷۶ [شیخ گفت : بسیارقدم بایدزدن تا مردبه دردوست رسد ] / ٩‏ ۲۰ [ترابه‌میهنه باید رفت وا زحوال‌شیخ خبر ی آوردن] / ۱۶۷ [ هرشکنبه وجگر بند که‌یابی بباید خریدودرآن گوار بایدنهادن ودرپشتگرفتن وبه خانقاهرسانیدن] / ۲۱۱ [ این راهمچنان به‌دروازه حیرباید بردن وپاکیز بشست وبا ز آوردن] /۲۱۲ [ ازبزرگان کسی برین سخن ناعتراض نتوانس تکردن] ۲۱۷ [هرکسی می گفتند این گستاخی که‌تواند کردن؟] ۲ ۲۵ ۵به کار بردن (مصدریایی) : [ هرچندبندگی بیش می کردم بیش‌می بایست] /۲۵ [. . . تودرزاهدی قدم‌می نهی ] / ۱۸۱ [مراگفت‌یابابکربعد زمردگی برخيزوسخن گوی] / ۱۸۵ [گفت مرحبامبارلباای‌پسس خواجگی جهان برتومسلم‌شد]/ ۱۹۵ [ ازبندپنداروخواجگی بکلّی بیرون آمد]/۲ ۲۱ [شیخ اوراگفت : این امیری‌به‌چه‌یافتی ؟ گفت : ای‌شیخ به‌راست باختن وپالك باختن] /۲ ۲۳ [گفت : می باید که مرآبه‌فرزندی‌قبول کنی ] / ۲۴۷ [وقتی جولاهه‌بی به‌وزیری‌رسیذه‌بود] | ۲۶۵ [اکنون امیری‌وملك ترابادوترازیبد] / ۲۶۶ [تصوف عزی است‌درذل. توانگری است‌دردرو یشی, خداوندی است‌دربندگی » سیری است‌درگرسنگی پوشیدگی است‌دربرهنگی. آزادی است‌دربندگی]/۳۰۲ [درپیش چندین صدوری ومجمعی دروغزن گشت و أزشکستگی برحاست‌وبرفت] / ۳۷۳ وجاند ار (-سربازومردسلح) اص راب مهنهفرستادبشحنگی]/ ۳۸۴ ۳۶ استعمالمصادری بایه نسیت وتا (یتٍمصدری) این نوعمصدرر ازهرنوع اسم بهچزمصدرواسم مصدرمی توان بنا کرد[برای اطّلاع ازتفصیل این نکه‌دستوری به کتاب «مباحث صرفی ونحوی» تحقیقوتبع مجتبیمینوی بح اول (ثیت مصدری) بهمن ماه ۲۹ ۱۳ شمسی ازانتشارات مجلهیخمارجوع شود ]مانند : : حیریت» بشریت. منیت . [اینجابشریت نم انده‌یی (نماننده است]/ ۱۴۹ [خد اوندیکه‌بی غرض وعلّت وطلب‌فایده وخیر یت . ۰ عالم‌را بیافرید] /۳[ این منیت دما را زخلق برآورد این منیّت درنعت لعنت است]/ ۰۳۱۷ [وصاحب‌منیت]/ ۳۲۸ که از«من » فارسی این مصدرعربی سأخته شده است . ۷ استعمال ادات استغراق (هر) درجمع-چنان که روشن است لفظ (هر) که درشمول حکم نسبت به‌مصادیق وافرادکلمه مابع دخودبه کارمی رود همواره برس مفرددرمی آیدواتصال آن‌به‌جمع ‏ نادراست. [برای اطْلاع ازتفصیل این قاعده‌وشواهد این نکته‌دستوری به‌مقد مه معارف بهاء لین ولد ص ز چاپ ۱۳۳۳ ش ۰ رجوع بفرمایید] درکتاب سرا راتوحید نیزبه کاررفته است . [به عددهر ذراتی از موجودات . راهی است‌به‌حق] /۲ ۳۰ ۸-استعمال فعل ماضی درمعني مستقبل محقق آلوقوع که درنظم ونثر قدیم نیزبهکاررفته است. مانند : فک ربلبل همه آنست که کل شدیارش کل درانديشه که چون عشهه کند درکارش [حافظ] 2 مدتی این مشنوی تأخیر شد مهلتی بایست تا خون شیر شد [مولوی] درأًسرارالتوحیددیده‌می شود : [بدانید که‌مارفتیم وچها رچیزبرشمامیراث گذاشتیم ] | ۳۵۰ ۹ استعمال صیغه فعل دعایی به‌صورت قدیم : [انجامشایخ نیکوروزگاروپیران آراسته‌بهاوقات وحالات . . . بسیاروباقی اند که‌باقی بادند» بسیاربسال] ۴۵ ۰-مصنغ رآوردن برخی از کلمات خاصه باعلامت تصفیر « ث » که درقدیم درمیان نویسندگان وشاعران معمول بوده است : [این‌راتومدان‌میهنکی ] / ۳۵[ مادستارکی درسرد اشتیم درراه ایشان نهادیم ] / ۳۵ [ امروزآن شغلك اوراست‌شده است]/ ۱۲۳ [مراگفت زودباشد ای‌بوعلی که چون طوطيك ترادرسخن آرند] / ۱۳۱ [گفت چون بنده هرشب بخسبد ودیرترك برخیزد] [محبی بود شیخ را در نشابو مردی درویش و از تجمل دنیا وی زرکی داشت]/۱۳۴ [ گفت توخاککی باشی برآن‌درگاه ]/ ۱ ۱۸ [ولکن پردگکی ازآن‌دکان آویخته بودی] / ۴ ۲۶ [پسری‌بودمعشوق‌ونام اواحمد لبود . بنشین تاحدیث احمدلباتوگویم] / ۲۶۷ [کسی بود که‌شمارابیتک ی گفتی ؟] / ۲۷۷ [سگکی برآنجابگذش ت گفت فرخ این سگ] /۳۱۲ [بوسعد سبوی‌برگرفت و آب می آوردوپای ها برهنه‌د اشت‌وزمین گرم گشته بود . بوسعد را پايك هامی سوحت وآب از چشمش می‌دوید] / ۶۱ که مبین رحمت وشفقت است . [ هل بهشت زمایادگاری‌خواستنددو دست انبو به‌شان فرستادیم تارسیدن‌ما] / ۲۰۹ ۱-آوردن صفات متعددیرای موصوف واحد : [گفتند این کارا مردی‌پخته و عالم بایدو صاحب دلو باحالت]/ ۱۶۷ [پیری‌بوددرمیهنه اوراشبویی گفتندی پیر معمر بود» قصیرآلقام کثیف آللحیق درویش وممیل بو پیریگریان و باسوزبود] /۱۷۳ [مردی سخت عز یز وعاشق وسوزان و گریان و گرم‌رو]/۲ ۱۹ [جوانی دیدم . . . سیاه‌وخشك و ضعیف] /۲۱۱ [درمیان بازارزتی‌مطر به . مست. روی بگشاده و آراسته نزديك شیخ رسید]/ ۲۴۶ ۲ درپاره‌یی موارد صفت رابه جاي موصوف به صورتِ جمع آورده‌است : [شبخ گفت آری اینجانیازمند انند و آنجانیانمندان ائد] / ۱۶۱ [باقرایان صحبت مکی که ایشان غماوّان باشند/ ۱ وگاهبه صورت‌مفرد : [درویش با درویشی هربوهیی به‌گرمابه رفت . کودکی پاکیزه درگرمابه بود آن درویش را به‌وی نظری افتاد حال با هریوویی بازنمود] /۱۷۸ ۳مطابقت صفت و موصوف وعددومعد وددر [فرادوجمع مانند : [ این درو یشان پاکانند و جز پاك نخورند]/ ۱۲۰ [پس صوفیان غربا معارضه کردند با مقریان که خرقه به‌ما باید داد تا پاره کنیم ] /۱۳۸ [ما مردمانیم غریب اینجا افتاده مهمانان شماییم]/۲ ۱۷ [یکی از چهل مردان را که مدار عالّم ونظام وقوام کار بنی آدم ایشانند] /۱۰۸ درباره اسرارالتوحید 1 [ صوفیان چهارپایان ترتیب کرده بودندوبا رکرده] / ۲۸۷ ۴-دربه کار بردن آعدادترتیمی , معدودرابرعددمقدمآورده‌است : [چجهارمر وزشیخ دستوری‌خواست] / ۱۵۶ ۵ وگاه عددتوزیعی رابه‌صورت قدیم به کار برده است : [ شیخ یکان یکان از جمع می پرسید] / ۱۵۳ ۶-ترکیب لفظ « باز »با اسم اشاره و ضمای رکه درنظم و نگر قدیم به کار رفته است : [ این چنین‌روزی‌بازی نگل ووحل . کفش‌وی‌خشك است]/ ۳۱[ اماسرموبی بازین حدیث کارندارد] / ۲۴۰ [ خحلیفه گفت مانیز . . . دارآلخلافه‌باز آن سوي آب بریم وبا زاین نیمه آب آمد] / ۳۶۷ ۷استعمال کلمات مترادف در این کتاب نادر است . مانند : [کابین ومهر ازوی‌ستده‌واورازده] / ۱۸۹ ۸-به کار بردن کلمه‌ها وألفاظی که درقدیم معمول بوده است وامروزبا ختلاف [ملاوتلفّظ به‌تبدیل با افزایش و کاهش یکی از حروف ان‌به کارمی رود . مانند : ۱ -راه آورد (- ره آورد) ص ۸ ۰ و۲۳۵ ۲-بیر(<بس ص ۱۷۳ وحاشیه ۱۷۵ ۳-شبنگاه(-شبانگاه) ص ۱ ۳۵ ۴-نشانعت (-نشاند)ص ۲۱۰ ۵-پرهیزگر(- پرهیزگار) ص ۲۹۸ ۶-کبان (-قهان) ص۱۷۱ ۷-هزده(<-هجده) ص ۲۳۷ ۸و۱۵۹4 ۸-چگندر(-چفند ص ۸٩‏ ٩جند(-چند)‏ ص۱۰۸ ۰ -بریت(برید) ص ۱۶۲ ۱ -پیروزه(- فیروزه) ص۱۱۳ ۲ -ابدال‌دال به‌تاءویرعکس : می فشاندیت(-می فشاندید). میکردیت (<می کردید) ص ۲۷۹ ۳-بنهیت ( 2 بنهید) ص ۱۱۱ ۴-دروان(-دربان)ص ۳۳۳ ۵-زور(-زس ص ۳۵۸ ۶-بازو(<باای ۳۸۵ ۷ استادن(< ایستادن»)ص ۳۷-بیستاد(< بایستاد) ص ٩‏ ۱۰ ۸-شباروز(-شبانرون ص ۳۶۳۷۲ ۹-_فامص ۰۳۶۳۰۳۶۲۰۱۷۸۰۱۰۴ ۳۶۴ ..اوام.ص ۱۱۸۰۲۴۳ (<وام) ۰-افتیدیم (-افتادیم)ص ۳۰ ۱-فان(<زبان)ص ۰۴ ۰۱٩‏ ۴۰ وبسیاری صفحات دیگر ۲-مأی(-میای) ص ۴۰ ۴ آبوسعیدنامه (زندگی نامه ابوسعیدبوآلخیر) ۳-نگرستن (< نگریستن) ص ۴۹ ۴ -وایست(-بایست) ص ۵۲ ۵-جوامرد(- جوان مرد) ص ۵۷ ۶-قباه(-قبا) ۷-ایزار(< ازار) ۸-ناخحن پیراه(< ناخن پیرای) ۹ به کار بردن آفعال پیشوندی یام رکب که به وسمت معانی کلمه‌ها افز وده گردیده است وبیان آن راباروشنی ودقت همراه ساخته است . برای‌مثال : ۱ نم پریدن با آدات بازودر: [لقمان رادیدم که ازبالای خانقاه‌درپر ید ودرپیش مابنشست] / ۲۸ [ آن اشکال از میان برنحاست وبازپر یدوبه‌روزن‌بیرون‌شد] ۲۸ شدن‌باآدات فرو: [روزبیگاه شد وآفتاب نيك زردگشت وف ومی شد (-غروب می کرد)] / ۷۸ شدن‌باآدات«در» : [شیخ درحمام درشد (<داخل شد)]/ ۱۴۳ و۱۲۸ دویدن‌باادات فرو: [ استادحمامی فرودو ید وازاری‌پاکیزه تربهتعدمت‌شیخ برد] / ۱۴۳ آمدن‌باآدات فر ووباز: [ازبام فر وآمدم‌وبتعجیل به‌خانه‌بازآمدم] ۴۳ آمدن با آدات در - [پرقرار بخفتم تا او درآمد]/ ۳۴ -[درخواب ماندم تا آن ساعت که من بانگ نماز کرد» از خواب درآمدم]/ ۶۷۰ کشیدن با ادات در[ خطی گرد آن د رکشید (-رسم کرد) که چندین ساعت‌بایدساعت] / ۴۴ ۰گاهمفعول صریح را باعلامت تأکید و مر »به کار پرده‌است : [شیخ آبوآلحسن مر شیخ راگفت]/ ۱۵۶ [عم رخطاب پرسیدمر کمبآلاحباررا] ۲۵۵ ۱-استعمال کلمه « آولیتر »با این که کلمه اولی درعربی صیغه تفضیل است در فارسی با« تر» که علامت تفضیل باشد به کار می رود . مانند به‌وبیش که‌معنی تفضیل در آن هاهست وبازبه‌تسروبیش ترمی گوییم [ذیل ص ۸۷ کلیله ودمنه . چاپ‌مینشوی] [گفتم دروجه حویش صرف کنم أولیتر] [۱۲۲ ۲ ۲-افزودن یاء نسیت به‌پایان مصدر که مفید معنی زوم ولیاقت است : [درویشان درراه باحسن معارضه کردند که‌ماراچیزی‌خوردنی‌باید] / ۱۵۵ [پیردرسخن آمدی . . . وآنچه گفتنی بودی‌بگفتی ] / ۱۷۵ [مزدوررابه حانه بردی وخوردنی پیش آوردی] / ۲۶۷ ۳-استعمال‌برخی از کلمات که در ز بان آن‌ر ورگارمعمول بوده است وامروز منسوخ شده است . مانند : «کم ا زآن که »به‌معني دلااقل» : [شیخ گفت این زررابه استادحمامی بایددادن. کم ا زآن که چون‌شاگردعروسی می کند» استادنیزشیرینی بسازد] ۱۳۵ ۴-به کار بردن پیشونده فراز » که جزء اسامی است وداراي معاني متعدد است‌در این کتاب فراوان به کاررفته است . چنان که بهمعنی بالاضد نشیب ونیزفرازدربرابرفرودونیفرازبهمعنی بازوضد بسته به کاررفته است . [بوعلی سیناباشیخ درخانه شد ودرخانه‌فراز کردندویایکدیگر سه شبانه روزبه حلوت سخن گفتند]/ ۲۱۰ ۵-استعمال قیودتاکیدوصفی . مانند : صعب» سخت. عظیم » نيك بنیرووامثال آن (ازمواردی است که کلمه اسم‌با پیشوند «ب » مفهوم وصف می بخشد ‏ مانند : بجمال. بخرد بقیمت . بنیرووامثال ان) که امروزبه‌جای ان ها-بسیاروفراوان‌و خیلی » به کارمی بریم . درنثر این کتاب دیده‌می شود : [ نيك ازجای بشد وعظیم بترسید] درباره اسرارالتوحید ۲۵ ۶ _پیشوندفراسرابرسر أسامی و ضمایر مثل قیدمکانی به کار برده‌است . مانند : [شیخ . . . روزی فرانزديك مارسیدروی‌به جمع خویش کرد] / ۶۷ ۷-هرگاه‌مسن 1 الیه یامفع ول دارای صفت باشد 3 یاء نکهرای رخود اسم موص وف افزوده ن برصفت آن وگاه صفت را برموصوف آن مقم آورده اس که مبین معنی تأکید است ۰ [ اوراسلام گوی‌ویگوی که امروزسردروزی است] /[۱۷ ۴ج ۱ سبك شناسی و أسرارالتوحید / ۲۸۶ ژوکفسکی ] ۸-درنشر این کتاب ۰ گاه‌توغل واطلاع نویسنده‌بردق ایق صرف ونحوزبان عربی نیزبدون آن که‌مقصودش اظهار فضل باشد. آشکارگردیده است‌جنان که دراین مثال هاپید است : [یا باطاهربیاواین جام برداروپیشآن درو یش‌شو بوعلی ترشیزی (- عطف بیان درزبان عربی) ويك نیمه‌می خورويك نیمه دردهان آن درویش‌می نه]/۱[عطف بیان تابعی است شبیه به صفت‌باتوجه به این که اگر متبوعش معرفه باشد آن راتوضیح می دهد که درموردمذ کور, متبوع «درویش »معرفه است وازعلامات نکره درزبان فارسی (ی. يك » یکی )عاری است‌واز این رومراداز آوردن آن‌توضیح ماقبل است . ] [ اوراقهرباید کردوبمالید مالیدنی (-مفعولمطل نوعی درزبان عربی ) که تابنشکنیش دست ازاونداری] / ۳۱ ی-طنز در آسرارالتوحید در ادبیات فارسي عهد اسلامی اگ رمختصردقتی شودملاحظه‌می کنیم که جذ بر هل غلبه داردونویسندگان‌وشاعرانی که قالب طنزوهزل رابراي‌بیانمنظور حویش برگزیده اند ؛ بسیارمعدود و انگشت شماربوده اند . سخن طن زآمیز_خواه‌منظوم یامشور_جنبه اجتماعی دار وشاعریانویسنده_غیرمستقیم از عقاید وعادات نامطلوب فردویا جمع مردم جامعه-پرده برمی دارد و جنبه‌های اندیشمند انه ومطلوب رابه‌زبانی لطیف ودلنشین |رائه می کند . به عبارت دیگر-مسایل گوناگون زندگانی-درقالب شوخحی ههاي ظریف به‌مردمی عرضه می شود که از لطافت حس بیشتری برخوردارندوباداشتن ذوق‌وقریحه بردیگ رآفرادجامعه انسانی برتری‌دارند . ۱ 3 1۳ جنبه طنزآمی زآنارادبی باگذشت روزگاروبهمرورزم ان وافزایش آگاهی وبالا رفتن‌میزان بینش اجتماعی به‌تدریج کاهش می یاب د ویاازبین می رود . بنابراین دريك اشرادیی پس ا زگذشت رورگارانی درازاگر قوت طنز همچنان پابرجاو استوارمانده است شاید نشانه لعف أسلوب واصالت سبك وقوت تأثیر کلام نویسنده آنبوده باشد . درروزگارما که‌معیارهای امرو ز جانشین ضوابط دیرو زگردیده است‌وی رآگاهی انسان عصر حاضر افزوده‌گردیده است‌وآدمیان با آبعاد وسیعی از معلومات و اطْلاعات سروکار روزمره پافته‌اند. طنز و هزل نیز به‌عنوان قالب بیان مثبت و سازنده ومور محسوب می شود . 1 10 سخنان ابوسعیدد سرا رالتوحید به لفظ اندكومعنی بسیاربه‌زبان اشاریت است‌وهرچند به‌نظرمی رسد مخاطبانبوسعید بیش تر وام حلق اند . اماطبقه‌وگروهی صاحب فکرو آشنایان راز -پرورده خانقاه‌و از اشرافیت ذهن برخورداربه‌زبان اشارت آگاه‌واز زبان‌عبارت‌بی نیاز. در أسرارالتوحید اگرچه ساحت‌شیخ آبوسعیدمبّرا از هرعیب ونقص وهمراهباسرسپردگی مرید انهارئه شده است اماگاه خواننده آشنابه‌شیوه فک ری آبوسعید_بانوعی طنز-به‌مفهوم دیرین ومطابق باسنت ها ی گذشته رو به رومی شود . منتهاجنبه جدي م آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعبد آبوآلخین ماجراهاباتوجه به اهمیت بعد عرفانی مسایل برطیف طنزآمز آن سرپوش نهاده است وکم ترکسی متوجه جنبه طنزآمیز کلام پیرمیهنه توانندشد . علاووب رآن که آدمهایی که به‌طنزروی‌می آورند از صراحت‌بیان رنج هاگریزان اندواینابهام بالیجازی که ازممیزات طنز است.تناسب تام دارد سخنان طنرآمیز اب وسعيد در سرا رالبّوحیديك محر لك لطیف بتنهایی نیست که باعث |ٍنبساط خاطر وگشایش حال گردد. بل که عاملی است‌برای‌تصوير حقایقی کهدرمیان مردم جامعه روزگا ِا وجریاند اشته‌واوباذوق ظریف ونکته‌سنجی حاص خود ۱ آن هارابه ریشخند گرفته ویرملاساخته است . مسخنان طن رآ میز اونیز با عف اف سخن همراه وبا شخصیت مت از اجتماعي اوهم آهنگ است . به‌عبارت‌دیگر ازسخنان طنزآمیز اب وسعید- خوانندهدرمی یابد که بیماری های اجتماعی ودشواری‌های‌ترازدی ویا کمدی‌حیات انسانی ازدیده‌واقم ببن‌پیر میهنه‌هرگزبدورنمانده است واوبرای فرار از تلخ کامی هاي‌روحاني خویش-گاهبه حربه طنزتوسل جسته است‌وبه‌مددزهرخند- پوششی برآن هاگذ اشته است . علاوهبرآن که مع رف سلامت ذوق وظرافت فکر اوست که درخلق مضامین طنزآمیزنیز از خود قریحه و ابتکارواستعدادنشان‌داده است . ۱ ۱ شیف دراین مقال داستان هایی ا زآسرارالتتوحید که باطنز آمیخته است‌موردبررسی قرارمی گیرد : ۱-درداستان‌ذیل , علاوب رای ام بیان همیت توجهبه نیا زدرون »را که آبوسعید درتعلیمات صوفیانه خانقاه همواره مد نظر داشته است‌چنین‌می یابیم : [ شیخ دردیهی بنام خداشادنزول کرد . خانقاهی بودخالی . خادم‌خانقاه پیش آمد و استقبال کرد . . . وگوسفندان برزمین زد . . . پس سفره‌نهادند . شیخ گفت اوّل قدم‌جگر بایدخورد . خادم خدمت کرد وگفت بقابادشیخ راکه باجگر دل‌یار کرده‌ام . شیخ راخوش آمد وگفت اگر دل یار بودخوش باشد . بوسعید خوددل می طلبد][ سرا رالَوحید صص ۱۵۷-۱۵۸ ] ۲ -درمیان مخالفان ابوسعید..امام بو لقاسم فشّیری درا سرارالموحید سیمای‌بارزیداردودرفقرات متعدد از کتاب مذ کور این اخعتلاف وداوری و|نکار او-ظاه رشده است . [أسرارالتوحید صص ۰۸۳ ۰۸۵۰۸۴ ۰۸۸۰۸۶ ۲۲۰۰۱۱۴۰۱۱۳۱۹۱۹۰ ۵ ۲۴۹ وحالات وسخنان ۱۸۰۱۱۹ ۱ ] شایدبتوان گفت که سخن ابوسعید درباره مخالفان به‌طو کلّی-رندانه وانتقادگونهو طنزآمیز است‌ودربارهقشیری بخصوص عنصری جدی در بطن بیان طنزآمیزاوپیوسته جلوه گری دارد . درد استان یل روي‌واژه‌هاي حکایت پوشش شوخی نیست بل که هزل وظنز درطرزتفکروشیوه رفتاروزندگي با یگرداستان. آبوالقاسم قشیری است . [درنیشابور-روزی استادامام باجمعی درخدمت شیخ-به‌کو بی فرومی رفتندسگی بیگانه بدان کوی‌درآمد_سگان‌محله به يك بار بانگ درگرفتند و درآن سگ افتادند و اورا مجروح کردندو ازآن‌جابیرون کردند . شیخ عنان بازکشید و گفت : بوسعیددرین شهر غریب است‌باوی‌سگی نشاید کرد! ][ أسرارالتوحید / ۲۲ ] ۳-درپارهیی از حکایات نیز منظور از بیان طنزآمیز-نشان دادن رفتارغیرعادی‌وغیرانسانی ودرعین حال مضحك طبقهیی بوده است که حودرا صاحب اختیارکامل می دانسته اند ودرحقیقت حکایت طنزآمیز, توصیف طرزفکروزندگي طبقه‌یی خاص ازمردم آن رورگاران است . [ درنیشاپور-يك روزشیح بوعبدالّهباک ودرمجلس شیخ پی خو یشتن نشسته‌بود . خواجه‌واروپای بهکمرزده . شیخ را چشم بروی افتادودرآن‌میان باکسی خلقی خوب بکرد و سخنی نیکوبگفت . آن کس شیخ را گفت خد ایت بهشت روزیگرداناد . شیخ گفت مارا بهشت نیایدما را بهشت نیاید . بامشتی لنگ ولوك ودرو یش درآن جاجر شلان و کوران و ضمیفان نباشند . مارادوزخ باید که جمشید و نمسرود و فرعون وهامان دران جا و خواجه دران جاواشارت به بوعبد الله کردو ما دران جاو اشارت به خود کرد . شیخ بوعبد اللّه بشکست و باخویشتن رسید . دانست که ترلك ادب عظیم ازوی‌در وجودآمدوتوبه کرد . ][آسرارالتوحید / ۲۲۴ ] درباره اسرارالتوحید ۲۷ ۴-گاهپیر میهن ه از شیوه‌تقلیدعاری ازتفکر واوهام مردم عصرونیز عقاید و آراء وسخنان آن هاباروشن بینی وباريك اندیشی و همراه باطنز ملیحی که از حصایص ممیزه‌سخن ان اوست. انتقاد کرده است و این رهگذ رظواهرشریعت ویاطریقت را وآن چه را به مرصورت اساس تقلید عام بوده_وآن هاراآبوسعید حقیروبی اعتباریافته درمعرض نقد ورهگنذ رتردید قرارداده است‌به این داستان اسرارالتوحید بنگرید : [وقتی جمعی . . . برای‌شیخ جامه فرجی آوردند 4 شیخ درپوشید . گربه‌یی بود که پیوسته گر دشیخ برمی آمدی . آن‌گر به گردشیخ برآمدوبرآن مرشع شاشیدشیخ گفت مابرآن بودیم که خودرابه جامه صوفیان بیرون آریم وساعتی صوفی باشیم . این گربه برصوفیي (-تصوف) ماشاشید . ][ آسرارالتوحید / ۲۲۷-۲۲۸ ] «لازم بهیادآوری است که‌مرقم بروزن ملمع به‌معني وصله کرده‌وجامه تصوف راهم مرقع وصوفی رامرقع پوشگویند این تسمیه درا از امر ازروی حقیقت وجامه صوفیان در واقع پینه زده ونشان زهد و قناعت راستین بوده ولیکن رفته رفته حقیقت بدل به‌مجاز شده وصوفیان متنعم جامه هسای زیبا وگران بها که ازرقعه‌هاي رنگارنگ دوخته می شد » پوشید ندوبدین گونهبه جامه‌هاهم لقب مرقع داده‌شد . »وصف بسیارخوبی ازآن‌در«تلییس ابلیس|ین آلجوزی» /۱۹۸ واشعاری‌دروصف ان در« تتمهالیتیمه ۲۲-۱ ؟ [یادداشت های قزوینیج / ۷ ص ۷۷ ]وشرح بسیارمفیدی‌نیزدر[ احیاء العلوم غزالی ۳ : ۸راجع بدان هست که ا زآن‌معنی و مقصود ازمرقع وکیفیتآن درکمال وضوح روشن می شود . [یادداشت های‌قزوینی ج ۳ص ۲۹۸ ] ۵-حکىایتی که درذیل نقل خوا هد شد نشانه انست که بوسعید خحواسته است به وراي ظواهر لْفاظ نفوذ کندوبا استنادبريك واقعیت موجودازه پدیده‌های محیط و مسایلی که‌روزانه همه افرادبه‌میزان‌وسیعی با آن هاسروکاردارند» امامتوجه ظرافتو نکته‌مکتوم درآن‌هانیستند_بانکته‌سنجی ازرازه اسر درآ وردومردم رب ورا ی ألف اظ بردهومرید ان ویاران زا هتفکُ رد رب اره‌عدم تناسپ حکم با موضوعمتوجه گرداند : [ بوسعید درنشابوربه‌جایی می رفت . به‌س رکوی حرب رسیددکان ها آراسته و پرمیووپاکیزه دید و ازهمه‌نشابور آن‌موضع آراسته‌تر بودی . چون شیخ آن جارسید ) پرسید که چه گویند؟ گفتند : سر كوي‌حرب . شخ ماگفت کسی راکه س رکوی حرب چنین‌بود. س ركوي صلحش چگونه‌تواندبود؟ ][آسرارالتوحید / ۲۳۴ ] ۶-گاه برسعیدترجیح داده استکه‌در براب رگر روزاه دنم ایان وصوفی نم ایان‌بی رحم و خشن‌روزگار خود عامل بازدارنده باشد . دراین حکایت هاست که طنزدرزبان ببان آبوسعید به‌منزله‌وسیله‌یی برای‌مبارزه وکزتایی بافسادونادرستی است‌وبدین وسیله است که‌بنیادگزاران وعاملان تیر‌بختی یا انحراف فکروگمراهی مردم رابه شلاق‌هزل وطیبت کوبیده است : [درابتداي شهرت شیخ -رئیس مبهنه-خواجه حمو یه سدانشمندی فاضل از سرخس آورده‌بودبه تعصب شیخ تامجلس می‌گفت وفتویمی داد . روزی این دانشمندبه‌مجلس شیخ آمد . کسی از شیخ ماسژال کرد که خون کيك تابه چه قدرمعفُوست در جامه که بدان نماز توان کردن؟ شیخ ما . . . اشسارت بدان دانشمند کرد وگفت این چنین مسأله‌ها از وی‌پرسید از ماحدیث‌وی پرسید . ][آسرارالتوحید /۲۳۵] ۷-گاه آب وسعیدبا بیان طنزآمیز خود ماس د ومع ایب جامعه روزگار خودرا به بادسرزنش وملامتگرفته است‌دراین قبیل داستان ها-سخنان طنزامیز ای درحکم آیین‌یی است که دربرابر اجتماع آن زمان نگه‌داشته‌شده‌ولی تصویری که دراین آیینه منعکس شده-مستقیم به‌مانمی رسدبل که ازپشت يك طیف طن زوهزل اراشه‌می شود . خواننده حکایت ازمطالعه ان به عنده‌می افتدولی خحنده‌هدف نیست با که‌وسیله بیان است‌برای این که‌معایب و نقاط ضعف باقيافه کر یه واقعی دیده‌نشوند . داستان‌ذیل دراین زمینه قابل‌تأمل است : [أبوسعید. هنگام خروج ازدر وازه‌شهرهری‌جایی رسید که گوی(- گودالی) آب کنده بزرگ‌بود . . . مردی ایستاده‌بود پرسر آن گ و آب و فریادمی کرد که ای‌گوهر بیا . رنی سر از سرای بیرون کرد . پیر وسیاه وآبله زده‌ودندان هایبزرگ وبه صفات ذمیمه ۳۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدأبوآلخیر) موصوف شیخ وجمع رانظر برآن زن افتادشیخ گفت : چنان دریاراگوهر به از این نباشد . ][ اسرارالتوحید / ۲۲۴۳ ۸-اگربي ذيريم که‌بزرگ ترین هنر طنزایجادآگاهی وبید اری است . درپار‌یی ازداستان‌های اسرارالتوحید برای‌بیان اصلِ مهمتعلیمات‌بوسعید که‌عبازت ازتسامح وتحمّل افسان‌واراودربرابرخطاهای مردم روزگار است به کارگرفته شده است . [شیخ » روزی‌درنشابسور با جمعی بسیار به و یی می‌رفتند »زنی‌پاره‌بی خاکسترازباممی اند اخت . بعضی ازآن برجامه شیخ افتاد . شیخ از آن مار نگشت . جمع در اضسطرا بآمدند و خواستند که حرکتی کنندباصاحب‌خانه, شیخ ماگفت : آرام گیرید کس که مستوجب آتش بودبااوبه خاکستر قناعت‌کنند, بسبار شکر واج بآید . ][ آسرارالتوحید /۲۴۳] كأمثال آسرارالتوحید -آب گرمابه » پارگین‌راشاید / ۱۲۰ -آتش. جنان نسوزدفتیله را که عد اوت قبیله‌را / ۲۵۸ -آن‌راکه‌همی جامه بباید زدوبرد زانست‌همی بزرگ راداردخرد / باب‌دوم -آن مرغمی رسد » چینه ازپیش من وتوبرچیند . س -از دیدن ماه بهره برنتوان داشت . /فصل سیم ازباب‌دوم -اشتربان‌راسردنبایدگفتن /باب‌دوم -این‌سبخن نزشنوده‌می گویم بلك از آزموده‌می گویم / آواخحرباب اول -این کاربه‌سرنشودتاخحواجه بدرنشود / آواخرباب‌دوم -این نه آن دیواست‌که‌به « لاحول»بشود . / آواخرباب دوم -باغریب سگی نباید کرد . -بررسته‌دگر باشدویربسته‌دگر/ فصل آبیات پر کنده -بس ‌بادکه‌دره دزباد» است . / اوایل فصل اول ازیاب دوم -بینی پالكکن » پس حدیث‌ماکن / فصل سوم ازباب‌دوم -تن‌به‌مرگ‌نهادن, بعد همه جهدها باشد /۷۳ -جرم اوکندوعذرمراباید حواست / فصل سوم آزیاب دوم -جواب که‌تربرمه تربود / فصل اول ازباب سیم‌وص ۲ ۱۰ حالات وسخنان -چون گوی‌می باش درپیش جاروب . چون کوهی مباش درپس جاروب / ۲۸۷ -امحریکفیه آلاشارة ۲۹۹ حنظل هرچند اب بیش خورد. طلخ ترگردد | باب‌دوم -حانه پس کوهداردیعنی روستایی است‌ومردم‌روستایی کسی نباشند / ۱۸۱ خسروهمه‌حال» خویش‌دیدی‌درجام / فصل او ازباب دوم -دررشته کشند با جواهرشبه‌را / ۷ درسالی هزا رکوچ (جغد) راخدمت‌کنیم تابازی<رافتد / فصل اول ازباب‌دوم سراه‌تانروی‌به‌مقصودنرسی ۱۷۳ -روییرون» خانه‌مرابنگاه اسست/ فصل سیم ازیاب دوم درباره اسرارالتوحید ۳۹ - زشت‌بایددیدوانگاریدخوب زهرباید خوردوپند آریدقند توسنی کردم » نداشتم‌همی کزکشیدن. سخت‌ترگرددکمند /۲ ۳۵ -سرهمه‌راهزنان‌ودزدان‌است /۱ ۱۹ -سمت‌زیره به کرمان بل که حقیقت بردن پای ملخ پیش سلیمان است/۱۱ مين سر هر کر سر ۶ وه _شغلنی الشعیرعن الشعر/ ۷[ جست وجوی‌شعیر_جومرا ازشعر بازداشت ]وه ناصرخحسرو»سروده است : دنیات . دورکردزدین ؛ وین مثل توراست کزشی ربازداشت توراجستن شعیر [ص ۴۳ ۶ دیوان ناصرخسرو] [ب‌مجمع آلأمشال‌ميداني /تهران / ۱۲۹۰ ه . ق‌وص ۳۹۱ج۱ به تصحیح محمدمحبی الاین عبد آلحمیدوه التمثیل والحاضرةئعالیی / ۱۸۵ نگاه‌شود . ] -طاق احتیارکردن» اولی تر/ ۲۲۹ -العاقل یکفیه الاشارة /۱۵ _عادت ؛ طبیعت کشت / ۳۷ -عتاب بهتراز حقد اندرون وزعم نصیحت کنندهبه تر از سلام دشمن بدآموز/ ۲۵۸ -عشق ‏ آمدنی بودنه آموختنی / باب اوّل -العشق شبکهة ی / ۳۲۴ -عندذگرالصالین‌تنزل الرخمة / ۹ _غرقه رابانگ‌ونعره‌نظارگی . کی رهاند؟ / ۲۵۶ -کوهرابه‌مویی کشیدن آسان ترا زآنك از حودبه حودبیرون آمدن / باب‌دوم گرتنگ‌شکر خریدمی نتوانم باری‌مگس ازتنگ‌شکرمی رانم / مقذمه ماباتوبه‌هم میان‌مامنزل‌هاست / فصل سیم ازباب دوم -مارابه‌بیل این مرد. گل‌نیست /۲ ۲۴ [به‌ص ۲ ۲ مرزبان نامه نیز نگاه‌شود. عبارت ترجمه‌مثل عربی است : «مالسحاتلل ناطی 1 -مدارطریقت‌برپیر است/۵۳ -مردارسگان‌راوسگان‌مرداررا / فصل اول ازباب دوم -مرغی به‌سر کوه نشست‌ویرنحاست بنگ رکه ازآن کوه‌چه افزودوچه کاست؟ /[باب‌دوم ] _مستك شده‌یی ۰ همی ندانی پس ‌وپیش ۲۶ _معامله_خود کبریتآحمر است / ۹ _معشوقه‌بی عیب‌مجویید که نیایید / ۲۹۶ -مقصودازعلم . عمل است / ۳۷۳ -ندانی وندانی که‌ندانی ونشواهی بدانی که‌ندانی ۳۲۴ -نزدیکان رابیش بودحیرانی کایشان: انندسیاست سلطانی / فصل سیم ازباب دوم -نشان ازبی نشان گفراست/ باب‌دوم وراي‌هزا شمارنباشد /مقدمه وفصل اول ازباب‌سیم الوفت سیف فاطع / ۲۹۷ -هرآن چه‌درویرانی بینند» د رآبادانی نگویند / اوایل فص اولازباب دوم _هرآنشمعی که ایزدبرفروزد هرآنکس پف‌کند , سبلتبسوزد / فصل اول آزباب دوم -هرجاکه‌روی. دوگاوکارندوحری خواهی توبه‌مروشووخواهی به‌هری / فصل اول اباب سیم -هرچه به دم آید » به‌دودوبادبرود ۲۴۶ مرادف‌ضرب آلمئل انگليسي 20 (دهظ۴ ۵۲06 ۳۴25۱ -هرکه آنجابنشیند که خواهد. چنانش کشند که نخواهد / ۲۸۹ _هزاردوستاندل بودويك دشمن 3 بسیاربود / ۶ ۳۹ -يك ساعته عدل پادشاه » فاضل تر از چندین ساله عبادت عابدمتقی / ۱۱ که عین تعبیر ه حافظ » است درغزلی از غزل‌های . . . شساهرابه بودازطاعت صدسال_هوزه د قدر يك ساعت عمری که در ای داد کند شرح تعرف شرح تعسرف قدیم ترین متن عرفانی مستق فارسی است که بر کشف آلمحجوب هجویری[متوقا۴۶۵ ه . ق ]نیز سب زمانی داردکه تا جندی‌پیش براي ان فضل تقدم قایل بودند . کتاب ترجمهو وشرح‌یکی از مات متو ن‌عرفاني زبان‌عربی ویکی از خاستگاه‌های‌عرفان نظری است که در قدروجایگاه آن گفته‌اند : : « ولا ارف لاعرف التصوف »وآن‌دارای‌هفت ادوپنج باب است که بیش تر کوته‌وبرخی دراز درحدودباورداشت های صوفی مردی از هل سنت وجماعت بهزبنی سادهنوشته شده است . کاب شرح غیرمزجی ات رف مهب هل اّصوف تالیف ما زاهدعارفآبویکرین] بی اسحاق‌محمدبن ابراهیم‌پن یعقوب آلبخاری کلاباذی[ منسوب به کلاباذ از محله‌های بخارامتوفا / ۹ جمادی آلاولی / ۳۸۵ هجری ] از حافظان حدیث است‌ و خود در حدیث کتابی داردبه‌ نام « بح رآلفوائد »معروف به « معانی آلأخبار » که درآن / ۲ ۵٩‏ حدیث گرد آورده است . شارح خواجه |ام اسوابراهيم اسماعیل بن محمد مستملی بخاری, زاهد وفقیه ومحدث ومتکلم . متوقا/ ۴۳۴ هجری است که از گلاباذی با نعت‌وعنوان_شیخ ما-یادمی کند ۱ مریدومراد» هردوحنفی بوده اند وشگفتآنست که هجویری دره ذکررجال صوفیه از متأ وان از أهل ماوراء لته » ازاین دوچهره برجسته تصوف نامی نبرده است . ۱ « التعرف » که درواقع « اعتقادنامه » کلاباذی است » بیش تر صبغه کلامی داردوشرح آن نیز از این و یژگی برخوردار است‌و بهگونه نظری و استدلالی تحریریافته است‌ونویسندهباقوت ووسعت وتنوع استدلال» حذت ذهن وبا يك بینی آميختهبه‌شهد ظرافت ونکته سنجی وعمق فک رو شراف وتبحر خودرا درمسایل عرفانی به نمایش می گذ ار . هرچند زب ان بیان شرح تعسرف روشن واستوار ومتقن است‌ولی جای‌به جای‌مانندز بان علمی وفلسفی-خشك‌وبی روح‌نیز هست‌بازبانی ساده‌وبی پیرایه‌وبدور ازواژههای شاذعربی به این ترتیب که عبارتی را از اصل عربی التعرف‌می آوردوانگاه‌به‌شرح آن می پردازد . به‌هرحال‌شرح تحرف نیز از کتاب های معتبر صوفیان تابد ان جا است که ان‌را هم پایه «|حباء علوم الدین »« غزالی »دانسته وسروده‌اند : تاچندهمی خوانی منه اح به‌معسراج (حیای علوم دین با شرح تعرف دریازه‌منابع عرفانی دیگر ۳۳۱ این کتاب چه ارمجلّد است که در دومجلد بزرگ به قطع رحلی درهند وماوراء النهرباره به چاپ‌رسیده است وکتاب مورد مراجعه تاکنون بیش ترنسخه چاپ هنذد بوده است . ابونصر سراج آبونص سراج : آبونصرعبداللّهبن علی السراج الطوسی متوفا درسال سیصد وهفتادوهشت هجری معروف به «طاووس آلفقراء +ومصئف: کتاب اللمع #فی التصوفاست . وی ازشاگ ردان جعضر خلدی وًبوبکرین داوودالدقی وأحمدین محمد السایح بوده است . سلمی گفته است که ابونصس از آولادزهادودرمحل :حوددربین مردم به جوا نمردی‌مشهوربوده ودررجب /۳۷,۱ه . قوفات یافته است . به طوری که آبونصرسراح درکتاب لمع تصریحکرده ؛ وی‌کتاب لمع رابنابه خواهش یکی از صحاب خحوب که نامش رأنبرده- نوشته است . این کاب که یکی ازقدیم ترین آنار صوفیه قرن چه ارم است. به‌من ظورنشان دادن أصول‌ومبانی تصوف وموافقت عرفان باموازین قرآن وا حادیث نگارش یافته است . [کشف آلمحجوب / ۱۷ ۴ و۵ ۴ ۴-حالات وسخنان ص ۱۵ -أسرارالتوحیدص ۷ وتذکرةلاولیاء عطارص ۰ ۶۳۹-۴ ] طبقات آلصوفیه آبوعبدالّه سلّمی : آبی عبد الرحمان محمدبن حسین بن موسی آلازدی السلُمی-ازآکابر صوفیه ومحدثان وعلماي‌بزرگ که در حدیث وتصوف. مصتف ات بسیاردارد و« طبقات الصوفیه » ازتالیفات بسیارمشهور اواست . وی‌دررمضان / ۵۳۳۰ . ق‌و به‌قولی ۲۵ ۳ متولد وروزیکشنبه سوم شعبان / ۱۲ ۴ ه . ق‌درگذشت واورادرخانقاهی کوچك که‌بنایش بدومنسوب[مرةالزمان» نسخهعکسی . دارآلکتب آلمصريةج ۱۱ ق۳ حوادث سنه ۴۱۲ ه ]ودرنیشابور وشهرهای‌دورونزديك آن‌سرزمین د رآن‌روزگار مشهوربوده است_چنان که خطیب بغد ادید رگذ ارش به نیشابور از آن‌بازدید کرده[تاریخ بغد ادج ۷ص ۲۴۸ ]وبه «دویرهسلمی » معروف‌بوده است. به حالك سپردند . کتاب « طبقات الصوفیه » راوی در پایان سده چهارم به زبان عربی به‌رشته تألیف درآورده است . هرچند اونخستین کس نیست که درطبقات صوفیه بهتألیف پرداخته است وا زآثارونتایج کاردیگر ملفانپیش از خودبه قرارذیل باخبر بوده است : ۱-آبی سعید اعرابی متوفا / ۱« . ق صاحب کتاب « طبقات التسالك »که« آبونعيم »درتألیف خوده حلية آلأولیاء» به آن اعتمادوویوق مطلق داشته است . [ حلية آلاولیاءج ۰ص ۱۳۸ ] ۲-ابوبکرمحمّدبن داوودبن سلیمان الزاهد النیسابوری‌متوفا/ ۲ ۳۴ ه که حود از شیوخ آبوعبد الرحمان به شماراست . ۳ب وآلعب اس أحمدبن محمدبن زکریا النسوی الزاهدمتوفا / ۶ ۸۳۳۹ . ق که درتاریخ شیوخ صوفیه_کتابی ارزندهپرداخته. آنرا« تاریخ الصوفیه »[ طبقات الشسافعیه ج ۲ ص ۷٩]نام‏ نهاده است‌وپید است که ازآن ها -سلمی-بهرهفراوان گرفته است . اما کتاب اوبه عاطر حسن تألیف وکیفیت مطلوب تنسیق مطالب_مورد استفاده وتوجه مولّفان ومحققان دوره‌های بعد قرارگرفته است به‌گونه‌یی که آبونعيم درکتاب حلیة]لأولیاء نحویش-درنگارش مطالب دربارهصوفیا ن‌مشرق. ازمطالب این کتاب بهرووا فربرده‌وجزو دهم کتاب مذ کور.دلیل آشکاری بر[ثبات این واقعیت است . حطیب بغد ادی نیزدرتاریخ بغدادازترجمه حوال هريك از صوفیانبه تقل از آبوعبد الرحمان پرداخته است . تاآنجاکهبه‌طنْ غالب‌توان گفت آحوال برخی ازرج ال صوفیه که درتاریخ بغد اد آم ده است-آنچه را است که آبوعبد الرحمان در طبقات الصوفیه ۳ خحویش اورده‌است ۲ ۳۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخی سدیگر ابوآلقاسم قشیری[۶ ۴۶۵-۳۷ ه . ق] که خود از اک ابر علماوکت اب وشعراومتصوفه قرن پنجم هجری است و صاحب‌تألیفات واثارمعتبربسیاروخودشاگردسلمی است و ازترنیب وتنسیق تألیفات اوبه‌عبارت یا اشارت د رآثارخویش» استفاده‌فراوان برده است . جامی نیزدرتألیف «نفحات لأنس » ازمطالب این کتاب-بهرهفراوان رده است . چاپ دوم کتاب طبقات الصوفیهبه‌تحقیق نورالدین شریبه‌در/ ۱۳۸۹ ه - ۱۹۶۹ م درهشتصد وپنجاه صفحه انتشاریافته است . -رساله قشیر به بو لقاسم قشیری اب وآلق اسم عبدآلکریم بن هوازن‌بن عبدآلملك بن محمد .۰ . . قشیری(ملقب‌به‌زین آلاسلام که به حسب معم ول بهمن_اسبت مق ام علمی ودینی ألق اب مضاف به ‏ اسلام » از آواخر قرن چهارم متداول‌بوده است . )از أکابر علماو کت اب وشعراومتصوفه قرن پنجم هجری است که درربیع آلاول سیصدوهفتادوشش هجری درناحیه استوا[استو-بضم آهمزمو سکون السین الهملة و ضم التاء لمع من فوقه اآوفتحه اوبع دهاواوئم الف_هی ناحیة بنیسابون کثرة آلقری‌خرج منهاجماعة من آلعلی, وفیات آلاعیان » صص ۵ ۳۷۸۱۳۷ ذیل شماره ۳۶۷-ترجمه حوال‌مبسوط قشیری-تصحیح محم د محبی الذین عبد الحمید] (- قوچان کنونی ) منود ودر/ ۱۶ ربیع آلاول‌سال / ۴۶۵ ۸ . قپس ازهشتادونه سال‌ويك ماه عمردرحدودنودسالگی درگذشته . اورادرمدرسه آبوعلی دقاق[پدرزن اولبوآلقاسم قشیری] به حاك سپردند . فشیری. نسبت است به« قشیرین کعب ه که‌خان د انش‌راه بنی قشٌیر ‏ نیزمی خوانده‌اندوزین آلاسلام از این خاندان‌بودوی بی اند ازهمتمسك به‌ظ واه روپای بندمسموعات خود بوده امست . نظر اودرباره‌سماع معتدل ومشعربرجواز است از مطالعه رساله قشیریه وبخصوص فصلی که‌درشرح ألف اظ وا صطلاحات صوفیان است . هرچه‌به تروروشن ترمعلوم‌می شودکه ا وأصول‌ومباني تصوف رابد قت هرچه‌تمام ترمی دانسته . ودر این مید آن‌یکی ازسابقان تیزروو از پهلوانان گشاده بازوبوده است . رساله قشر به , نامه‌یاپیامی است که قشیریآن رابه صوفیان شهرهای اسلام فرستاده‌وشروع به‌تهیه آن درسال / ۴۳۷ ه . ق‌و پایان آن‌دراوایل سال /۴۳۸ ه . ق‌وعلّت نوشتن آن‌ظه ورفساددرط ریقت ونحراف صوفی نمایان از آداب وستن مشایخ پیشین و ظهور مد عیان‌دو راز حقیقت ودروغین بوده است که مصنف درمقمه, این مطلب راباسوزوگد ازشرح فراوانداده است . با این همه خودوی زآن مردان آزاد فک روباند پرواز تصوف ورند ان چالال نیست که هرگززن دانی رسوم و حدودظاهری نمی شدندوگام برسر تعلیمات مسجد ومدرسه و خانقاه‌می نهادند وا زآن‌سو: ی‌بشریت‌ونتایج‌و آثار آن‌پروبالمی گشودندوچه می توان گفت درب اره کسی که‌تعصب وید رفروع مذ هب شافعی به‌جایی برسید که برنای‌هفده‌ساله یی چون آبوسهل محمد بن موفق رابهعاطر سابقه ریاست‌خاند انش باوجودپیران کهن سال از فقهاء حنفیه وشافعیه . با ابرام وا صراربر کرسی ریاست م1 هب در نیشابورینشاند. یابراث سارت ورقیت اعتقادبه اصول آشعری با این وان درآویزدودرخصومت های‌محلی شرکت کندونامه به علماي‌دین وشهرهایمختلف بفرستد» ومردم رابه مخالفت برانگیزدتامجبوربه جلاي وطن‌شوند . این قبیل کارهابی گمان ازپیری که‌شرط اولین ارادت را حروج از دنیا وأمو رآن‌می داند. سخت دور است وبه هرحال این اعمال شایسته ظاهر پرستان پوست خحاي قشری است نه در خورپیران مغزگرای معانی نوش درمقام قشیری وهرچند قشیری ازنظر علم و اطلاع درخورستایش است . اماروش او خلاف طریق است‌وگمان‌می کنم که این هاهمه , تبعات قدرت ونفوذمادی و|قبال عامه خلق بوده است . آثار قشیری. ۱-نحوآلقلوب ‏ درذک ر قواعدعربی وتطبیق آن‌هابرنکات عرفانی , ۲_لطایف آلاشارات درتفسیرقرآن کریمبهمذ ای صوفیه . ۳-ترتیب السلوك . که‌رساله یی استمختصر در شرایط نخستین سلولك ووروددرطریقت . ۴-کتاب« رساله قشیر یه »وی‌مشتمل بر دوفصل وپنجاه باب است‌ویکی ازمآخذوأسنادمهم ومعتبرتصوف است وکسانی درباره‌منابع عرفانی دیگر ۳۳۳ که‌بخواهند از اصول طریقت یا تاریخ تصوف اطلاع درست ومستندداشته باشند : ازمطالعه ومراجعه‌بدین کتاب هرگزبی نیاز نخواهند بود . ترجمه رساله قشیریه به وسیله « أبوعلی حسن بن أحمدعثمانی » که‌درشما رش اگردان ومریدان ابو لقاسم فشیری‌بودوبهآنواع فضل اراسته. ازعربی به فارسی گزارش شده است وبامق د مه وتصحیح شادروان بدیم الزمان فروزانفردرسال /۱۳۴۵ ه . ش‌در ۸ صفحه به جاپ رسید ه است . از دیدگاوشمس تبریزی«رمساله‌هساي قشیری و قریشی وغیر ان » بی مزه‌اند» بی ذوق اند . ذوق آن‌راومعنی آن(قرآن)را درنمی یابند ! 6[ خط سوم ص ۳۱ قسمت ۲ سخنان شمس ] -تذ کرةا لاُولیاء تذکة آلاولیاء کتابی است مشتمل برشرح حال‌هفت‌ادودوتن ازبزرگان اسللام ومشایخ صوفیه که آغازمی شودبه حضرت جعضرین محمد صادق (علیه السلام) وختم می گرددبه شرح حال امام محمد باقر(ع) وعطا رآن راد دوقسم مرتب ساخته است : یکی متقذمان که از حضرت جعفربن محمدشروع می شود وآخرین کس که در این قسم ذکرشده. حسین بن منصور حلاج[مقتول به‌سال / ۵۳۰۹ . ق]است . وقسم‌دوم ‏ تعلّق داردبه‌ذک رمتآخران ازمشایخ کباروشروع آن‌بهابراهیم خواض[متوفا / ۱ هه .ق] است‌وختام می پذیرد به‌ذ کر |مام محمد باق علیه السلام . ۱ ۱ دراین کتاب. ترتیب‌تاریخی معتب رنیست ومصنف درین باب خودر ازادگذ اشته است . شرح‌حال هريك از بزرگان راباچند جمله‌مسجم که غالبا معرف درجه ومرتبه اودرتصوف نیز هستآغازمی کندودر کاربرداین اسلوب , عطاربه‌سبك « حاقظ یی میم احمدین عبداللّه اصفهانی »(متوفا/ ۴۲۳۰ ه . ق)نظرداشته استکه« علیْ بن علمان هجویری »نیزدر« کشف آلمحجوب ؛ همان روش رامعمولداشته است . پس از آن که عطّارچند حکایت از صاحب ان تراجم نقل می کند_به‌بیان کلمات وضبط آقوال آن هامی پردازدونظر اصلی او به ایجاد ایمان وحسن اعتقادنست به‌مشایخ وأکابروهدایت حوانندگانبه‌معارف | هی وطرق تهذ یب لس وتصفیه باطن وتکمیل اخعلاق وتلطیف عواطف انسانی است که دراین زمینه عطا رتوفیقی عظیم یافته است وتذ کرة آلاولیاء . چراغی است که فر پیش طالب و سالك حقیقت ودوستد ارراء انسانیت برا فروخته وبرافراشته است‌وبدین جهت است که « قطب بن بحیی جهرمی »۰ از کاب متصوفه‌و صاحبدلان قرن نهم پیروان خود را موظّف کرده بود که تذکة لأولاءرابه‌همرامثنوي شریف وا حیاء علوم این وکیمیای سعادت غرالی پبوسته مطالعه کنند این چها رکتاب راو ردروزانه پیروان نحودقرارد اده بود . عده حکایات و أقوال‌مشوره به حسب آشخضاص مختلف می شودوآن که بیش از همه حکایت از أحوالش نقل‌شده : بایزید بسطامی است که حکایات اوبه هشتادوهفت بالغ می گردد وآن که آقوال بیش ترد ارب وآلحسن خرقانی است که عطارجهارصدونه کلمه ازاوروایت کرده است . پیش ازتنظیم تراجم صوفیه درتذ کة آلاولیاء ازسوی‌عطّان بهعربی وپارسی چندین کتاب مشتمل برأحوالمشایخ تصوف تألیف شده بودکه‌می توان از« حلیة آولیاء حافظ آبی نیم »وه طبقات آلصوفیه ابوعبد الرحمان سلمی »(متوفا / ۵۴۱۲ . ق)و «صفةالصضوة» تلف «أب ال رج عب دا رحمان بن جوزی »(۱۲-۵۹۷ ۵)وکتاب: ارف آبوبکر کلاباذی»(متو | ۳۸)و «رساله تیه » تألیف آبوالق اسم قشیری(متوفٌا/ ۴۶۵ ) وشرح تصرف به ف ارسی از اسماعیل بن‌محمدبن عبد اللّه مستّملی (متوفا / ۴۳۴ ه ) وکشف آلمحجوب هجویری که درآن فصلی درذکرمشایخ ترتیب داده استوخواجه عبد له نصاری صاحب طقات الصوفیه به زبان فارسی ولهجه‌هروی‌نام برد ۱ عطّا رهرچنددرتألیف کتاب سرگ ذشت نامه مشایخ ‏ مبتک رنیست ولی ا زجهت جمع آق وال وحکایات_تذ کرة آلاولیاء برتمامت آن هاترجیح داردوهرچند که بذک عده کم ترا زپیران طریقت اقتصارنم وده است ام ادرسرگ ذشت آن هادرمجموع نهصد وهشتادوهشت حکایت ودوهزا روهشتصد وشصت وچها رکلمه ازمشایخ رادرج کرده است . |ٍنشسای کتاب از جهت شیرینی وسادگی همکم نظیر است ود بخصوص ععردرشرح اباب یدوشبلی وجنیدوابوآلحسن حرفانی و أبوآلحسین نوریو حسین بن‌منصور حلاج ۰ سخن رابه سرحد |عجاز کشانیده ‏ ودادفصاحت‌داده‌و قلم سحرانگیز اودر تراجمحوا این اشخاص. سخت شورانگیزوومستی بخش است . شاید بتوان گفت که بالاترین حصوصیت آثا من ظوم ومنشورعطا رآنست که براي هد ايت وراهنمايي جامعه گفته‌شده‌ودر روزگاری که غالب شعرا, فک ر خودردرراهمدح وهجووهزل به کارمی برده اند اونظر خودرا ماو حکٌام به جامعه انسانی وخدمت به حقیقت منصرف ساخته و أفرادبشررابهیگانگی ووحدت وبلند ننظری‌ودوری از تعصب دعوت کرده ووظیفه یی را که هر مرد صاحبدلی باید برعهده گیرد. به‌گردن گرفته ودر ا وگزارد آن وظیفه_چند ان که توانسته_کوشيده است . [مرحوم فروزانفر-حوال ونقد و تحلیل اثارعطارصص ۶۱۸۸ ۸] از جمله بواعث عدیده‌یی که عطار-برای تألیف « تذکوةالاولیاء »درمق دمه آن‌برمی شمارد یکی هم این است [دیگر باعث » آن‌بودکه‌بی سببی از کودکی باز_دوستی این طایق»( < صوفیه ) درجانم موج می زدوهمه وقت مفرح دمن سخن ایشان بود ۰[ [تذکرةلاولیاءص۸چاپ دکتر استعلامی ] -انسات آبوسعدسمعانی : قاضی آبوسعید عب دآلکریم بن محمدین منصور المیمی السمعانی آلمروزی الفقیهالافعی آلحافظ واسطه لعق دخان دان‌سمعانی به‌شمارمی رفت که در جست وجوی علم‌ویاد گیری حدیث به شرق‌وغرب وشمال وجنوب‌بلاد کوچید وبه‌ساوراءالنهرودیگ رشهرهاي خراسان بارها سف کرد وبه‌شهرهاي قومس وری و اصفهان وهمد ان وشهرهای جبال وعراق‌و حجازوموصل وجزیره‌وشام وج زآن هاکهذک ر آن‌هابه‌طول‌می انجامید رفت‌وبه‌دید ار عالمان نایل آمدبه‌گونه‌یی که عده‌شیوخ اواز چهارهزار افزون‌می شد . وی‌به تصنیف کتاب های ارزنده پرداخت که مهم ترین آن هاکتاب « آلأْساب » اود رهشت مجلّد است که آن‌راعزالدین آبوآلحسن علی بن آلذثی رآ لجزری تلخیص کرده‌وبر آن است درا نوشته استو مختصرهمان است که‌دردسترس همگان است. امااصل آن قلیل آلوجود است . ولادت ابوسعد سمعانی در مرووروزدوشنبه / ۲۱ شعبان /۶ ۰ . ق‌ودرگذشت اونیزدرمرو» غرهماه‌ربیع آلاول‌سال/ ۸۵۶۲ . ق‌بود. [انتهی ملخصاًازوفیات آلاعیان‌قاضی حمدین خلکان] کتاب مذ کوررا خاورشناس نامد ار« مارگلیوث »در/ ۰۳ ۶ صفحه به صورت عکسی درسال / ۲ ۱ ۱٩‏ انتشارد اده‌ومقدمه‌یی کوتاه‌بهزبان انگلیسی نیزی رآن‌نگاشته است . کتابمذ کوردرسال / ۱۹۷۰ م‌باردیگربه صورت آفست انتشاریافته است . -ابن جوزی‌وتلبیس ابلیس ابن‌جوری :بلج عبدالرحصان نا ولحسن علیبنمحمدبقدادی مکلم ومحدث وواعظزمشهورقرنششم ۸ ۰ ۵ با ۰ ۵4۷-۵ ده . ق] ازاعقاب محمدبن أبوبکر صدیق است . درایام زنسدگانی در بغداد.ازاحترامبی پیشترطویف وفرق سس _ درباه‌منایم عرفانی دیگر ۲۵ ست هت( ۲۲۵ -ٍبن آثیروتاریخ او ابن أثیر: آبوآلکرم محمدپن عبد آلکریم موصلی جزری از علماي شافعی [ ۶۳۰-۵۵۵ ه . ق] از خودسه‌پسرباقی گذاشت که‌هرگاه ین آلاثیر ‏ گفته می شود. مقصودعزالدین علی بن محمد بزرگترین مورخ ومحدت اسلامی است که‌درسال / ۶۳۰« . ق دریخد اددرگذشته‌ومزارش درنزدیکی کاظمین است‌و آ نامهم اوبدین قراراست : ۱-« أسد آلخابة في معرفة الصحابة »در حوال‌هزاروپانصدتن از صحابه حضرت رسول (ص) . ۲-تاریخ آتابکان‌موصل . ۳تحفة آلعجایب وطرفة آلغرایب . ۴-جامع آلکبیرفی علّم آلبیان . ۵ کامل الواریخ که وقایع مهم جهان را از ول آفرینش تا سال / ۶۲۷ ه در آن نوشته است وبه «تاریخ این آثبر » معروف لیصا ب ۳ 97 ۳ ۶_کتاب« لباب فی معرفة آلانصاب » که آن‌را از کتاب « انساب سمعانی »تلخیص کرده است . -وفیات آلأعیان ابن‌خلکان : شمس الدین بوآلعباس أحمدین ابراهیم‌برمکی اربلی شافعی ۶۸۱-۶۰۸7 ه .ق]ازیز رگان علمااستکه پس ا زکسب علوم در موطن خود به حلب و آنگ اه بهدمشق‌رفت‌وقاضی آلقضات شدومدتی نیزدرشام عهده‌دا این سمت بودوسپس مستعفی گردید . اثرمعروف اوه وفیات آلاعیان » درتراجم أحوال‌رجال است . ادات الصوفیه «]بوعبد له وه ابو لجناب » آحمدبن عمربن محمدبن عبد اللّه خیوقی خوارزمی ۰ مشهوربه «نجم الذین گبری » رهرووادي سلوك وسوخته عالّم ملکوت درسال / ۴۰ ۵ در خیوه وا رزم به‌دنی آمدوپس ازسفرهاي باطنی و ظاهری وسپریکردن فرازونشیب هاي زندگانی » درسال/ ۶۱۸ ه . ق‌به‌دست‌مغولان-پس ازمقاومتی جوانمردانه_شهید گردید . اولین کسی که‌به این مطلب اشارت کردم رشید الذین فضل اللّهوز, یر درهجامع التواریخ » است که‌دررحدود/ ۵۷۱۱ . ق تألیف‌شده‌است . وی‌می نویسد : « چنگیز خان چون آوازه شپخ نجم الدین شنیده بود »به‌وی کس فرستاد که‌من خوارزم راقتل خوا هم کردآن بزرگ باید که ازمیان ایشان بیرون رودوبه‌ماپیوند< . شیخ رحم اه علیه درجواب گفت که هفتادسال باتلخ وشیرین روزگاردرخوارزم با این طایفه بسر برده‌ام ‏ اکنون که‌هنگام نزول‌بللاست اگربگریزم . ازمروت دورباشد. بعدازآن اوراازمیان کشتگان بازنیافتند. والسلام» پس ازآن تاریخ گزیده وتاریخ یافعی ونفحات وروضةا لصف اوسایر کاب های‌تاریخی وتذکره‌ها این موضوع باشاخ‌و برگ های بسیار: تکرارشده وبه‌میزان دورترشدن ا زاصل‌واقعه ‏ زوایدوتفاضیل افسان »مانندبسیاربراین عبارات سهل وساده جامع التواریخ علاوهشده است . ۱ ۱ شگفتی در اینجاست که‌تازیخ جهانگشای‌جوینی که قریب‌پنجاه‌سال قبل ا زجامع التواریخ تألیف شده‌وعطاملك جوینی ازهمسهکس بیش ترازوقمایمآوایل ایلغ ار مغ ول باخب روا اوضاع و وا خوارزم مطلعبودهويك مج ازتاریخ اوخاص‌تاریخ_ خوارزمشاهیان است. براطلاقذکری از قتل شیخ نجم الذین کبری درواقعه وا رزمبه‌میاننیاورده است وزکریای قزوینی نیزدر ۳۳۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدا بوآلخیر) «آثارآلسلاد» که چهل سال قبل از جامم التوار یخ تألیف شده‌درذیل « خیوق » شرح أحوال اوراآورده اما ازشهادت اوسخنی به‌میان نیاورده‌وتاریخ وفات اورانیزحدود ۶۱۰ ه یعنی هشت سالقبل ازواقعه خوارزم ذک رکرده است وین بطوطه که در ۷۳۳ به خوارزم رسیده ؛ مرقمد اوراچنین دره رحله هوصف کرده است : ۱ وبخارج خوارزمزاوية مه علتربة لیخ نجم الدین لک ری کانمن کبارالصا ین وفیهاالطعام للواردوالصادر. »وه رضاقلی خان هد ایت »در سفر حوارزم خوددرسان / ۲۶۷ ۱ مرقد آورادرگرگانج مشهوربه « اورگنج »زیارت کرده‌است . [مجمم آلفصحاء۱ : ۶۳۳ ریاض آلعارفین ۱۴۳ ] درباره شهادت او-«غیاث الین بن‌همام الذین »مشهوربه و خوانلمیر »7 ۰ ۱۱,۸۸ ۸٩۴۱-۸۸‏ . ق]نیزدرجزواول ازجلد سوم کتأب «حبیب السیر 4[ ص ۱ ۲۳-۲ ]چنین آورده است : [نقل است که‌درآن زم ان که‌سپاءم ول به جانب خوارزمتوجه نمودند . چنگیزخان و اولادش که برعلومرتبه شیخ نجم الین وق وف یافته بودند-چند نوبت کس نزدآن جناب فرستاده » ٍلتماس کردند که از« جرجانبه »بیرون رودتا آسیبی به‌ذات بابرکاتش نرسد . اماشیخ آذ:ملتمس را اجابت نفرمودوفرمود که« ما, دروقتآسایش وفراغت با این مردم بسربرده‌ایم . چگونه جایزباشد که درزمان نزول رنج وعناو حلول محنت وبا آزایش ان مفارقت کنیم؟ ووچوا ن‌آن‌لشکر قيامت اثره نزديك خوارزم رسید ندوشیخ نجم الدین وشیخ سعدالین حموی‌وشیخ رضی الدین علی لا وشیخ سیف الذین باخرزی ویعضی دیگر از أعاظم اصحاب را که یاده برشصت نفر بودند_رخحصت‌داد که از آن‌ولایت بیرون روند . ایشان گفتند : چه‌شوداگر حضرت شیخ دعا کنندتااین بلااز اسلام مندفع گردد؟ شیخ فرسود : این تضایی است رم وبه‌دعاعلاح نمی پذیرد . آن جماعتگفتند : پس‌مناسب آنست که شیخ بامادراین سفر موافقت نمایند . جواب‌داد : مرادن حروج‌نیست وهم اینجاشهید خواهم شد وصحاب . آن جناب راوداع کردهوبه‌هر طرف رفتندو درروزی که کف ارم ضول به شه ردرآمدند» شیخ نجم الذین جمعی را که دردمتش باقی مانده‌بودند , طلبیدوگفت : « قومواعل اسم اللّهفقانلوا فی سبیل اه :انگاهبرنحاسته خرقه خودرابرافکند . میان » محکم ببست وبغل پرسنگ ساخته_نیزه‌یی به‌دست گرفت وروی به جنگ مخ ولان آوردوبرایشان : سنگ‌می زدتاسنگ‌هایی که‌در بغل‌داد . شتمتما‌شدو لشکر جنگیزهان آن‌جناب را تیرباران كردهيك تیر برسینه»بارکش آمد وچون آن تی تیررابیرون کشید ندسمرغ روح مطهرش به‌ریاض بهه* بهشت‌مأوی‌گزید . گویند که شیخ نجم الدین‌در وقت‌شهادت , پرچم کافری‌راگرفته بودوپ پس ازآن که ازپای‌درافتاد ده کس نتوانستند که آن کافررا ازدستش خلاص سازند وعاقبت کال کافررابریدندونظربه این معنی مولاناجلال الذین . . . گفته است : ماازآن‌محتشسمانيم: که‌ساضرگیرند نی از آن مفلسسکان که بز لاغر گیرند «نجم الدین کبری » درمناظره بسبار چابك وقوی‌دست‌بود . چنان که درمناظره‌وجذلبرهمه کس غالب‌می آمدوبدین جهت اورا« طامة آلکبر ی »می گفتند [یناییع آلمودت طبع |ستانبو ص ۱۳۷-۹۵ ]درعنفوان شباب » وی‌به تحصیل حکم وا ادابو استکش اف خبایای سرا ر کتاب و استطلاع طلایع فصل آلخطاب مشغول بودوبه سیاحت أطراف بلاد و مصاحبتأصناف عباد» درتکمیل علوم‌سعی و اجتهادمی نمودوبه‌نقل « تاج الذین آبونصر عبد الوماب بن‌تقی الدین‌سبکی »۰ وی‌علم حدیث‌رادرنیشابور از« بو لمعالی عبدآلمنعم بن عبداللّهبن محمدبن مظفر فراوی‌نیشابوری» [شّرات ال هب طبع مصر ج ۴ ص ۲۸۹ متواآواخرٍ شعبان/ ۸۵۸۷ . ق]ودرهمدان از[هبوآلعلاء حسن‌بن آحمدعطارهمدانی ۴۸۸-۵۶۹۰ ه . ق-شذرات اهب / ۲۳۱ ]ودر اسکندریه از[ ابسوط اه رسلفی أحمسدین محمدین احمدین محمدین ابراهیم اصفهانی »۵۴۷۲-۵۷۶ . ق- شذرات اهب / ۲۵۵ وطبقا تفع ج ۴ ص‌۴۳-۴۸] فراگرفت وا زهمد ان ه‌تبریزرفتتاکتاب «مصباح لس رکه متضمن چهارهزاروهفتصد ونوزده حدیث وتلیف «حسین بن مسعودفرءبضوی‌شافعی »(متوفا۶ ۱ . ق)بود. سماع کندوازروایت «کمال الدین خوارزمی »موف« جواهصرآلأسرار #مسلّم می گردد که آن کاب راز و آبومنصور محمدین أسعدین محمدین حفده درباره‌منابع عرفاني دیگر ۲ عطاری‌نیشابوری»[ابن حلکان طبع طهران ج ۲ ص ۴۵ ۰ متوفا ۱ ۵۷یا ۵۷۳ ه ق]درخانقاوزا هد واقع درمحله سرمید آن‌شهر تبریزسماغ کرده است . ازاین ری وی از همدان بهتبریزوا زآنجابه اسکندریه‌مسافرت نموده است وگمان می رود که اتصال شیخ نجم الندین بهو روزبه ان وزان‌مصری»[نفحات آلانس حزينة آلاصفیاء ج ۲ ص ۱۲ ]آوورودش به حلقه صوفیان هم درسفر آحیر صورت گرفته است . بنابر نقل جامی ومولّف جواهرلاسرار-نجم الدین درمصربه‌داماديي« شیخ روزبهان ؛نایل شد ودوفرزندپید کردومدتی نزد «شیخ اسماعیل قصری »[ خزینهةآلأصفیاءج ۲ ص ۱۳ متوفا ۸۵۸۹ . ق ]وه شیخ عماریاسر »[متوفا ۸۵۸۲ . ق ]آوصاحب دوکتاب : بهجةالسطایفه و« صوم آلقلب » که از خلف ای« آبوالتجیب عبد الق اه رین عبداللّه‌ین محمدسهروردی » [۳ ۴۹۰-۵۶ ه . ق]بود به‌ریاضت وسئول طریقت اشتخال داشت, تا اجأزت ارشادیافت وحدودسال ۰ ۵۷ه . ق‌به وارزم بازگشت وهمان جابساط هد ایت بکستردتادرسال / ۶۸ کهدرقتل عام خوارزم به‌شهادت رسید . طریقه نجم السدین به‌شهاد تآثارویمتمایل به تصوف بلادغربی اسلام واسلوب محبی الاین صاحب فتوحات است که در« فوایح آلجسال »نم ونه‌هایی ازقبیل تجسم وخیالات وظهور صورغیبی وأسرارحروف ودیدن آیات به‌صورت آشکال‌هندسی و نقاط نشانه‌هایی از آنست که نجم الدین این معانی را از مصروبلادغربی اسلام ارمغان آورده . تصوف روش ولطیف ایرانی را , متحول‌ساخته است . رساله: آداب الصوفیه »درهفت ادب برای آشننايي رهروان ومریدانی که طالب ورودبه عالّم تصوف هستندی تنظیم شده است ودستورآلعمل واساسنامه‌یی است که هرپیرومرشدی‌چشم‌می داردتامبتدیان اه طر بقت ازآن‌پیروی کنندوبنیادآن برپایه آیات قرآنی واحادیث نبوی وب ار صحابه از طرززندگانی حضرت رسول(ص) نگازش‌یافته . دربرخی موارد ؛ آیات واحادیث‌و سخذان وأمثال‌رانیزشاهد آورده است . ۱ رساله دیگری نیزبه‌عربی از اودیده-وتوفیق برخورداری از مطالب حکیما نه آن‌رایافته‌ايم که‌قلیل آلحجم ویه‌زبان‌عربی است وبه‌دمنهاج السالکین »معروف است . 1۳ ۴ اگرداستان قتل سوداگران مخول به دست غایرخان خحویشاوند ترکان خاتون ونیز کشتن فرستادگان چنگیزبه ام رسلطان محما. خوارزمش_اء حقیقت داشته باشدوپرداخت؛مورحان ایلضانی (از رو جباریابرای خوش رقصی )به من ظورموجه ساختن حمل آدمی خواران مغوا ل نباشدباید گفت که ترکان خاتون‌درآن داهیه بز رگ هم سهم هاداشته که‌یکی ازآن هاعشقبازی‌وی‌باشیخ مجد این بغد ادکی یابخد ادی‌بود که مره آن مورد گفت وگوی‌ماست . «شیخ نجم الدین أحمد کبری بانی سلسله کبراویه که یکی از اجلّه عرفای ایرانست دربدایت حال و هنگامی که‌تازه قدم به مرحله طریقت نهاده بودودرحدمت شیخ اسماعیل قصری‌شاگردبودروزی از غرورجوانی رعونتی یافته خودرابرت راز استاد انگ‌اشت . شیخ انديشه آورابه فراست دریافت وفرسود : فرزند کاررتودراین مکتب‌تمام است اکنون به عدمت‌شیخ عمارشو. نجم ادن چنان کرد . روزی هم درآنجابه تحصیل مشغول گردید . اما با دیگر شیطان غرور بروی‌چیره شد و خودرافضل از استاد پنداشت . شیخ عمارنیزبروسوسدباطن اوآگاه‌شده‌وی‌را نزدشیخ روزبهان فرستاد . نجم این برعلم این يك خرده نگرفت ولی درصحت وضویش تردیذ نس ودو اعمال آن‌راموافق بادستورشرع ندانست . یکبارهبه‌عالمی شبیه حلسه فرورفت . خودرا درصحراي محشریافت وشیخ روز بهان رابرپشته بلندی درحلقه مره خویش دید . دراین وقت‌ند.ایی شنید که پیروان شیخ روزبه أن ا زجمله رستگارانند . بیمدرنگ به‌سوی اوشتافت . اماشیخ قفایی سخت‌براوزده‌گفت : و« مردان‌خد اراانکارمکن . » نجم الذین به نحود امد شیخ رادید که ازنما زفارغ شده است . برقدمش افتادواستعفارنمود . شیخ باسر انکش ن‌سيلي نرمی برگردن‌ویزدوفرموده مردان خد ارانکارمکن . » ۳۳۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر خلاصه نجم این در راءسلوك و تزکیه باطن به‌جایی رسید که در باره‌اش گفتند ه سگ که شدمنظورنجم الدین » سگانرا سرورست . »وی‌شاگردان مت ددداشت كه‌هريك به‌مق اماتی درسیروسلول نایل شدند » وصاحب‌تألیفاتی گران بهاگردیدند, که یکی ا زآنان شبخ مجدالدین شرف بن مزید است که اورابغد ادی‌شمرده‌اند» اماحکیم شاه‌محمد قزوینی درذیلی که برترجمه مجالس التفایس نگاشته » مولد اورابغدادك ازبلاد خوارزم خوانده است . وی‌درهدمت شیخ نجم الذین‌شاگردی‌بودبسیارزیباو محتشم وازخاندانی بزرگ شیخ اورابه‌ریاضیات شاق‌وامی داشت. مادرش به‌شیخ پیام فرستاد که فرزن دمن . نازپرورده است تاب سختی وتحمل مشقّت‌ندارد. اجازهفرمایید تاده‌نفرا زغلامان خویش رابرای تقبل وظایف اوبه حدمت فرستم . شیخ درپاسخ فرمود: فرزند توبیمارست ۰ داروبه‌غلامان‌دهم؟ » ۱ مجد الدین درحضرت شیخ به‌مراتب عالی نایل آمد وا زآقطاب سلسله کبروية گردید. اماکبر و غروری‌براومستولی شده‌روزی درمحفلی گفت : ومابیضهبط بودیم برکن ار دریا ۰ شیخ مارادرزیر پرگرفت » اکن ون مابرامواج خروشان در یاهاسواریم وشیخ برکناره مضطرب وحیران | » غمازان این سخن باشیخ گفتنددلتنگ ومکد رشده گفت : «دردریا میراد . ؛ مجدالدین برتک در خاطر استادوقوف یافت. هراسان طشتی آتش برس رگذ ارده به پوزش خواهی سردرقدم استادنهاد. آن بزرگوار فرمود : « چون به‌طريق درویشان از سخنان پریشان عذرخواستی ایمان به‌سلامت بری اما در دریا میری و ما نیز درسر تو شویم . » شیخ مجدالدین چنان که گفتیم : بسیا رخوش سیمابود . قأمتی بلند وچهره‌یی سفید و اند امی متناسب‌داشت وبامعلومات وسیعی که فراگرفته بود. برمنبرمی رفت وباصوتی شیرین ومونّر نطق می کردوخطبه می خوانند . ترکان‌خاتون. صیت‌زیبایی و سخنوري اوراشنید مخفیانه به مجلس وی‌رفت وسخت دلب اخته اوگردید » وچنان که نوشته اند به‌مذ هب بوحنیفه درعقد نکاس او درآمد و جندی‌بعدسلطان‌محمداز ماوقم مستحضر شله‌فرمان داد آن حطیب دانشمندبی گناه رادست وپا بسته‌درجیحون غرق کنند. ۶۱۲۱) خبر شهادت اوبهعرض استادش رسید بی حذمتأنرشد وسلطان رانفرین کرد . گویند سلطانمحمد شخصاآباطبقی زرو شمشیری برهنه به حانقاء وی رفته گفت : « شیخا قضاي آسمانی بردست من رفت اگر دیت قبول کنی آن زرو اگر قصاص فرمایی این سر ۲ شیخ به‌گریه افتاد ودرحالی که ریش سپیدش از اشك‌ماتم تررشده بودگفت : و دیت خون فرزندم زرنیست سراست » سرما سرتی سربزرگان مك خوارزم وسر بسیارعلایق که‌درآن فتنهبربادرود وعالّم خراب شود . » چهارسال پس ازین واقعه چنگیز با چندصد هزار از غولان ادمی خوار مخ ول عازم ایران شد ودرسال ۸ ۱ ۶ به قصد تسخیرِ گرگانج پایتخت خوارزم ودسنیابی بر ترکان‌خاتون آن‌رادرمحاصه افکند غافل ا زاین که آن‌زن پاك دوازده‌نفر ازپادشاهان اسیرو جماعتی ازسادات وبزرگ ان شهررا درجیحون غرقه ساخته از قلب مالك خوارزمشاهی که درحیطه تصرف ومطیع اراده او بودخارج گردیده است‌تادرجای‌دیگر به اسارت دراید . مخولان بنابر عقیدتی که‌به‌دراو یش داشتندپیام وپروانه‌یی نزدشیخ نجم الذین فرستادند تا خودومتابعانش به سلامت ازشهر خحارج شده‌به‌دیار دیگر روندمبادادرحین جنگ ناشناخته‌مانند و کشته شوند . شیخ تباع‌راجمم کرده به حکم : الوا بایدیکم ال التهلکت به عروج ا زآن ورطه بلاسفارش فرمود . گروهی ازشاگردانو متابعان ومتعلقان‌رامانند شیخ نجم الدین‌دایه , شیخ سیف الدین باحرزی. شیخ سعدالدین حموی . شیخ رضی الدین علی لالاو دیگران راکه بالغ بر شصت نفر بودند از شهر محصوربیرون فرستاد . مرید ان گفتند : چه‌شود که حضرت شیخ این بل رابه‌دعارفع نماید» فرمود : این ضابهدعادفع نشود . [ سخن معجزنمای‌شیخ اجل ناظربرین معتی است : درباره‌منابع عرفانی دیگر ۳۳۹ تضادگر نشود گر هزار ناله و اه به‌شسک ریابه‌شکایت برآید ازدهنی فرشتهیی که وکیل است بر خحزاین باد ججه غم خورد؟ که بم‌پرد چراغ پیرزنسی ] گفتندپس چرا ازشهر خارج نمی شوید . جواب داد : سال ها درا زدرنعمت وسعادت بامردم این ديارشريك بوده‌ام اگر دربدبختی باایشان انبازنگردم » بی همتی باشد . ۱ ۳ با لاعره‌مخولان به‌شهر اورگنج ریختند-شیخ به‌معدودی از اتباع که حاضر به‌جدایی از اونشده‌بودندفرمود : « قومواعلی اسم اللّه فقاتلونی سبیل له . آنگاه دامن راپر از سنگ کردودرحالی که‌دوست ان رابه جهادتشویق‌می نمودباوجودپیری‌وناتوانی به سنگ پرانی و کشش و کوشش پرداخحت. با مغولی درآ ویخت وچنگ درمو ی‌وی‌زد » مخولی دیگر تیری‌برسینه آن پیرباحمیت افکند که کارش راساخت واورابه جنت فرستاد(۲۶ ۶)ولی موی مولك درچنگال به هم فشرده وی باقی مان وهرچه کردندموفّق به حلاص او نشدند ناگزیرمویش رابریدند وجلال الدین محمد به‌همین‌معنی اشاره کرده. گوید : ماازآن‌محتشسانيم که‌ساغ رگیرند نه از آن مفلسکان که بز لاغر گیرند ب‌یعی دست. می خالص ایم‌ان نوشند ب‌یکی دست‌دگس برجم کاف رگیرند۲ خواجکان درزسان معزولی همه شبلی .و با یزید شوند باز چون با سر عسل ایند همه با شمر و با یزید شوند + ز گر طاعت خود نقش کنسم بر نانسی وان نان بنسهسم پیش سگسی بر خوانسی وان سک باشد گرسنهدرزن_دانی از نسگ برآن نان نهد دندانی واین‌رباعی ازشیخ مجدالدین معشوق‌ترکان خاتونست : یلك موی تورا» هزار صاحصب هوس است تاخودبه‌توزین جمه کرادستسرس است؟ هرکس که بیافت دولتی یافت عظیم وانکس که تیافت دردن‌ایافت بس است 3 بدنیست این راهم بنویسم که ترکآن خاتون از خراسان‌به‌مازندران گریخت ودرقلعه بسیارمحکم که‌مخازن ابش ازباران ذخیره‌می گرفت پناه جست . مغولان‌در/ ۱۱ ۶ آن جارادرمحاصرهگرفتند درم دت چه ارس اه باران نبار یدمخاز ن آب‌تمام‌شدو محصوران ناگزیربه تسلیم شدند » عجبآن که‌در همان روزباران سیل آسیایی شروع‌شد و آب از اطراف جاری گردید . چنگیزخان مودان را کشت وج زطفل خردسالی زنده نگذ اشت. وترکان خاتون را بازنان دیگرمحکوم کرد که درپیشاپیش اردو حرکت کنندونوحه بخواندوماتمعزیزان رتازهداند. بانوان حوم اجازهداشتند که‌باسگ های اردودرز باله‌های‌سفره‌خان بگردندو استخوان پاریا قطعه‌نانی به‌هزارخون‌دل ازچنگ سگان به‌در برد با آن به سربرند . روزی‌ترکان فرزندزاده ودرا برلب جوي آبی برد شست وسرش راشانه کرد ناگاه‌مخولی به امر چنگیز آن طفل ر ازدامان آن زن جنایتگرولی بد بخت به عنف بیرون کشیده از میان به دونیم کرده‌درمقابل خاتون بزرگ خوارزمگذ اشت . عجب آن که این زن همان قد رکه قساوت داشت سگجان بودوسیزده‌سال با خواری درقراق وروم زنندگی کردواهانت‌دیدو بالاخرهدر/ ۳۰ ۶ چهارده‌سأل پس ا مرگ سلطان محمد-فرزندش-جان سپرد . مرحوم عباس [قبال‌نام ترکان‌رابه فتح اول‌و به‌معنی ملکه‌مرقوم داشته است . [مرحوم حسین پژمان‌بختیاری مجله یغما] 1 03 -اورادآلاحباب وفصوص آلادات ابوآلمف ار یحیی باعرزی از صاحبدلان نیمه اول‌قرن هفتم هجری وا خلفای عارف مشهور «شیخ نجم الذین کبری» ۵۶۱۸-۵۴۰ .ق]است که درسال /۲ ۱ ۷ از کرمان به‌بخارارفت ودرهمان جابه‌سال/ ۸۷۳۶ . ق‌درگذشت . وی‌عارف‌و محدث وواعظ بودوبرمزار وخانقاء سیف الدّین باخرزی[۶ ۶۵۸-۵۸ ۸ . ق‌وبه‌قولی ٩‏ ۶۵] جد خویش در« فتح آباد »برای فقراسفره ترتیب‌می داده است . وی‌درمسافرت هاي‌بسیار خودبأمشایخ صوفیه نشست وبرحاست داشته » ازدست صوفیه مغرب خرقه برگرفته است که خودان‌راذیل « سنا دآلضرق»ه »بیان‌می کند . « آورادا لاحاب » دربیان فنص وص آلاوراد وآلاوقات وآلعبادات و اساسآلمریدینو. . . است‌که‌بسیاری ازمطالب آن‌را» موف ا زکتاب ه قوت آلقلوب » ابوطالب مکی [شیخ ابوطالب‌محمدبن علی بن عطیه‌مکٌی از عرفاي معروف سدهچهارم هجری است که به‌دوواسطه از سرسپردگان شیخ سهل بن عبد اللّه تستری است] که وفاتش در بغدادماه‌جمادی آلاخرسنه ۸۳۸۶ . ق اتفاق افتاده است. گرفته است‌و درمیان کتب آهل تصوف «قوت لوب »او شهرت واهمیتی خاص داردونامش برسرزبان هابوده وجلال لین محمد بلخی نیزبدان اشارتی لطیف دار لعل او گویا ز یاف وت آلقلوب نه رساله خوان ده نه قوت آلقلوب ۱ [مثنوی ۲۶۵۳/۶ ۲ گرفته‌است . «فصوص آلاأدات »جلددوم کتاب مذکوراست ؛ متضمن برآداب صوفیه و عقاید و اخحلاق وطرزمعاشرت ولباس و سماع وصحبت وشرایط شیخ ومرید وآداب خدام در ان واع خدمات و آداب مسا فرت ووقت سفروآداب خلوت وآربعین وترتیب ریاضت ومجاهدت ومطالب آن‌مبتنی برأمهات آثارتصوف است . کتابمذ کوردرسال / ۱۳۴۵ درشمار انتشارات‌دانشگاه‌تهران به‌شماره / ۱۰۵۷ در۸ ۳۹ صفحه_چاپ شده است . -چهل مجلس چهل مجلس شیخ علاء ال وله سمنانی (تحریردر ۷۲۴ ه ) ازعارف بزرگ آواخر قرن هفتم وأوایل قرن هشتم هجری است که درچهل جلسه(مجلس)یعنی ازروزعید فطرتاعید أضحی (قربان) درسال ۲۴ ۷ ه ) از طرف وی‌بیان گردیده است وشامل پرسش هاوپاسخ های احلاقی ودینی و اتفاق‌های‌مختلف درزندگانی شیخ علاء الدوله است که به وسیله امیر اقبال‌سیستانی » مرید وشاگ ردمشتاقشیخ تحریر گردیدهوبه نام چهل مجلس شیخ علاء الدوله سمنانی نام گذاری‌شده است . کتابمذ کوردرتهران به‌سال / ۸ دریکصدوشصت صفحه به |هتمام عبد الرفیع حقیقت ؛ به جاپ رسیده است . _فرغانی 3 سعیدالدین سعید مشارق الدراری, شرح‌تائیه[ین فارض : بامق مه وتعلیقات آفای‌سیّد جلال الدّینآشتیانی , / ۱۳۵۷ ه . ش۸۱۱7 صفحه ] از انتشارات انجمن فلسقه وعرفان اسلامی . (جاپخانه‌د انشگاه‌فردوسی ۰ مشهد) ش ۳ ۰ شرحی است که عارف ار< . جمشد محفق ‏ شیخ | لمشایخ سعیدالدین فرغانی (م ۰ + ۷ جر ) برن‌ائیه این فارض نوشته است‌ و درباره‌منابع عرفانی دیگر ۳۳۱ , ۱ ۳ ۰ ۱ نز از س ب ا اه به سکم » ۱ خیت ه اسب بحاق ؛ استاد اشتیانی باتدرب تام وبردب‌اری‌تمام به فراهم ساختن اثری‌حواندنی جهت رباب تحقیق » همتتگماشته‌اندودرشرح‌دقایق فلسفی ونکات عرفانی ذوقی ۰ باصرف زیت‌دماغ وفکر الحق ؛ بزرگ کاری کرده‌ند ‏ -مصیاح آلهداية «مصباح آلهد اية ومفتاح آلکفاية »مهم ترین تألیفات شیخ عزالدّین محمودین علی کاشانی متوفا/ ۷۳۵ ق است که از آنارگرانبه ای‌نشر فارسی وذخایرادیی وغنایم ملّی وفرهنگی ماومتعلق به سده‌هشتم هجری‌است . درموضوع تصوف واخلاق که درمیان آثار منثورفارسی از سده‌هفتم به‌بعد درنوع خودممتازوازارزشی خاص برخورداراست . مطالب کتاب مشتمل است برده‌باب وهربابی ده‌فصل که‌درمجموع یکصدفصل می شود که درمسایلگو ناگ ون اصول عقاید دینی وعلوم ومعارف و صطلاحات و مستحسنات صوفیه وآداب ورسوم فردی واجتماعی وأعمالمذهبی ازواجبات ومستحبات و احلاق ومقامات و أحوال‌سالکان به‌شیوه کتب علمی تحقیقی_-مستند و استوارومعتبر_بهرشته تحریر درآمده است . کاب مذ کوردرچهارصدوپنجاه‌وچهار صفحه‌درسال / ۱۳۲۵ ه . ش‌باتصحیح ومقدمه‌و تعلیقات‌شادروان جلال الدین همایی_استادعلی آلاطلاقد انشگاه‌طهران بهچاپ رسیده است . -گلشن راز شرشیخ نجم الدین محمودبن عبد الکریم بن یحمی شبستری(ازعرفای بزرگ سده‌هشتم هجری) است که درزماننحود» مرجع علماوعرفاي مصربوده است ومشهور است که گلشن راز رادرهجده سالگی درجواب نوزده پرسش عارف بزرگ خراسان « امیر حسینی هروی »درسال / ۱۷ ۵۷ . ق‌باکمال اختصارپاسخ داده‌وبه‌نظم آوردهوسپس برهربیتی-ابیاتی اف زوده‌ومجموع آن نهصد ون ودودوبیت شده است . براین کت اب شروح بسیارنوشته اند, که شرح « شیخ محمد لاهیجی ازعرفان قرن‌نهم ازبه‌ترین آن ها است که بامقمه مرحوم کیوان سمیعی انتشاریافته است . أو حديی اوحدالذین بن آلحسین اصفهانی مشهور به مراغه‌یی -متوّد ۵۶۷۳ . ق‌دراصفهان بوده که به‌واسطه اقامت درمراغه ورحلت درآنجابه< مراغی »معروف شده است‌ودر ۷۳۸ ه . ق‌بدرودحیات گفته است . وی‌مردی‌داناوپخته ومحیط برهمه‌دانش های‌رایج دررورگار خویش بوده است از« جام جم »پید| است که درعلوم مختلف ,. مانند آدب وحدیث وتفسیر کلام وطبیعیات وریاضیات وهیشت ونجوم وسیروس لوگ وتصوف وعرفان وحکمت دست داشته است و امتیازمثنوی اوبرآشار مشاب آن ازدیگران : براین است که‌وی , جامع همه این معلومات بوده است . علاووبرآن که ضمر منظومه مذکوربه« ویس ورامین »وه شاهنامه » وزندگی فردوسی وناصرعسرووامام محمدغزالی ومنطق الط عطااشارت هاکرده است که‌دلالت بر اطلاع گسترده‌وی از ادب وفرهنگ ایران نیز دارد . برای‌مثال درفصل «حالات زنان بد» به‌مناسبتگفته است : ات و او که الجمد را نکرد درست ویس ورام‌ین جراش باید چخسست اورادیوان اشع‌ار, مرکب از قصاید , ترکیبات ترجیعات ‏ مربم وغزلیات به‌زب ان اصفه انی ورباعیات ودومن ظوسه «منطق آلعشاق »یار ده‌نامه »و«جام جم #در۱ ۴۵۷ بیت است که آن‌رادرسال / ۷۳۳ ه به‌پایان رسانیده است . ۳۳۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخین واه گر ۵ ور و -نقد النصوص‌فی شرح‌نقش آلفصوص عبدال رحس انبن احمدجامی بامق دم هوتصحیح وتعلیق ات ویلیام چيتيك وپیشگفت ارسیّد جلال السدین آشتیانی » ۱۳۵۶ ه .ق. انجمن فلسفه . از میان ده‌شرحی که‌برنقش آلفصوص نوشته‌اند . (کتاب شناسی ین عربی /۲۵۵) درروشن کردنٍرژوس مطالب وأهم بحث های مکتب شیخ » کتابی به‌همتااست. جامی خودتصریح می کند که کتاب نقد النصوص « کلمه‌یی چند است از نصوص ۱ , ارباب حصوص »یعنی ازشیخ اکبروتابهان او. که « جمع کرده‌می شود . . . چون‌مرقم صوفیان » هرپاره‌یی ازجایی اندوخته . » عبارت «نقد النصوص » به‌معنی جد اکردن وتمییزد ادن نوشته‌های وب از نوشته‌های‌بد است‌وشکی نیست که کم ت رکسی به اندازه جامی با آمق ام بلند عرفانی وادبی » شایستگی ولیاقت‌روشن کردن رژوس مطالب آهم بحث های مکتب شیخ اکبرراداشته است . [ویلیام چيتيك ص ۳و ۴ مقد مه ] 6 (ب) ترجمه حول أعلام کتاب نيك بخت و دولتیار, اوتواند بودکه تقیل به‌مقبلان و خرده‌ند ان واجب‌بیند تابه‌هیج وقت از مقام توگل دور نم اند و از فضیلت مجاهدت بی بهسره نگرددو نیکوتر آن که سیرت های گذشتگان را امام ساخته شود وتجارب متقدمان را نمودار عادت خو یش گرد انیدهآی دکه اگر در هر دوباب ممارست خو یش را معتبر داردعمر در محن تگذ ارد . [ تمهیدبزرجمهر/ ۴۱ کتاب کلیله‌ودمنه . چاپ‌مینوی ] هرکه‌بی راهبر بعمیادر راه مجهول رود و از راوراست وشارع عام‌دور افتد » هرچند پیش تر رود-به گمراهی نرديك تر باشد[ کلیله ودمنه صص ۱ ۴ و ۴۲] آحوال مشایخ و اولیاء در واقع بر متابعت سیرت نبوی مبتنی است که شیوه‌سلّف صالح خوانده‌می شودو درواقع پیروی از صحابه وتابصان و مرف مرتبت زهد و خشوع وتوگل و تسلیم آن هاوتصویری از حوال و مقامات عارفان ومردان خدا است که آسرار آقوال و آفعال رمسول خدا (ص) و سیره صحابه وزهاد و مشایخ را « سوةحسنة » ودستمایه نیل به‌مدارج کمال سالك طریق‌می سازد . اپراهیم آدهم اب واسحاق ابراهيم‌بن آدهم بلخی ‏ اززه ادوعرف-ای‌نامي سده‌دوم‌هجری است که‌درسنه ۱ ۱۶۲-۱۶ ه . ق‌وفات‌یافته است . زندگانی اوبا سرگذشت: بودا »ی‌هندوان مشابه اس تگویند که ابراهیم آدهم از شاهزادگان وملوك بلخ بودودر اثرپیش آمدی اواانتباهی دست‌دادچنان که ازس تاج وتخت برخاست وبه‌وادی فقر وسلوك قدم نه ادودراین: راه چندان کوشاوگرم سیر بود که به‌مقامات ودرجات عالی نایل امد . سرگذشت ابرا هیم آدهم را علاووبر تذکرة آلاولیاء(ص ۲ ۱۰ به‌بعد جاپ‌دکتر استعلامی ) جلال اندّین محمد بلخی درمجلّد چهارم متنوی‌باشوروحرارتی که حاض این منظومه است_به نظم آورده‌ودربیان آن‌دادسخن داده است‌ودره مقامات شمس »نیز آمده‌است : ابراهیم آدهم پیش از آن که لك بلخ بگذ ارد-درین هوس . مال هابذل کردی‌وبه‌تن طاعت‌هاکردی ؛ وگفتی چه کنم ؟ واین چگونه است که گشایش نمی شود؟ تاشبی برتخت خفته بود:: حفته بیدار وپاسبانان‌چوبك هاوطبل هاونای هاوبانگ هامی زدند » اوباخودمی گفت که شماکدام دشم ن‌رابازمی دارید؟ که‌دشمن بامن حفته است . مامحتاح نظر رحمت خد اییم ازشماچه ایمنی آید؟ که آمان نیست [لا درپناه لطف او. دراین اندیشه‌ه ادلش راسودامی ربود» سرازبالش‌برمی داشت. وبازمی نهاده «عضاً للمحب کیف‌ینام ناگاه غلبه وبانگ قدم نهادن تند بربام کوشك بدورسید . چنان که جمعی می آیندومی روند وبانگ قدم هاشان می آید از کوشساث . شاه‌می گوید با خودکه این پاسبانان راچه شد؟ نمی بینند این هار که‌براین بام‌می دوند؟ با زا آن‌بانگ های‌قدم اوراحیرتی ودهشتی عجب‌می آمد نان که خودراوسرارفراموش‌می کردونمی توانست که بانگ زندوسلاحدا ران‌راخبر کندودرین میانه یکی ازبام کوشك سرفرو کرد . گفت : توکیستی برین تخت؟ گفت : من‌شاهم . شماکیستیدبرین بام ؟گفت : مادوسه‌قطار اشت رگم کرده‌ايم ؛ براین بام کوشك می جوییم . گفت : دیوانه‌یی ؟ گفت : دیوانه‌تویی . گفت : اشتررابربام کوشك گم کرده‌یی ؟ اینجا جویند اشتررا؟ گفت : خحد ارا برتخت ملك جویند؟ خدارا اینجامی جوبی ؟ همان بود . دیگ رکس اوراندید . برفت وجان هادر پی او. »[مقالات شمس » ص ۸۶و۸۷ چاپ محم دعلی موحدوص ۱ ٩و۲ ٩‏ نیزذکر اوآمدهاست . ]مرحوم د کترغنی در تحقیق مفصل خوددرتاریخ بخ تصوف . موضوع شاهزاده بودن وتر لك پاد شاهی ابراهیم آدهم راخالی از حقیقت دانسته است . شرح احوال اورامی توان در ما خذذیل ملاحظه کرد : [حلية لاولیاء : ج ۷ص ۰۳۶۷ ۳۹۵ ج ۸ص ۰۳ ۵۸-طبقات الشعرانی : ج۱ ص ۱ ۸-السرسالة القشیریه : ص 4- صفهالصضوة ۶ج ص ۱۳۲۰۱۲۷ -شذرات الذهب : ج ۱ ص ۲۵۵ -فوات اللوفیات :ج۱ ص ۳-مراةالجنان زج اص ۳۴۹- الانساب : ورقه ٩۸-تَهذیب‏ آلکمال : ج ۱ خطی (د ارآلکتب آلمصریة۱۲۵) تهذیب التهذیب : ج۱ ص۰۲ ۱ -سیر اعلام البلاء ج۶ورق ۱ ورقة ۲۴ ۷۰ وطبقات آلصوفة : ص ۲۷ ۳۸۰ ] 3 ۳ ۲ نیشاسور کلام واصول‌را از اویادگرفته 3 مردم عراق و خراسان‌دانش اوراستوده اند ۲ اودارای‌تصانیف‌مهمی بوده است ۰ فاضی در کتاب‌سیاق_تاریخ نیشابور_شرح حال اورا آورده است و اوراچنین ستوده است : ۲۳۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخیر) ۰ ما ام ام ۲ ۳ مسق 3 هِ 7 ۲ ۳ ۱ 5 ت۳۹ آحدمن‌بلغ حدالاجتهادمن العلاء لتبحروی العلوم واستجیاعه ش ائط الا مامة ۰ وکان طرازناحية الشرق #۰ وفات اودر نیشابور-روزعاشورای‌سال ۱۸ ۳ اتف اق افتادوحسد اورابه اسفراین نقل وانجادفن کردند . [مستفاد از وفیات آلاعیان لابن خلکان ] آبو(سحاق کازرونی ابراهیم بن شهریاربن زادان فرخ بن خحورشید-معروف به شیخ آب واسحاقی کاز رونی -شیخ مرشد و عارف قرن پنجم (وفات ۶ مولد اوقریه: نورد » کازرون-پدرش شهریارسزردشتی بودومسلم ان‌شد ومادرش بان ویهنام داشت . گویندشصت‌وچهار خانقاه تأسیس کرد وگروهی بسیار اززردشتی ویهودی بهد.ست اومسلم ان شدندوچون با کافران مبارزومی کرد-اوراه شیخ غازی » خوانده‌اند . مدفن اودر کازرون است . [تذ کةلاولیاء ص ۷۶۳ تا۶ ۷۷ چاپ محمد استصلامی-کشف آلمحجوب ص ۱۵ ۱ -فارس نامه [بن آلبلخی ص ۱۱۹ چاپ طهران_تاریخ گزیده ۷۸۳ ۰ نزهة آلقلوب ۲۶ ۱ -شیرازنامه۵ ۰۱۰ ۱۰۶ -بن بطوطه ۰۱ ص ۰۱۳۶ ۱۳۷ چاپ مصر- نفحات آلانس : حبیب السیر جزه ۳ ا زجلد ۲ ص ۶۴-سفينة آلاولیاء / ۱۶۱ -فارس نامه ناصری ۰۲ ۲۴۹-آثارآلعجم ۰۳۲۶ ۲۷ ۳] آبوبکر اسحاق کرامی و ۳ ۶ ِ ۶ معاصرباسلطان محمودغزنوی‌بوده است که درتاریخ یمینی وترجمه ان« درذکر استادبوبکر محمدین ممشاد » (ص ۱ ۳ ۳۹( آپوبکر شبلی آبویکردلف بن جح در ازمردم شبله ۰ روستایی ازناحیه اسروشنه ازتوابع فرغانه‌میان سیحون وسمرقند در خراسان قدیم بود ولی دربغدادنشأت‌یافته 4 بعضی اورا۱ دلف‌بن جحدر #متولد سامرانوشته اند , اواززهادوشیوخمتصوفه‌وشاگردآپوآلقاسم جنید به‌شمارمی رفت ۰ وفات اودر بعد ادروزجمعه ۲۸ ذی آلحجه‌سال ۳۳۴ ۵ ۰ ق‌در/ ۸۷سالگی اتفاق افتاد ۲ تیش ۳ "1 ۳ ۳۳ ِ‌ س مم وق اگردوستان من‌هستید 4 جرا ازبلای‌من می گریزید؟ که دوست ازبلای‌دوست نگریزد ۰ کشفب آلمحجوب / ۴ ۰( بر 3۷ شرح أحوال اورامی توان در [تذ کرة ‏ لاولیاء : ص ۰ ۰۶۴ ۱۴ ۶ جاپ‌دکتر استعلامی_حلية | لأولیاء : ج ۱۰ ص ۰۳۶۶ ۳۷۵- صفء الصفوة : ج ۲ ص ۰۲۵۸ ۰-البرسالة آلقشيرية : ص ۳۳-نتایج آلافک ارآلقدسية : ج۱ ص ۱۸۷ ۰ طبقات الشعرانی : ج۱ص ۰۱۲۱ ۴ -وفیات آلاعیان : ج ۱ ص ۲۵ ۲-تاریخ بعداد : ۱۴ ص ۰۳۸۹ ۳۹۷-شذرات الذهب : ۲ ص۳۳۸-اللباب : ج ۲ص ۱۰ -الانساب : ۲۹ ۳-معجم البلذان(۷) : ج ۳ص ۰۱۶۹ ۲۵۶ ؛ ج ۴ص ۲ ۲۰-الاعلام : ج۱ ص ۳۱۰-هدیة آلاحباب : ص ۱۴۰ -مراةآلجنان : ج۲ ص ۰۳۱۷ ۱٩‏ ۳-نشوارالمحاضرة : ص ۲۷ ۱-الکامل : ج ۸ص ۳۵۰- البدايةوالتهاية : ج ۱ ۱ص ۲۱۵ -سیرأعلام الثبلاء : ج ۱ ق اورفة ۰ ۹-المنتظم ج ۶ص ۳۴۷-طبقات آلصوفیه : ص ۰۳۳۷ ۳۴۸] ملاحظه کرد . ترجمه احوال اعلام کتاب ۳۳۹ آبوبکر خطیب هم درس آبوسعید ۰ در محضر امام ققال مروزی‌بوده است و خودنیز مردی در طریقت استوار وآگاه بر علوم صوفیه بوده است ۲ ذکر اودر أسرارالتوحید وحالات وسخنان آمده است ۰ ۶ ِ ابوبکر مودب 0 ۳ ‌ 3 ۳ از جمله مرید ان شیخ المش‌ایخ آبوسعیدبن آبی الخیر بوده است ودرتربیت اولاد اوعمر صرف کرده است ۱ علاوهبر آن که بنایررروایت تاریخ بیهق ۰ وی‌با آبوآلقاسم قشیری‌نیز در ارتباط بوده است »۳ [تاریخ بیهق ۹ ص۱ ۰ 8 آبویکر محمدین‌داوودالدقی ا وأبوبکر محمدین داووددینوری است که به شام اقامت‌گزید وبیش از صدسال‌بزیست . وی ازآقران آبوعلی رودباری‌بودکه با « آبوعب داللّهین الجلاء» مصاحبت و سلسله خرقه اش بدومی پیوندد .از بزرگان مشایخ زمان خیش بود که أحوالی نبکود اشت‌وبا مشایخ قدیم مانندبوبکر دفاق ودیگران دوستی داشت . وی‌پس ازسال سیصد وپنجاه هجری درگذشته است . [رسالة آلقشیریه : ص ۳۷-نتایج آلافکارآلقدسية : ج ۲ ص ۳-طبقات الشعرانی : ۱ص ۱۴۰-اللباب : ۱ص ۴۲۲ تاریخ بغداد : ۱ص ۲۶۶ -طبقات الصوفیه : ۴۴۸ ۵۰( 3 ی ابوجعفر خلدی جعف رین محمدبن نصیر_نحاستگاه وزادگ هش بغد ادبود که با جنید مصاحبت داشت وبا آبوآلحسن نوری‌ورویم وسمنون‌و اب ومحمد جریری ودیگر مشایخ روزگار حویش دوستی داشت که درعلوم وآثاروحکایات واخبار صوفیان بدورجوع می نمودند . وی در سال سیصد وچهل وهشت در بخد اددرگذشت وآرامگا هش در شونیزیهنزديك مزا سری سقطی وجنید واقع است . برای اطلاع ازترجمه حوال اوبه ما خذذیل می نوان‌مراجعه کرد : [حلیةآلاولیاء : ج ۱۰ ص ۱ ۳۸-صفة الصفوة : ۲ ص ۲۶۴ -الرسالة آلقشیریه : ص ۳۶-نتایج آلافکارلقدسية : ج۲ ص ۲ -طبقات الشعرانی : ج ۱ ص۱۳۸ -شذرات الذهب : ج۲ ص ۳۷۸-غابه النهاية : ح ۱ ص ۱۹۷ -معجم البلد ان( ۷) : ج۲ ص ۴۵۹+ ج۳ ص ۰۱۲۰ ۳۳۸+ ج ۴ ص 4-تاریخ بغداد : ج ۷ص ۰۲۳۶ ۲۳۱-سیرأعلام النبلاء : ج ۱۰ ق۱ ورفه۳۸- اللباب : ج ۱ص ۳۸۲-المنتظم : ج ۶ ص ۱ ۳۹-مرآةالجنان : ج ۲ ص ۲ ۳۴-طبقات آلصوفية : ص ۰۴۳۴ ۴۳۹] آبوآلحسن آحمدینآبی آلحواری وی از آهالی دمشق بود که با آبوسلیمان دارانی ودیگر مشایخ مصاحبت داشته ود رسال دویست‌وسی ه . ق‌درگذشته است سرگذشت وراد رما خذذیل می توان‌مللاحظه کرد : [حلية آلاولیاء : ج ۱ ص ۰۵ ۳۳-صفةالصفوة : ج ۴ ص ۲۱۲ -طبقات الشعرانی : ج ۱ ص ۶ ٩-رسالة‏ آلقشیریه : ص ۲۱- شذرات الذهبج ۲ ص ۱۱۰ -مراةالجنان : ج ۲ ص ۱۵۳ -تهذیب الکمال : ج ۱ (خطی دارالکتب المصرية ۲۵ مصطلح)- البدايةوالنهاية : ج ۱۰ ص ۳۴۸-تهذیب التهذیب : ج۱ ص ۴۹-سیر أعلام البلاء : ج۸قق۲ ورقه۵ ۰۱۶ ۱۶۷ -طبقات آلصوفیه: ۸ ۳0۱ ۳۴۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بوآلخیر) آبوآلحسن‌تونی ازپیروانمذ هب کرامی معاصر با بوسعید ]بو لخیر بوده است . ازمشایخ بزرگ تصوف) ازدوستان حمدبن حضرویه است که آبوعلمان حیری وشاه شجاع کرمانی به‌وی‌سلسله‌نسیت می رسانند . اوعامی بودوتازی‌نمی دانست وبه آهنگری اشتغال داشت ‏ تحول‌روحانی . اور از کارها بیکار ساخت وسخنان اودر زمینه فتوت وملامت موجب گردید تا صوفیان بغد ادبه اودل‌نهادند . سال‌وفات اورا ۰ ۲۷ یا ۲۶۸ باختلاف نوشته اند . [ کشف آلمحج وب : ۰۶ ۱۵۴-تذ که آلاولیاء : ۴۰۰۱2۳۹۰ چاپ‌دکتر استعلامی-حلية آلاولیاء : ۲۰۲۰/۱۰ ۲۹- طبقات آلصوفیه‌سلمی : ۰۱۲۲ ۲۱۱۵ آپوحنیفه ۶ ۳ ۲ نعمان بن ثابت‌بن زوطی بن‌ماه-امام فقیه کوفی به‌سال ۰ ۸ هش . ق‌در کوفه‌تولدیافت : لب وی نزدعامه 3 امام اعظم وصاحب آلمذهب‌ویکی ازائمه اربعه آهل‌سنت‌و جماعت است . وی عالمی عامل وزا هدوعابد و پرهیزگار وکثیرآلخشوع و دایم التضرع بود . اوامام آهل‌قیاس است‌وپیروان اورا« صحاب رأًی وقیاس وحنفیان »می نامند . أصحاب‌ویراازآنرون هل رأی‌وقیاس گویند که‌وی‌وپیروانش بانظردرنظایر و آشیاه ۰ استنباط حکم می کردند و استنادبه ٍجماع وقیاس وبه نزديك امام آبوحنیقه استحسان ز یادت شودوبه نزديك مالك ۰ استصلاح . [یوافیت آلعلوم ص ۲۳ ] آبوحنیفه ۰ اخبار احادرانمی پذیرفت و ازمجموع احادیث بیش از هفده حدیث راقبول‌ند اشت‌ودرمذهب‌وی 1 دراستتباط أحکام شرعي فرعی ۰ مجال‌رعصت ۰ فراخ تر ازعزیمت است ومد لول فتاوای‌منسوب به او-|شعارمی دارد که برای سهولت تکالیفی مکلفان ۹ فایل به رنعصت وجوازفراوان بوده است ازائاراوه الفقه آلا کیر_کتاب الردعلی الوصية ال . . . رامی توان‌نام برد ۳ آبوحنیفه به‌سال ۱۵۰ هجری (سال‌ولادت شافعی ) در بغد اد آنگاه که اورابه قصد اجبار به | حرازتولیت قضا محبوس کرده بودنددرزند ان درگذشت . درباره‌مولدومدذت عمروسال وفات اوگفته اند : سال هشستاد آبوحنیفه بزاد در جهان داد علم فقه باد سال عمرش کشید تا هفتاد در صدو پنجه‌اش وفات افنتاد وه آبوآلفتح‌بستی »گوید : «الفقه فقه آبی حنیفةوحده والدین دين محمدبن کرام چون زمان عهدسن‌ایی درن_وشت سم ان چون من سضن گس تربزاد جون به غزنین ساحصری شد زیر خاك خاك شروان ساحری دیگر بزاد . [دیوان تصحیح علی عبد الرسولی صص ۰۱۲ ۱۳۱۶-۶۱۱ ه . ش] ترجمه احوال اعلام کتاب او اول شب بوحصنیفه درگذشت شانمی هر شب از مادر بزاد سال‌وفات اورا/ ۰۱۴۹ ۱۵۳۰۱۵۰ نیزنوشته اند . علی بن جعف ریا احمد. ازمردم خرقان بسطام ویکی ازمشایخ بزرگ صوفیه به‌شمارمی رود که به سال ۲ ۳۵ ه د رآن‌جامتود گردید . پدروی ازدهاقین آن‌ناحیت بوده است . وی‌د رآ ازبه تحصیل علوم دین همت گم اشت ود رآن علوم سرام د اقران گشت . سپس به طریقت تصوف میل کردویاریاضات ومجاهد ات در این راهپربلاء بهپیشوایی عشق ‏ به‌مقام شامخی رسید . عطارگوید : گویندبایزیدبرریگی که‌به ناحیت بسطام بودبه نام قبورشهدابرآمدی‌ونفس برکشیدی وآن ریگ مشرف برجای دزدان بودی . ازوی‌سوژال کردند که شیخاماهیچ بوی نمی شنویم . گفت : آری‌که ازاین دیه‌دزدان + بوی‌مردی‌می شنوم . مردی‌بودنام اوعلی وکنیت او بو لحسن به‌سه درجه ا زمن پیش بود . بارعیال کشد و کشت کند ودرخت نشاند . چنان که عطاردره تذکرةآلاولیاء» آورده است ؛ آبوسعید آبوآلخیر به زارت اوشد وا و ًبوسعید رابه‌ولایتمهدی خودبرگزید (در أسرارالتوحیدص ۱۴۶ تا ۱۵۸ نیزبه تفصیل می توان این داستان‌راخواند . ) گویندمردی آم دوگفت خواهم که خرقه پوشم . شیخ گفت مارا مسأله‌یی است گر آن‌راجواب‌دهی . شایسته خرقه باشی . گفت : اگر مردی‌چادرزنی درسر گیرد؛ زن‌شود؟ گفت : نه . گفت : اگرزنی جامه‌مردی‌هم درپوشد . هرگزمردشود؟ گفت : نه . گفت تنیز گرد این‌راهمردنشی بدین مرقم پوشیدن مردنگردی . گویند چون‌شیخ راوفات رسید گفت : سی گزخاکم فروتربرید که این زمین زیربسطام است . روانبود وآدب نباشد که حالمن بالاي خاك بایزید بود. وفات اوروزسه‌شنبه دهم محرم(عاشورا)ی‌سال ۴۲۵ ه . قواقع‌شد . این‌رباعی هارابه اونسبت‌داده‌اند : آن دوست که دیدنش بیاراید چشسم بی‌دیدنش از گریه نیاس‌اید چشسم ما را ز برای دیدنش باید چشسم گردوست نب یند به‌چه کار ایدچشم؟ و اسرار أزل را نه تودانسی و نه من وین حرف مع مه انه توخوانی ونه من همست ازپس پرده گفت وگوی‌من وتو گر پرده برافتد نه تومانی و نه من دب مادلزغمت‌شکستهداریم ای‌دوست وز غیر تودیده بستهداریم ای‌دوست گفتی که به دل‌شکستگ ان نزدیکم مانیزدلی شکستهداریم ای‌دوست «گویند : وی‌بر سردر خانقاه عودنوشته بود : « هرکه در این سرادرامد . نانش‌دهید و از ایمانش نپرسید که آن که برخوان بکرم به جان آرزد یه برخوان بو لحسن به‌نان زد « شیخ « آبوآلحسن خرقانی » مردبزرگ بودودر عهد « سلطان محمود» ۱ حکایت شیخ کردند. [محمود]به حدمت اوییامدبه‌نیا. شیخ .اور اتفاتی زیادت نکر [محمود ]گفت که : اخحرقول خدا است که : اطیعواالله واطیعو الرسول و أویی آلامرمنکم (قرآن‌کریم . س ۴ آیه ۶۲ : اطاعت کنید خد اوند» و پیامپروفرمانروایان حودرا . ) رقف ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدابوآلخی ۳ -ماراچنان لدّت اطیعوا له (اطاعت کنید خد اوندرا) : فروگرفت که لت أطیع و الرسول(اطاعتکنید. پیامبررا) . . . [خود]نماند . به‌مرتبه سیم کجارسیم؟! بگریست. ودستش لرزان» دست‌شیخ بگرفت ویبوسید ! »(ش ۳۵)[حط سوم ص ۲۵ ] + 2 2 «راء ند ای‌راشم اره‌نتوان کرد . چندان که‌بنده‌هست به‌نحدای» راه‌هست . به‌هرراهی که‌رفتم » قومی دیدم , گفتم : خحد اوند امرابهراهی بیرون بر که من وتوباشیم وخلق رادر آن‌راهی نباشد . »[آبولحسن خرقانی , تذکرة آلاولیاء ] + بل «نورآلعلوم »_-مجموع آحوال و أقوال آبوآلحسن خرقانی را مرحوم مجتبی مینوی درسلسله انتشارات انجمن آثارملی ۰ انتشار داده است ۲ ابوسعدسمعانی قاضی آبوسعید عبدآلکريم بن محمدین منصور التمیمی السمعسانی آلمروزی الفقیه الشافعی آلحافظ_واسطة آلعقد خحاندان‌سمعانی به‌شمارمی رفت که د رجست وجوي علم وبا دگیری حدیث به شرق وغرب وشمال وجنوب بلاد کوچید وبه‌فرارودان «ماوراء آلنهسر» ودیگر شهرهای خراسان بارها سفر کردوبه شهرهای قومس وری و اصفهان وهمد ان وشهرهای جبال و عراق و حجازو موصل وجزیره‌وشام وجز آن‌هاکه‌ذکر آن هابه‌طول‌می انجامد-رفت وبه‌دید ار عالمان‌نایل آمدبه‌گونه‌یی که عده‌شیوخ او از چهارهزار افزون می شد. وی‌بهتصنیف کتاب های ارزننده‌پرداخت که‌مهم ترین آن هاکتاب« الأنساب » اودرهشت مجلد است که آن‌را عزال‌دین آبوآلحسن علی بن الاثیرالجزری‌تلخیص کرده‌وبرآن استد راك نوشته است ومختصر همان است که در دسترس همگان است. اما اصل آنقلیل آلوجود است . ولادت آبوسعدسمعانی درمرووروزدوشنبه ۱ ۲ شعبان / ۵۵۰۶ . ق‌ودرگذشت اونیزدر مری غره‌ماهربیم آلْول‌سال / ۵۶۲« . ق‌بود. [انتهی ملخصاً ازوفیات آلاعیان قاضی أحمدین خلکان ] کتاب مذ کوررا حاورشناس نامداره مارگلیوث »در ۳ ۰ ۶ صفحه به صورت عکسی درسال ۲ ۱ ۱٩‏ انتشارداده‌ومقدمه‌یی کوتاه به‌زبان انگلیسی نیزبر آن‌نگاشته است . کتاب مذ کوردرسال ۰ ۱۹۷ م باردیگربه‌صورت افست-انتشاریافته است . آبوسعیدعیاری که به اختلاف کتابت « عنازی » هم آمده است . به‌گفته نویسنده حالات وسخنان‌مردی ادیب وفاضل بوده وخاکش در میهنه ست . [حالات وسخنان‌ ص ۸] آبوسهل صعلوکی محمدبن سلیم ان ین هارون این موسی بن ابراهیم ین بش رحنفی اصفهانی ‏ اصل ومولداواصفهان‌ومنشاومقام‌وی نیشابور بود . اوفقیهی متکلّم ‏ وادیب ونحوی‌وشاعروعروضی وکاتب بود . « صاحب‌بن عباد »می گفت : «مابوسهل صعلوکی را مانندندیدیم واونیز چون خودی‌رانبیند . »وازه آبوآلولید »پرسیدند که آبی بکرقفال فاضل تر است‌یاصعلوکی ؟ گفت که‌رایار است؟ به‌پایگ اه صعلوکی رسیدن . »نولدش به‌سال ۲۹۶ ه . ق‌بودود راخرسال ۳۶۹ ه به‌نیشابوروفات کرد و جنازه اورادر مسجدی که‌تدریس‌می کرد به حاك سپردند . ترجمه احوال اعلام کتاب ۱۳ آبوسهل را« أفقضی آلقضات » خراسان می خواندندواورابه‌نام «شمس آلمعالی قابوس +تصنیفی ودرمدح وی‌قصایدی است . این شعره اورااست : ین مادام ریت تیه رنب سل سرد باضون [وفیات آلأعیان وتاریخ بیهقی ] آحمدبن محمدبن عبدآلکريم قصاب آملی . مرادومرشدبوسعيد , مردی‌عامی وفرزن دبزکشی بود که بهمقام ارشادو دستگیریمشایخ رسید وشیخ میهنه راگفت که : «اشارت وعبارت نصیب‌تواست . »[تذ کرةص ۱ ۶۴ ]وبه دستگیري‌وی‌برحاست و خحرقه تبرك بدوداد . نقل است که کسی از اوپرسید که : شیخاکرامت توچیست؟ » گفت : «من کرامت‌نمی دانم » اما آن‌دانم که‌در ابتد اهرروز گوسفند بکشتمی وتاشب برسرنهاده می گردانیدمی درجمله شهر تاتسویی (-وزنی معادل چهارجی يك حصه ازییست وچهار حصه سیر بقالان در قدیم) سود کردمی یانه؟ امروز چنان می بینم که مردان عالم برمی خیزندو از مشرق تا به‌مخوب به ز یارت‌ما پای افزار درپامی کنند . چه کرامت خواهید زیادت از این ؟ »[تذ کرص ۵ ۴ ۶] آبوعبد اه سلمی آبی عبد ال رحمان محمّدین حسین بن موسی آلدی السلّمي_ا زک ابر صوفیه ومحدٌشان وعلمای بزرگ که در حدیثو تصوف مصلفات بسیارداردوه طبقات آلصوفیه»ازتألیغات بسیارمشهور اواست. وی‌دررمضان / ۸۳۳۰ . ق‌وبه‌قولی /۳۲۵ متولٌ دوروزیکشنب» سوم شعبان /۱۲ ۸۴ . ق‌درگذشت واورادر خانقاهی کوچك که بنایش بدومنسوب[مرآةالزمان » نسبخه عکسی ‏ دارالکتب آلمصریةج ۱۱ ق ۳ حوادث سنه۱۲ ۴ ه ]ودرنیشابوروشهرهایدورونزديك آن‌سرزمین درآن روزگارمشهور بوده است_چنان که حطیب بخد ادی‌د رگذ ارش‌به نیشابور ا زآن بازدید کرده[تاریخ بغد ادج ۲ ص۲۳۸ ]وبه « دویره‌سلمی »معروف بوده است به حاك سپردند . کتاب «طبقات آلصوفیه »را وی درپایان سده چهارم به‌زبان عربی به‌رشته تألیف درآورده است . هرچند اونخستین کسی نیست که در طبقات صوفیه بهتألیف پرداخته است » از آثارونتایج کاردیگرملُفان پیش از خودبه قرارذیل باخبربوده است : ۱ دأبی سعید اعرابی متوفا | ۱ . ق صاحب کتاب « طبقات النساك »که «أبونْعیم »درتألیف خود « حليةآلأولیاء » به آن اعتمادووثوق مطلق د اشته است . [حلية آلاولیاءج ۰ص ۱۲۸ ] ۲-]بوبکر محمدین داوودین سلیمان الزاهد النیسابوری‌متوفا / ۳۲ که خود از شیوخ بوعبد الرحمان‌به شماراست . ۳-بوالعب اس آحمدبن محمدبن زکریا النسوی الزاهدمتوفا / ۶ ۳۳۹« . ق که‌درتاریخ شیوخ صوفیه_کتابی ارزندهپرداخته» آنراه تاریخ الصوفیّه»[طبقات ال افعیهج ۲ ص ۷ 4]نام نه اده است‌وپید است که از آن ها-سلمی-بهره فراوان گرفته است . اما کتاب اوبهعاط ر حسن تألیف وکیفیتمطلوب تنسیق مطالبمورد استفاده وتوجه فان ومحّقان دوره‌های بعد قرارگرفته است بهگونه‌بی که یم در کتاب حلية آلاولاء عویش_درنگارش مطالب در باه صوقیان مشرق. ازمطالب این کتاب بهروافربردهو جزو دهم کتاب م1 کور-دلیل اشکاری بر اثبات این وافعیت است . حطیب بغد ادی نیز درتاریخ بغداد از ترجمه آحوال هريك از صوفیان به نقل از ًبوعبد الرحمان پرداخته است تاآنجاکه‌به‌ظن غالب‌توان گفت حوال برعی ازرجال صوفیه که در تاریخ بغ داد آم ده است-آنچه را است که آب‌وعبد الرحمان در طبقات آلصوفیه 22 ابیسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخین خحویش آورده است . سدیگر بو لقاسم قشیری(۶ ۴۶۵-۳۷ ه . ق) که خودا زک ابر علماوکت اب وشعراومتصوفه قرن پنجم هجری است و صاحب تالیف ات وآنارمعتبربسیاروخودشاگ ردسلمی است.وازترتیب وتنسیق تألیفات اوبه‌عبارت یا اشارت در آثارخویش ‏ استفاده فراوان برده است . جامی نیزدرتألیف نفحات آلانس-ازمطالب این کتاب_بهسه فراوان برده است . چاپ دوم کتاب طبقات آلصوفیه به تحقیق نورالدین شریبه‌در/ ۱۳۸۹ « < ۱۹۶۹ م درهشتصد وپنجاه صفحه انتشاریافته است . آبوعید اللّه محمدین خفیف شیرازی » مادرش نیشابوری‌وبه‌شیرازمقیم بودوشیخ آلمشایخ روزگارخودبه شمارمی رفت . که بادرویم »و«جریری» وه سوآلاس بن عطاء » مصاحبت وباه حسین پن منصور »ملاقات داشته » به علوم ظاهر وعلوم حقایق ‏ آگاه بودهواز حیث أحوال و اخلاق وعلوم زمان . یگانه عصر عویش به‌شمارمی رفته است . وی‌در سال ۱ ۳۷ ه. درگذشته است . عطاردرتذ کرةآلاولیاء : ضمن شرح حال‌وی[ صص ۱ ۸۱۵۷ ۵۷ ]می نویسد : «اوراخفیف ازآن گفتند که : هرشب غذای اوبه‌وقت اف طار هفت‌دانه میویز بود . بیش نه : سبك بار بودوسبك روح وسبك حساب . شبی . خادمش. هشت میویزبد اد . شیخ ند انست‌وبخورد . حلاوت طاعت به قاعده‌ه رشب نیافت . خادم رابخواندواز آن‌حال» سوال کرد . گفت : امشب, هشت‌میویزدادم . »شیخ گفت : «توپس یارمن نیستی . بل که حصم‌من بوده‌بی . آگریار بودی : شش‌دادی‌نه هشت . #پس شیخ اورا از حدمت مهجورکردوخادمی دیگر نص ب‌گردانید . 1 درباره آحوال وأقوال‌وی_به‌مخذذیل می توان مراجعه کرد [حلیة آلاولیاء : ج ۱ ص۰۳۸۵ ۳۸۷-الرسالة ال قشيرية : ص ۳۷-نتایج الا فک ارالق]دسية زجاص ۶- طبقات الشعرانی : ج۱ ص ۱۴۲-شذرات الذهب : ج ۳ ص ۶ ۷-معجم آلبلدان(۷) : ج ۲ص ۰طبقات آلشافعیه ۲ ص ۰۱۵۰ ۱۵۹-المنتظم : ج ۷ص ۲ ۱وطبقات آلصوفیه صص ۰۴۶۲ ۶۶ ۴] و ۸۵۲۱۳۵۲۰1۰۵۲۵۲۲۲ 6۰ .85 .61۰ ۳۳ ۷۴۲۲۸۲۲۳۰ ۱۳۱۳ :عاصنجو وه چان ۲۱11۰ عمط ,عاعهم 280 921015 آه اه 2۵۲5۵5 , 5۳۲1۲92 یپ جعفر بن‌محمد الصادق(ع ( بوعب دالله بن محمد الباقی امام ششم شیعیان (تولّد ۷۹یا ۳ ۸[ ارجح اخیر است ]وفات ۴۸ ۱ ۵ . ق)مادر وی ام فروه‌دختر قاسم بن محمدبن آبی بکر صدیق است . وی‌معاصر أبومنصوردوانیقی بودویسیاری از علماوروات فریقین نزد آن حضرت شاگردی کرده‌اند . مدت زندگانی ایشان شصت وپنج سال‌بود . ترجمه احوال آن حضرت را ع لاوه‌بر رسایل مستقل در حلیة آ لاولیاءج۳ ص ۱۹۲ تاء۶ ۲۰ ووفیات آلاعیان|ٍین خلکان نیزمی توانخواند . 1 1 ۰ ‌ آبوعبد الله خضری آبوعبد ال محمدبن حمد آلمروزی-به‌مناسبت آن که‌یکی ازاجدادش خضرنام‌داشته است» اورابدین‌نام «حضری» خوان ده‌اند . وی‌درشمار امه مذهب‌شافعی درمرووداماد آبوعلی شبوبی ومدرسی قابل بوده ومحضرش پرورشگاه آمثال آبوعلی دفاقبوده است که وفاتش نیمه دوم سده چه ارم اتفاق افتاده‌است ۲ [وفیات آلاعیان ۴ ۶ ۱۵۰۱ ۲-طفقات آلشافعیه‌سبکی |۳۱" ۲۳ ترجمه احوال اعلام کتاب .. . ۳۵ آبوعبد اللّه داستانی آبوعب داللّه محمدین علی . . . المعسروف به‌داستانی-از آهالی داستان-ازروستاهای نزديك بسطام وبسطامی آلمسکن وآلمدفن بوده است . که‌پار‌یی أقوال اورادر کشف آلمحجوب می توا ند خوان دص ۵ ۲۰ ]وی‌شاگ ردب وآلعب اس قصاب واز همقطاران آبوسعید و بو لحسن خرقانی بوده است . ۳ ‌ ابوعبد الله کرام ابوعبد اللّه محمدبن کرام سیست‌انی -بنیانگذاره کرامیه »در حراسان بوده است . که درسایربلادنیزپیروانی یافته است . زادگا هش سیستان-اقامتش چندی در خراسان وعزیمت به‌مکه واقامت وی د رآنجاپنج سال بهدرازا کشید-در بازگشت نیشابورر برای اقامت برگزید . در آنجابه‌زندان افتادهشت سال‌درزند ان محمدبن طاهرین عبد الله-گرفتاربوده» وبه‌روایت‌سمعانی پس ازخروج ازنیشابوردرسال/۱ ۲۵ بهبیت المقد س کوچید ود رسال / ۲۵۵ درگذشت ودرباب اریحابه عاك رفت [انسات ۴۷۶۱9 ] پیروان عقیده وی( که اعتق ادبه تشبیه وتجسیمد رآراء ای وجه‌تمایز عقاید وی وپیروانش به‌شمارمی رود) در خراسان در عهد ۰ ۰ ۰۰ ۰ ۴ / غرنویان- از نفودی وسیع برحورداربوده ۰ از اصحاب حل وعقد امورحکومت به‌شمارمی رفته اید ۲ [ملل ونحل‌شهرستانی ۱ /۸ ۰ او الب ۴ آبوعبد الله باکویه‌شیرازی سال/۴۲۸ هه . ق‌درگذشته است . مرحوم قزوینی در «شدآلازار »متنأ[۳۸۰-۴] که‌سرگذشت وی آمده‌ودر حواشی [۶ ۲۵۵۰-۵۶ درباره حوال وأفکارومآخذ زندگانی او-استقصایی بلیغ فرموده است . آبوعثمان حیری آب وعشمان سعید[بن اسماعیل] آلحیری(آبوعثمان النیسابوری) اصلش ازری‌وبیش تراقامتش درحیره‌نیشابوربود . بادشاه شجاع کرسانی »وه یحبی بن معساذ » دوستی داشت وبه نیش ابور کوج کردودرمصاحبت: آب وحفص حداد» طريقت صوفیانه اور پذیرفت . درروزگارخویش «آن‌سبق برده در مریدی وپیری ‏ قطب‌وقت آب وعثم ان حیری »در میا مشایخ-یگانه بودوتصوف از طریق اودرنیشابور-گسترده‌شد . آبوعئمان‌به‌سال / ۲۹۸ ه . ق‌درنشابوردرگذشت . ترجمه حوال وآقوال اورادر[حليةآلاولیاء: ج ۰ ۱ص ۰۲۴۴ ۲۴۶-صفة الصفوة : ج ۴ ص ۰۸۵ ۸۸-طبقات الشْرانی : ج۲ص۱ ۰-الرسالهة آلقشیریه : ص ۲۵-مراة آلجنان : ج۲ ص ۲۳۶ -المنتظم : ج ۶ص ۱۰۶ -وفیات آلاعیان : ۱ص ۵۵- تاریخ بخداد : ج ص۹۹ ۲-أنساب : ۱۸۴-البدايةواله اية : ۱۱ص ۱۱۵-طبقات آلصوفیه : ۰۱۷۰ ۱۷۵و تذ کرةآلاولیاء : ص ۰۴۷۵ ۴۸۳ ]می توان ملاحظه کرد . آبوعلی‌دقاق آبوعلی حسن بن علی بن‌محمدبن | سحاق‌پن عبد الرحیم‌پن أحمد ۰ پسر اردفروشی ازمردم نیشابور بودوبه‌همین مناسبت ۰ ۴۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید ابوآلضی اوراه دقاق »می گفتند . -اود رآغاز علوم ظاهریر از ادب وتفسیروفقه وحدیث درزادگاه ودودرمروآموخت وآنگاهدست ارادت به ابوآلقاسم ابراهیم بن محمد نصرآبادی که پر هراسان ودست پروردهآبوبکر شیلی بود دا دوبهمدد ارشادودستگیري ای این راهر به پایان برد و خحلیفسه وجانشین نصرابادی شد وچون نصرابادی به‌سال / ۳۶۶ ه ازنشابوربه مکه‌رفت ومجاور حرم شد وهمان جابه سال/۳۶۹ه . قوفات‌یافت . بنابراین أبوعلی دقاق بایدپیش ازسال / ۳۶۶ « قبه جمع مرید انش پیوستهباشد . پیوستگی وتعلٍّ باطنی که‌میان آبوعلی دشاق‌وامامآبوالقاسم فشیر کار آغازورودقشیری‌به مجلس آبوعلی به‌وجود آمد سرانجام به اتصال‌و قرابت‌ظاهری این مر یدومراد کشید و آبوعلی دقاق دختر خود ام آلبنین فاطمه دقاقية را که حود از دانشوران‌روزگار بودبه قشیری‌تزویج کرد . در کاب «سیاست‌نامه» فصل هفتم و اندرپرسیدن از حال عاسل وقاضی وشحنه ویس وشرط سیاست »پس ازنمهید مقدمه معمول در فصول کتاب. در صد رمقال_خواجه نظام آلملك-داستانی آورده است که نمودارعظمت و احترام« ابوعلي دقاق» درنزدحکام‌روزگارحیات اواست : «ابوعلي دقٌاق. روزی‌به نزديك امیرآبوعلی الیاس اند رآمد که سپاه‌سالارووالی خراسان بود . این ابوعلی باهمه جلالت شخص. فاضل بودی. بوعلی دقاق_-پیش اوبنشست‌به‌دوزانو, آبوعلی الیاس گفت : مراپندی‌ده. گفت : با امیرمسأله‌یی می پرسم ازتو بی نفاق‌جواب‌دهی؟ گفت : دهم . گفت : مرابگوی‌تاتی زر دوست ترداری‌یا خصم ؟ گفت : زر. گفت : پس‌جگونه استب که آن چه‌همی دوست ترا داریاين جابگذ اری وخصم راکه‌دوست ند اری‌باخوٍ یشتن‌بدان‌جهان‌می بری؟ آبوعلی الباس را آب در چشم امدوگفت , نیک وپندی‌دادی ومرا همه حکمت وفایدهدوجهسانی اندر این سخن بودومرا از خواب غفلت بیدا ر کردی . ۰ [سیاست‌نامه . ص ۵۵ چاپ مرحوم |قبال / ۱۳۲۰ ه . ش ] اضصس‌افهمی کنم که شادروانعب اس اقبال اشتیانی [ ۱۳۳۴-۱۲۷۴ ه . ش<۱۳۷۵-۱۳۱۴ ه . ق]باروشی عالمانه به‌استدلال و اجتهادی‌تاریخی پرداخته وابوعلی محمدبن الیاس ام رکرمان را که در سال / ۳۵۶ درگذ شته_مقدم بر زمان ابوعلی دقّاق مر یبد کل اهراک در اصطالح مان امی » سنتی معتادوشیوبی رایج ومعمول‌ومرسوم بوده است اور امیر عمادالدولة ابوعلی بن آبی آلحسن سیمجور ی که درسال / ۳۷۸ زسوی ن وح بن منصورسامانی به سپه‌سالاری و ام ارت خراسان واقامت نیشاب ور منصوب شدهمصرفی می نماید . [کتاب سیاست نامه آبوعلی حسن بن علی بن اسحاق‌طوسی (۲۸۵-۴۰۸ ۵ . ق) به تصحیح مرحومعباس [قبال / چاپ وزارت فرهنگ] وفات ابوعلی دقاق به ول عبدآلغافر درسیاق وسبکی در طبقات وجامی در نفحات درذی الحجَه سال / ۴۱۵ هجری اتفاق افتادووی‌رادرمدرسه‌خود که‌درسمت قبله کهن دزواقمم بود ؛ دفن کردند . [مرحوم فروزانف رمق دمه ترجمه‌رساله فشیریه صص ۲۹-۲۷ ] چنان که از آقوال« ابوعلي دقاق» دررمساله قشیریه‌وتذکرة آلاولیاء مستفادمی شود اندوهوقبض ب رأحوال وی غالب‌بوده‌و همان طور که اورا علوم ظاه رو طریق زهد سیراب نکرده‌بود, حوال ووارد ات وروش خانقاه‌هم اور |ٍقناع نمی کرده است وپیوسته زیادت وفزونی حال طلب می کرده است وهرچند دلی سوعته فراق ونقسی گرم وآنشین داشته وآن شیوه وسیر‌یی که‌مردانی چون بایزیدوجنید وابوآلحسین نوری‌وشبلی پرورده بود.به او وب وآلحسن خرقانی ختم گشته است . به هرحال پسر آردفروش نیشابورنین شیفتگان ودل باعتگان بسیارد اشت ومرید ان صادقوجانبازان راوحقیقت » پروانهوار-گردشمع وجودش می گشتهاند . به‌روایت موف طراثق آلحقایق ازرودبار اصفهان بوده ودر بغد ادمد ارج کمال را گذرانیده است , فشیری‌نوشته است بغدادی بودوبه‌مصرمقیم ودر/ ۳۲۲ قمری‌درمصر درگذشت . عطاردرتذکره بخشی رابه او احتصاص داده است . [تذ که آلاولیاء ترجمه احوال اعلام کتاب ۳۳۷ ص ۷۵۸۷۵۵ ]علاوو بت کرةآلاولیاءبرای اطلاع از آحوال اوبهمخذ ذیل می توان‌مراجعه کرد : [حليةآلاولیاء : ج ۰ص ۳۵۶-صفءة الصفوة : ج۲ ص ۲۵۶ الرسالة آلقشيرية : ص ۳۴-نتایج آلافکارالقدسية : ج ۱ ص ۰ ۱۹-طبقات الشعرانی : ج۱ ص ۱۲۴ -اللباب : ج۱ ص ۴۸۰-حسن المحاضة : ج۱ ص ۲۵ ۲ -شذرات الذهب : ۲ص ۲۹۶-تاریخ بغضداد : ج ۱ص ۰۳۲۹ ۳۳۲-معجم آلبلدان(۷) : ج ص ۱ ۸۳ الب داية وله اية : ج ۱۱ص ۱۸۱- المنتظم : ج۶ ص ۲۷۲-طبقات آلصوفية : ۰۳۵۴ ۳۶۰] آبوعلی شبویی آبوعلی محمدبن عم رشبویی از فقیهان ومحدثان مروبوده است که درتصوف زا همیت خاصی برخوردارواز اصحاب « أبوآلعب اس سیاری»(متوفا/ ۸۳۴۲ . ق) بوده است . علاوو بر طبقات آلشافعیه‌سبکی (۳۲۹/۴)وانساب‌سمعانی (لیدن ه ۳۹ ووفیات آلاعیان این خلکان (۴ / ۲۱۶) به نوشته کتاب حالات وسخنان , وی تحال فرزند ان شیخ ابوسعید بوده ودروقت تألیف آن کاب اعق ابش برجای‌بوده اند .وی از مردم میهنهوپیری فرتوت وکوتاءبالا بوده که دربازارمیهنه‌دلالی می کرده است . «محمدبن منور »می نویسد : « جدم شیخ آلاسلام آبسوسعید گفت که ازپدر خواجهبوط اه رشنیدم که گفت پیری بوده در میهنه که خال‌والده من بود» اورا شبوی گفتندی . به‌هرحال این روایت دلالت بر نسبت وقرابت وی با خانوادهآبوسعید دارد . وی‌پیوسته در مجالس وعظ شیخ حاضصر می شد وپیرانه سربه حیال سیروسلوك افتادومتوسل بهدامن شیخ گردید وشیخ اوراداخل درو یشان ساخت . چیزی نگذشت که‌پیر بهتیر ترکمانان راهزن کشته شد . درباره کشته‌شدن وی نیز داستانی خواندنی در مجموعه حالات و سخنان و آسرارالتوحید آمده است . ع ۳ شیخ آب و لفضل محمدبن حسن سرخسی ازعرف ای آواحرقرن چهارم هجری است . وی‌به‌سال /۴۱۴ ه ‏ ق‌وفات یافته است . اوبه زد وورع وان زوا موص وف وه کرامت وفضیلت ونقوی معروف بوده است . مولدومنشأوی‌سرخس وازپیروان‌ومریدان شیخ أبونصر سراح بوده است . عطار دره تذکرةآ لاولیاء #می نویسد : «پیر آبوآلفضل سرخسی. یگانه زمان و لطیفه جهان‌بود . ه.( ازبزرگ ان علم اي عصر ود از کبارمشایخ صوفیان روزگاردر اواسط سده‌چهارم هجری در خراسان بوده است . مولد ومنشا وی‌در مهنه نیشابوربوده‌وشیخ آبوسعید بو لخیر به صحبت اورسیده و از مشایخ روزگارجوانی اوبه‌شمارمی رفته است . که پس از سیروسلوك وریاضات. مدت شصت سال در میهنه به ارشادحلایق روزگار گذرانیده است ودر توحید اشعار بسیاری‌سروده است که به‌نقل از اودر آسرارالت وحيد برزب ان شیخ آبوسعید جاری‌شده است . اودرسال / ۳۸۰« . ق‌بدرودحیات گفته‌ودرمیهنه‌مدفون گردیده است . ۳۴۸ أبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعیداب وآلضیر) همناسبت مقام علمی ودینی آلقاب مض اف به « اسلام از آواخرقرن چه ارم منداولبوده است )ازأکابر علما و کتاب وشعراو متصوف قرن پنجم هجری است کهدرربیع آلاول سیصدوهفتادوشش‌هجری» درناحیه استوا[ استوا-بضم آلهمزه‌وسکون السین آلمهملة وضم التاء ماقم فوقها[وفتحهاوبعدهاواوثم الف -هی ناحیة بنیسایون کثیرةآلقری خرح منها جماعةمن آلعلماء» وفیات آلاعیان» صص ۳۷۸7۳۷۵ ذیل شماره ۶۷ ۳-ترجمه حوال مبسوط قشیری-تصحیح محم د محبی الدین عبد الحمید (- قوجان کنونی ) ]متولدودر ۱۶ ربیع آلاول‌سال / ۴۶۵ ه . ق‌پس ازهشتادونه‌سال‌ويك ماه عمرد رحدودنودسالگی درگذشته » او رادرمدرسهبوعلی دقاق(پدرزن اولبوالقاسم قشیری) به‌خالك سپردند . قشیری» نسبت است‌به« قشیرین کعب » که خاند انش را« بنی قشیر »نیزمی خوانده اندوزین آلاسلام از این خاند ان‌بود . وی بی اندازهمتمسك به ظواهروپای بندمسموعات خودبوده است . نظر اودر باره‌سماع معتدل ومشعربر جواز است . ازمطالعه رساله قشیریه وبخصوص فصلی که در شرح آلفاظ و اصطلاحات صوفیان است , هرچه به تروروشن ترمعلوم می شود که اواصول‌ومباني تصوف‌را بدقت‌هرچه‌تمام ترمی دانسته ؛ ودر این‌میدان‌یکی ازسابقان تیزرووازپهلوانانگشاده‌بازوبوده است . رساله قشیریه . نامه یاپیامی است که قشیری آن را به صوفیان شهرهای اسلام فرستاده‌وشروع به‌تهیهآن‌درسال / ۴۳۷ ه . قو پایان آن در آوایل‌سال /۴۳۸ ۸ . ق‌وعلّت نوشتن آن ظه ورفساددر طریقت وانحراف صوفی نمایان از اداب وسنن مشایخ پیشین و ظهورمدعیان دور از حقیقت ودروغین بوده است که مصنف در مقدمه » این مطلب راب سوزوگد از شرح فراوان داده است . با این‌همه خودوی از آن‌مردانآزادفک روبلندپرواز تصوف ورن د ان چالالك نیست که‌هرگ ززن داني رسوم وحدودظاهری نمی شدند وگام برس تعلیمات مسجد ومدرسه وخانقاه‌می نهادند و از آن سوي‌بشریت ونتایج وآثارآن پروبال‌می گشودندوچه می توان گفت درباره کسی که‌تعصب وی در فروع مذهب‌شافعی به جایی برسید که برنای‌هفده‌ساله یی چون آبوسهل محمدبن‌موفق رابه عاطر سابقه ریاست خاندانش با وجودپیران کهن سال از فقها ء حنفیه وشافعیه . با زبرام و اصراربر کرسی ریاست مذهب‌در نیشابوربنشاند» یایر اثر اسارت ورفیت اعتقاد بهاصول اشعری» باین وآن‌درآویخت ودر خصومت های‌محلی شرکت کردونامه به‌علمای‌دین وشهرهای مختلف بفرستاد » ومردم را به مخالفت برانگیخت تامجبور به جلای وطن‌شوند . این قبیل کارهابی گمان از پیری که شرط لین ارادت راخروج ازدنیا وم و رآن‌می داند » سخت‌دوراست وبه‌هرحال این اعشال‌شایسته ظاه رپرستان پوست خحاي قشری است نه درصورپیران مخسزگراي معانی نوش در مقام فشیری وهرچند؟ نشیری ازنظرعلم واطلاع درخورستایش است . اماروش او خلاف طریق است وگمان می کنیم که این هاهمه تبعات قدرت ونفوذمادی وقبال عامه خلق بوده است . آثار قشیری ۱-نحوالقلوب درذکرقواعدعربی وتطبیق آن‌هابرنکات عرفانی ‏ ۲_لطایف آلاشارات درتفسیرقرآن کریم بهمذ اق‌صوفیه , ۳-ترتیب السلوك ‏ که رساله‌یی استمختصردرشرایط نخستین سلوك ووروددر طریقت . ۴-کتاب« رساله قشیریه » وی مشتمل برد و فصل وپنجاه‌وچهار باب است ویکی ازمانحذ وأسنادمهم ومعتبر تصوف است و کسانی که بضواهند از أصول‌طریقت‌یاتاریخ تصوف اطلاع درست ومستندداشته باشند , ازمطالعه ومراجعه بدین کتاب هرگز بی نیازنخواهند بود . ترجمه رساله قشیریه به وسیله « آبوعلی حسن بن أحمدعثمانی » که در شمارشاگردان ومرید ان بو لقا سم قشیری بودوبه آنواع فضل آراسته ‏ از عربی به‌ف ارسی گزارش شده است وبا مق دم وتصحیح شادروان‌بدیع الم ان فروزانفردرسال ۱۳۴۵ ه .ش در/ ۸۳۸ صفحه به جاپ رسیده است . ازدیدگگاه‌شمس تبسریزی«رساله‌هسای قشیری و قر یشی وغیر آن. بی مزه‌اند. بی ذوق اند . ذوق آن‌راومعنی آن(قران)را درنمی یایند ! 4[ خط سوم ص ۱ ۳ قسمت ۲ سخنان شمس ] ترجمه احوال اعلام کتاب ۳۳۹ آپوآلقاسم نصرآبادی أبوآلقاسم ابراهیم بن محمد النصرابادی ؛ پیر خراسان در عهد خویش ومردی‌محدث بودویاشبلی وآبوعلی رودباری‌و أبومحمد عبد اللّه ین محمد آلمرتعش مصاحبت داشت وبه‌سال سیصد و شصت وشش مجاورمکه شد وسرانجام به‌سال / ۳۹۷در آنجادرگذشت . [ترجمه‌رساله قشیریه ص ۸۳] أحوال بو لقاسم نصرآبادی رادم خذ ذیل می توان‌مطالعه کرد [رسالة آلقشيرية : ص ۲۹-نتایج آلافکارآلقدسية : ج ۲ص ۱۳ ۰ طبقات الشعرانی ج۱ص ۱۴۴ -شذرات الذهب : ج۲ ص۵۸-تاریخ بخداد : ج ۶ص ۶۹ ۱-اللباب : ج ۳ص ۲۵ ۲-سیر آعلام النبلاء : ج * ۱ ق ۲ ورقة ۱۳ ۲-المنتظم : ج ۷ص ۸٩‏ -النجوم الزاهرة : ج ۴ ص ۲۹ ۱ وطقات الصوفية : ص ۲۴۸۸۱۴۸۴ قر مربی آبوعبداللّه بکرین عبداللّه المزنی البصری-محدئی ثقه و مورد اعتمادمذ هب شافعی بود که به‌سال / ۴ ۲۶ ه . ق‌درگذشته 3 اب سر شیخ آب ومحمد عبد اللّهبن بوسف بن محمدبن . . . جوینی ملقب‌به «رکن آللاسلام پدرامام آلحرمین آبوآلمعالی جوینی (۴۷۸-۴۱۹ه . ق) ازفقها و علمای بزرگ شافعیه درنیشابوربودودر فقه و أصول‌وتفسیروحدیت ودب استادمسلّم عصرخویش شمرده‌می شد . ازتالیف اتش کتاب« تذکره»درفقه است . وفاتش درنیشابوربه‌سال/۴۳۸ ه . ق‌واقع شد . ترجمه آحوالش را سبکی درطبقات آلشافعیه ج ۳ وین خلکان دروفیات آلاعیان بتفصیل نوشته اند . آبومحمد عبدالله‌بن محمّد الم رتعش النیشابوری ‏ ازمحله حیره‌نیشابور بود که با آبوحفص حد اد وأبوعنمان حداد مصاحبت وبا جنید دید ارودر مسجد شونیزیه در بخ داد که‌محلی معروف ودارای‌مقبره‌یی مشه ور ازمشایخ صوفیه ازقبیل «.سری‌سقطی »و« جنیدمحمد »ومانند ایشان‌بودی اقامت‌داشته‌وبه‌سال /۳۲۸ه دربغداددرگذشته است . اودرشماریکی ازپیشوایان‌مشایخ بغد.ادبه‌شما رآمده وه آبوعبد اللّه رازی ) گفته است : «مشایخ عراق‌گویندشگفتی هاي بخ د اددرزمینه تصوف. سه است : اشارات شبلی و نکته‌های‌سرتعش و حکایات جعفر خلدی . »عطّاردرت ذکرة آلاولیا [صص ۱۵ ۱۷-۵ ۵]ضمن بیان أحوال اومی نویسد : نقل است که گفت : « سیزده حج به‌توکّل کردم . چون‌نگه کردم همه برهوای نفس بود . گفتند : چون‌دانستی ؟ گفت : «دازان که‌مادرم گفت : سبوي آب آر» برمن گران آمد . دانستم که آن‌حج برشرو نس بود . 4 سثل آرتعش : باذاینال العبد حب ال تعالی؟ فقال : بخض ماأبخض اللّه وهی النیاوالشفس [طبقات آلصوفیه / ۱ ۳۵] «پرسیدند که : : به چه چیز دوستی خحد ای-تعالی_-حاصل‌شود؟ »گفت : «به‌دشمنی آن که حدای_-تعالی-دشمن گرفته است وآن دنیاست . »[تذ کرة آلاولیاء : ص۱۶ ۲۵ ۱ قال رجل للمرتعش : ان فلانآیمشی عل آلا». فقال : عندی|نمن‌مکنه له من مخالفة هواه, فهواعظم من ای عَل آلاء وفی آخواء . 4 طبقات آلصوفیه / ۲ ۲۳۵ ۱ «نقل است که اوراگفتند که : « فلان کس بر آب می رود . گفت : « آن‌را که عدای_عزوجل_توفیق دهد که‌مخالفت‌هوین کند . بزرگ ترا زآن بو که‌در آب ودرهوابرود . »[تذکرة آلاولیاء ص ۱۶ ۵] «قال‌رجل #للمرتعش : آوصنی ! فقال: « اذهسب ان من هوخبرلك‌منی » ودعنی ال من‌هوخر ی منك . 1 [طبقات آلصوفیه / ۲ ۳۵ از اووصیتی خواستند. گفت : « پیش کسی روید که شمارابه ازمن‌بودومرابه‌کسی بگذ ارید که‌به ازشما باشد . »[تذکرة آلأولیاء‌ص ۱۷ ۲۵ [تذکرة آلاولیاء : ص ۱۷۱۵۱۵ ۵ چاپ دکتر استعلامی-حلية آلاولیاء : ج ۱۰ ص ۳۵۵-صفه الصفوة : ج ۲ ص ۲۶۱- الرسالة آلقشيرية : ص ۳۴-نتایج آلافکارآلقدسية : ج ۱ ص ۱۸۹ -طبقات الشعرانی : ج۱ ص ۱۲۳ -شذرات الذهب : ج ۲ ص ۱۷ ۳-تاریخ بغداد : ج ۷ص ۱ ۲ -طبفات الصوفیه : ص ۰۳۴۹ ۳۵۲ ] آبوآلمعالی‌جوینی آب وآلمعالی عبد آلملك بن عبد اللّه بن یوسف جوینی (امام آلحرمین) ازبزرگ ان علم در عصر خویش بود که در ۱۸ محرم ه ق‌متولٌدودر۲۵ ربیم آلاخر ۴۷۸ درگذشت . بهعاطر اقامه حوزه تدریس در مکه ومدینه‌به‌مذت چهارسال_اورا «امام آلحرمین »خوانده‌اند . [وفیات آلاعیان : ۳/ ۰۷۰ ۱۶۷ وطبقات آلشافعیه : ۱۵۳۰۲۳۲/۵ ] ۳ + حنید این محند (برآلقاسم آلقوار یری الهاوندی تم لبند ادی) اور قواریری» ا زاين روگفتهاند که پدرش شیشه‌فروش بودصل اوازنهاوندوزادگاه و حاستگ اهش عراق‌بود . فقیهی صاحب فتوی بود که با« سری‌سقطی »(دایی حود) وه حارث محاسبی »و «محمدبن علی قصاب بغدادی » صوفی [درگذشته‌در/ ۲۷۵ « ]ودیگر صوفیان مصاحبت د اشت وخود ازبزرگان مشایخ صوفیه و مقبول خاطر همگان بود. طریق او «صحو؛ است . عطار ضمن بیان حوال وی در « تذکرةآلاولیاء» [صص ۴۱۶ - ۴۵۱] می مویسد : « ابتدای‌حال اوآن بودکه از کودکی باز: دردزده‌بودوطلب کاروبا ادب وبافراست وفکرت ‏ وتیزفهمی عجب‌بود . ص/ ۴۱۷ اودرباره« شکسر گوید : «شک آنست که نعمتی که حد ای_عزوجل-توراداده است» بدان نعمت‌دروی. عاصی نشوی‌و نعمت اوراسرمایه معصیت‌نسازی . #ص /۴۱۸ نقل است که در بغداد» دزدی‌را آویخته بودند . جنیدبرفت وپاي اورابوسه‌داد . اوراسوال کردند » گفت : هزاررحمت‌بروی‌باد که در کار خودمردبوده است‌وچنان این کاررابه کمالرسانیده است که سر در سر آن کرد . 0[ کره‌ص ۳۳۱ ] «جنید »را کلمات عالی است . گفت : «فتوت به‌شام است و فصاحت به‌عراق و صدق به خراسان . »وگفت : «در این راه قاطعان بسیارند در راو سه گونه‌دام‌می اندازند : دامکر و استدراج و دام قهر ودام‌لطف . »[تذکره‌ص ۴۳۶] «جنید »روز شنبه که مصادف بانوروزسلطانی (-نیروزالخلیفه ! !)سال/ ۲۹۷ ه . ق‌بود, دربغداد. درگذشته است . «نقل است که شبلی يك روز برسر خالك جنید ایستاده بود . یکی ازوی‌مسأله‌یی پرسید . جواب ندادوگفت : بزرگان‌را حال حیات وممات‌یکی است . من‌ شم دارم که پیش خال اوجواب مسأله گسویم ‏ چنان که در حال حیات شرم داشتم . »[ت1ذکره ص ۱ ۴۵ ]ترجمه حوال ونمونه آقوال اورادرمآخذذیل می توان‌یافت : [ابن آثیر: ج ۸ص ۲۰ حوادث سال/ ۲۹۷ -أعسلام : ج۱ ص ۱۷۹-ترجمه رساله قشیریه : ص/۱ ۵-حليةآلاولیاء : ج ۱۰ ص ۰۲۵۵ ۲۸۷-صفة الصفوة : ج ۲ ص ۰۲۳۵ ۲۴۰ -طبقات الشعرانی : ج ۱ ص ۰۹۸ ۱۰۱-الرسالة آلقشيرية : ص ۲۴- مرأةآلجنان : ج ۲ ص ۰۲۳۱ ۲۳۶ -المنتظم : ج ۶ص ۵ ۰-وفیات آلاعیان : ج۱ ص۴۶ ۱-طبقات آلشافعیه : ج ۲ص ۰۲۸ ۳۷ تاریخ بغفداد: ج ۷ص ۱ ۴-آنسساب : ۶۴ ۴-الب داية وله اية ۲ج ۱ص ۱۱۳ -سیراعلام النبللاء زج ۹ق ۲ ورفه۱۵۵- دایرةآلمعارف بستانی : ج ۶ص ۵۶۷-طبقات آلصوفیه : صص ۰۱۵۵ ۱۶۳ ] حسین بن منص ور حلاح از صوفیان پاکب ازوبی پروا. هل بیضاء فارس وببش تر ساکن واسط بوده است . وی‌حدود سال/۲۴۴ ه . ق‌تولدیافته وکنیه وألقاب اومتعدداست . بنابر قول عطار درتذ کرةآلاولیاء »[ص ۵۸۶)] اوراأهلی‌هنده آبوآلمفیث » وأمل خراسان « آبوآلمهر» و هل فارس« أبوعبد اه »واه خوزستان« حلاج الاسرار »ول بخداده مصطلم » وأهل بصره« مخیر» می خواندند . امادر کشف آلمحجوب [ص ۱۸۹ ]و نفحات آلانس » کنیه اوتنها« آبوالمفیت» امده است . عطاردر شهرت‌وی‌به « حلاج »می نویسد : «اوراحلاج ازآنگفتند که یکب اربه انب ارپنبه برگذشت. اشارتی کرد. درحال . دانه ازینبه بیرون آمد وخلق متحیر شدند . » [تذکره/ ۵۸۶]جامی . وجهتسمیه اش رابه« حلاج چنین بیان‌می کند : «وی نه حلاح بودروزی‌به‌دک ان حلاجی بود که دوست وی‌بود . وی‌را به کاری فرستاد . گفت من‌رورگار وی‌راببردم به‌انگشت اشارت کرد پنبه ازيك سوشدوپنبه‌دانهازيك سوویرا حلاح‌نام کردند . [نفحات انس ص ۰ ۱۵] حلاح مردی‌شوریده وا زخودوارسته بود» سفرهای طولانی کرد نزدهیچ پیر واستادی‌ثابت نماندوبه عقیده‌شیخ عطراین که دراخر کار به‌عذ اب تمام گرفتار ومقتول ومصلوب شد ودرزمان حیات نیز عده‌یی اورارد کرده-ناصوفی خواندنده نه از جهت مذهب و دینبودبل که از آن بو که ناحشنودي مش ایخ از سرمستی اواین بارآورد . چنان که اول‌به تستر آم دبه عدمت شیخ سهل بن عبد اللّه [مراد» آن‌نجمد سهل‌بن عبداللّهتستری» از کار صوفیان وزاهد ان معروف بوده است که درسال / ۲۸۳ ه . ق‌در/ ۰سالکگی وفات یافته‌ونستری: منسوب به‌تستن معرب شوشتر تراست . ]ودوسال‌دررصحبت اوبود ؛ پس عزم بخد اد کرد و اول‌سفر اودر هجده سالگی بود . پس به بصره شد وباعم رو بن عنمال هجده‌ماه‌بود . آبویعقوب اقطع دختر بدودادوعمروین عثمان برنجید . ازانجا به‌بغد ادپیش جنید آمد-جنید اور به سکوت وخلوت فرسود . چندگاه در صحبت اوصبر کرد . پس قصد حجاز کردويك سال آنجا مجاور بودبازبهبخد اد آمدباجمعی صوفیان به‌پیش جنید وا زجنید مسایل پرسید . جنید جواب ند ادوگفت : زودباشد که سرچوب پاریی سرخ کنی . گفت آن رو زکه من سرچوب پاره‌سرخ کنمتوجامه هل صورت پوشی . جنان که آن‌روز که ائمه فتوی‌دادند که اورا ساید کشت جنید در جامه تصوف بود . نمی نوشت وخلیفه گفته بود که حط جنید باید . جنیددستارودراعه درپوشیدوبه مدرسه‌شد . مرچ کر سر ۵ جواب فتوی نوشت که «حننحکم بلاهر »[تذ کره‌صن ۵۸۵] پس از خودداری‌جنید ازپاسخ به مسایل حسین بن منصور-اورنجیده حاطروبی اجازهبه‌سفرخود ادامهدادوسرگردانی اواز این زمان آغازشد . چنان که يك سال‌درتسترماند: آنگاه جامه‌متصوفه از تن بیرون‌ساخت وقبادربر کردومدت‌پنج سال‌میان خراسان وفرارودان « ماوراء نهر »وسیست ان در ترددبود . آنگاه به اهوازبازگشت‌وباردیگرمرقع پوشید وباگروهی خرقه پوشان به مکه‌رفت . از آنجابه بصوه و اهواز آمد وبه‌عزم دعوت به بلادش رل وچین و هندرفت » دربارگشت_دیگرباربهمکه‌رفته . دوسال‌مجاورمی شود . پس از این سفر-تغییر کامل در حال اوپید اشد وسخنانش رانفهمید ند واورا ازهمه‌جاراندند . بدنامی وسرگرداني حسین‌بن‌متصوروقتل اودوعلت داشت : الف : بی پروایی اودرببان عقیده وحدت وجود که ظاهر آن به‌کمال‌با اصول اسلامی وتوحید مغایرومخالف ونتیجه‌چنین سخنانی . شورش عوام وغوغای متعصب ان وتکفیر متشرعان اورابود . خاصه که‌بنابرقول عطاره اوسخن هل زمانه راهیچ وزنی نمی نهاده‌است . » رشن آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر) ب : اعتراض عدهیی از مشایخ بزرگ ومتنفذ صوفیّه از اوکه در صد رآنان-عمرو بن عثمان مکی استاد او و آبویعقوب نهر جوری وجنید وجریری وحصری[مراد. آبولحسن ی بن ابراهیم الحصری بصری. ساکن بغد ادوپیروقت خود محسوب می شدو باشبلی نسبت‌می داشت . وفات اویه‌بغد ادبه‌سال /۱ ۸۳۷ .ی اتفاق‌افتاد . ]رابایدنام برد . عمروین عثمان که دومین استادوپیر حلاج بود بهعاطررفتن بی اجازت حلاج نزدجنید » رنجید وینابرروایت صاحب نفحات انس چونمطالبی را که عمرودر توحیدوعلم صوفیان تصنیف کرده بودوی منتشر ساخحت به‌دلیل غموض مطالب ۰ مردم آن هارانفهمیدن دویرعمروبن عثمان ازدرانکاردرآمدند ۱ عمروازاورنجیدویر حلاج‌نفرین کردوگفت : ٍلهی کسی بروگما رکه دست‌وپای اوراببردوچشم برکندوبردا رکندوان همه‌واقم شد به‌دعای استادوی . «عطار ؛می نویسد : «عمرو بن عشمان دربارهاونامه‌هانوشت به حوزستان وأحوال اورا در چشم هل آن دیا رقبیح گردانید # آبویعق وب نهرجوری‌هنگامی که حسین باعده‌یی مرید وخرقه پوش به مکه رسید به سحرش نسبت دادوروشن است که‌چنین تهمتی از جانب وی که خودازمش‌ایخ بزرگ بودبرای حلاج ب سگران تمام شد . هرچند به ق ول هجویری. «کسی که‌درتوحید , نکته‌های لطی ف گ وید ودرنم ازوذکرباشد مسلمان است ومسلمانی باساحری‌قابل اجتماع نیست . »[ کشف آلمحجوب ص ۱۹۱ ] عدم پذیرش جنید. حلاح را نی یکی دیگر ازعلل بدنامی ومهجوری حلااج برشمرده‌اند . «جامی »در ه نفحات آلانس» می‌نویسد : «وقتی در سرای‌جنید بزد . گفت : کیست؟ گفت : حق ! جنید گفت : نه‌حقّی بل که به حقی ای خشبةتفسدها؟ یعنی کدام جوب ودار است که‌به توجرب شود ؟ [ تفحات / ۲۱۵۰ «هجویری»می نویسد که( . . . وی‌ابتد امریدسهل بن عبد اللّه بودوبی دستوری‌برفت ازنزديك وی وبه‌عمروبن عثمان پیوست وآزنزدوی‌به‌بی دستوری برفت وتعّق به جنید کرد . وی‌راقب ول نکرد . بدین سبب‌جمله‌مهجو رکردن دوی‌راپس مهجور معاملت نهمهجور اصل . »[ کش ف آلمحجوب ص ۱۹۰ ]ودرنسبت سحروزن دقه ولحادبه حلاح وحلولی مذ هب بودن ای می نویسد که اوراباحسین بن منصورحللاج بغدادی که است ادمحمّدزکریّورفیق أبوسعد قرمطی است_اشتباه‌می کنندوحلاجیّه منسوب به این حلا جند نه حلاج صوفی هرچند کلمات حسین بن منصوررابرخودبندند . » آنگاهپس از اظهار نظر درب اره کیفیت آثار اومی نویسد : که حلاج مغلوب است ودرحال غلبه ا زکسی انتظار عبادت نیکو تبایست‌داشت . چون آناآلحق گفتن حلاج فزونی گرفت ازبراي حفظ ظاه رنیزحاضر نشد هوالحق بگ وید وا زمعرکه برهد وبه این جهث است که سمحمدبن |سحاق |بن الندیم (متوفا / ۳۸۵ ه . ق)در کتاب خود الفهرست که آن‌رابه‌سال / ۳۷۷ ه. . قتألیف کرده» شرح حالحلاح راپس از شصت وهشت سال که از قتل اوگذ شته بوده آورده است‌درباره‌وی‌می نویسد : «وکان جاهلامق دام مدهورا(متدهورا) جسوراعل السلاطین‌مرتکبا للعظائم ؛ یروم انقلاب الدول» (« مدهوراً ص۲۸۳ چاپ قاهرهودمتدهورا »ص۲۴۱ چاپ مرحوم تجدّد) سرانجام به ام معتصم خلیفه عباسی توسط علی بن عیسی وز یر اوورئیس أمو رآمنیت بغد اداورايك سال مجودوبدون اجاز‌ملاقات باکسی_زندانی کردند . درطی این‌مدت ۹ سخن مشایخی چون این عطا وعبداللّهبن حفیف راکه آفرادی نزد اوفرستاده‌وپیخامبه عذرخواهی برای‌رهایی داده‌بودند-نپذیرفت وجواب داد : « کسی که گفت » گوعذرخواه . » با ضرب سیصد ضربهنیزبراورقول‌سابق پایدارواستوارماند . حامذ وز برمقتدرعبّاسی درگرفتن حکم قتل حسین بن منصور |صراری عجیبداشت ودرمجمعی که باحضو رآ بوعمروقاضی (نویسنده فتوايقتل حللاج) در بغد ادتشکیل گردید . این مسکویه می‌نویسد : « ول (-حامد) علیه|ماحألریمکنه معه آلخالفة » آل قدر حامد اصرارورزید که قاضی از|برام حکم نتوانست ترجمه احوال اعلام کتاب ۱۵۳ خودداری‌ورزد . (حامدشخصی بسیارمتعصب‌وقسی آلقلب وازدشمن ان سرسخت ام امیه به‌شمارمی رفت که دررمضان سال/۳۱۱ مسموم گردیدومرد ) درراهداربه انسووجمعیت‌می نگریست وآأنا آلحق‌می گفت ودست اندازان‌وعیاروارمی رفت‌با سیزده‌بندگران ومی گفت : سقانی مشل‌مایشرب کل الضیف بالضیف قلی دازت الک اس دعسابال نسطم وال‌سیف [« حریف‌وندیم‌من» به حرف منسوب نیست » سیراب ساعت مراجنان که‌مهمانی . مهمانی رادهد . چون‌جام چنددور گردید» شمشیرونطع خواست وسزای آن که‌در تم وزبا اژده اشراب کهن نوشد ‏ جنین باشد . او« عطار»نیزدره منطی آلطیر» مضمون آن راجنین به شعردرآورده است : این جنین باز یش اسب 9 او تسد کمترین جیزش سر دار او تلد [ص ۱ ۱۵ منطق آلطیرچاپ محمد جوادمشکور, تهران» ۱۳۴۱ ] اشعاری که‌به نقل وروایت عطاردر تذ کرةآلأولیاء برزبان حسین بن منصور حلاجرفتهاست » به احتمال‌بسیار از حسین‌بن الضحاك الباهلی »مب به« الخلیع » است که دوران‌زندگی اش بتقریب درمیان‌سال‌های /۲ ۲۵۰۱۱۶ ه . ق‌گذشته‌وندیم براهیم ین مهدی برادر هارون الرشیدبوده است . ][ نگاه کنید به صص ۲-۲۷ ۳ مجلّه آینده‌سال پانزدهم ] آنگاهکهپای‌برندباننهادگفت : معراج مردان. سر دار است . وقتی بالا رفت‌شبلی که‌در مقابل اوبودگفت : او ننهك عن العصاشین؟ بعد که دودستش ببریدند , حون برصورت مالید وگفت : گلگونه‌مردان. خون ایشان است‌وچون ساعدرنگین کرد, گفت : رکعتان‌نی آلعشق . لایصح وضوئه |لا بالدم . «+عطار »دره منطق آلطیر »جنین اورده‌است : جز آذن‌اآلصی می‌نرفتش بر زبان چرن شد آن حلاج بردار آن زمان جون زبان او همی نشناختند زرد شد چون خون بریخت از وی بسبی زود دمالید آن خورشید و ماه تا باشسم زرد در چشسم کسی هرکه را من زرد آیم در نظر چود مرا از ترس يلك سر موی نیسست سرخ کی ماند در این حالت کسی؟ دست ببریده به روی همجو ماه روي خود گلگونه بر کردم کنون سرخ‌رویی باشدم اینسجا بسی ظن برد کاینجا بترسیدم مگر جز چنین گلگ ونه این‌جاروی‌یست مرد حونی چود نهد سر سوی دار شیرمرديیش ان زمان اید به‌کار [منطق آلطیرصص ۱۲۷-۲۸ ] وبنابر نقل صاحب‌روضات [ ص ۲۳۶ ]وشیخ بهایی در کشکول[ج ۳ ص ۲۵ آنین حسین بن منصورراچون به قتلگاه بردند و دست وپای برید ند . چهره عودرا با حون خوی شگلگون کردوزردی رخسار با سرخعی خون خودستردوگفت : م اسلم ال فس‌للاسقام تبلفها ۲۵۴ أبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخین پس چشمهایش برکند ند وزبانش بریدند وسنگ زدن گرفتند ونماز شام بود که سرش ببریدند ودر آن‌میان تبسمی کرد وجان نشان مرد مومن با تو گویم چو مرگ اید. تسم بر لب اوست روزبید جسدش راسوختندوخاکسترش را دردجله افکندند . تاریخ وفات اورادرشرح حال عبد آلملك سکاف شاگرد حللاح . جامی در نفحات آلانس چنین آورده است : «عب دآلملك|ٍسکاف گفت که‌وقتی لاح راگفتم که ای‌شیخ ‏ عارف که باشد؟ گفت : عارف آن باشد که روزسه شنبه شش روزماندهباشد ازماوذ و لقع ده‌سنه تسم وثلاث ماأة(< ۳۰۹ )ویر به باب الطاق برند به بغدادودست وپای‌وی‌ببرند ونگونساربردار کنندوسوزانند وخاك وی برباددهند . »[نفحات آلانس‌ ص ۲ ۱۵ ] شاعران صاحب همت وبلند پروازوآزادفکر ووالانگر هر کدام با اشارت به شهادت حلاح اشعارومضامین دلنشینی ساخته‌و پرداخته اند . جلال الذین محمد بلخی در کتاب شریف مثنوی‌به‌مناسبت‌مقام بامقال از اوذک ری به‌میان آورده است وحاف ظ [۲ ۹ ۷۳ 2 . ق‌]نیز کنایانتی ابلغ از تصریح به سرگذ شت حسین بن منصور حللاج دارد : رمسوزسر انآ ل_حق چه‌دان د؟ آن غانل که منجذب نشد از جذبسه‌هاي‌شبحانی ۷ ۴ حلاح بر سر دار این نکسته خوش سراید ازشاف‌صی نپرسید أم شال این مسایل 4 ۷ جومنصور ازمرادآن ان که‌بردارندبردارند که‌با این درداگر دربن ددرم اند درمانند #1۶ ۱ هرگ زنمیرد آن که دلش زن ده شد به‌عشق بت است بر چریده لحیاء دوام ما ۶ 3 کعت ان پار کزو گشت سر دار بلند جرمش این بود. که اسرار هویدا می کرد شرح حال اورادر[تذکة آلاولیاء_کشف آلمحجوب_نفحات آلانس_وفیات آلاعیان چاپ قدیمج ۱ ص ۱۸۳ ۰ ۰ و جاپ جدیدص ۰۸۱۴۰۵ ۴ذیل‌شماره ۱۸۱ چاپ محمدمحی الدین عبد آلحمیدتاریخ بغد ادج ص ۴۱ ۱ وازهمه فره‌ادی از انتشارات بنیاد فرهنگ ایران وترجمه مصسائب حلاح از ماسینیون بهقلم سید ضیاء الذّین دهشیری : انتشاردر سال/۱ ۱۳۶ ]می توان‌مطالعه کرد . درپایان این مقال درسرگذ شت حسین بن منصورداستان « نجم الدین رازی »در« مرصادآلعباد »خواندنی است : حسین منصور راخواهری بودکه در این راه‌دعوي رجولیت می کرد و جمالی داشت ۱ درشهر بغدادمی آمدويك‌نیمه‌روی‌را به جادر گرفته ويك نیمه گشاده ‏ بزرگی بدو رسید ۰ گفت ۱ چراروی‌تمام نپوشی ؟ گفت : تومردی‌بنمانار وی بپوضم . در همه بفذ اد نیم مردی‌بوده است و آن حسین است ! 1[ مرصاد آلعباد : چاپ شمس آلعرفاء ص۶۸ ] برای سرگذ شت حسین بن منصور الحلاج و حول وأقوال اوبه‌ماعذذیل نیزمی توان‌مراجعه کرد : ص ۰۱۲۶ ۲۸ ۱-المختصرفی اخبارالبشر: ج۲ ص ۷۰-سیر علام البلاءح ٩ق۲‏ ورق۱۸ ۰ ۲ المنتظمج ۶ص ۶۰ ۱ ترجمه احوالاعلام کتاب ۳۵۵ ۴ وطبقات آلصوفیة‌صص ۰۳۰۷ ۳۱۱] بایز یدبسطامی آبسویزید طبف ورین عیسی بن آدم بن عیسی بن علی بسطامی از عرفا و صوفیه معروف , وفاتش به‌نوشته قشیری و ابن خلکان‌در سال /۲۶۱ وبه‌قولی / ۲۳۴ ودرطرائق آلحقایق / ۲۶۴ ه . ق‌هم آمده‌است . غال بگفته اند که‌جدش از کیش مجوس به‌دین اسلام دراه دوبعضی نام اوراسروش ان نوشته اند وبرحی قایل به‌دوتفر بایزید بسطامی شده‌وپاره‌یی چهارنفر رابه ابن نام شمرده اند ۱ [رجوع شودبه طرائق آلحقایق ] درپاسخ مکتوب یحمی بن معاذرازی که از« بایزید » پرسیده بودچه‌گویی درحق کسی که قدحی شراب کنیدهوسمست آزلو ۰ ابدشده‌باشد «بايزید »سروده‌است : عجبت لن یقول ذکرت ربی وهل انسی فاذکر مانسیت [بسطام وبایزید بسطامی ‏ نگارش اقبال‌یغمایی / ۱۳۱۷ خورشیدی : تهران چاپخانه سعادت ] ولارویت ۱۲ 4۷ « از نماز جز ایستادگی ندیدم و از روزهجز گرسنگی ندیدم آن چه مراست از فضل اوست نه از فع من . پ س گفت به جهد و کسب هیچ حاصل نتسوان کرد و این حدیث که مراست بیش از دوک ون است لکن بنده نيك بخ تآن بودکه‌می رود: ناگاه‌پایاو بهگنجی فر ور ودو توانگر گرد . »[ذکرةآلاولیاءص ۱۵۵ طبع لیدن ] ۲ ما را شمه ره به‌کوي بدنامی باد از سوختسگان نصیب ما خامی باد ناک‌امي ما چو هست کام دل دوسست کام دل ما همشه ناکامسی باد جد بزز نیو مشلی شنو زپسیر بسطام از داننه طمم پر که رستی از دام لد 4 گر فرب خدا می‌طلیی دلسجو باش واندر پس و پیش خلق نیکوگو باش خواهی که چوصبح صادق آلوعدشوی خورشید صفت با همه کس . يك روباش + زد 2 ای عشق تو. کشسته عارف و عامی را ذوی لب میگون تو اورده برون سوداي تو گم کرده نکونامسی را از صوسمه بایزید بسطامی را برای اطلاع ا زآحوال بایزید به‌طبقات آلصوفیه ونفحات آلأنس و کتاب شطحات آلصوفیه چاپ مصر ۴۹ ۱۹ م جزء اول (« ٌبویزید البسطامی » تألیف عبد الرحمان بدوی‌می توان‌مراجعه کرد . علاوه‌برآن که عطاردرتذ کرةآ لاولیاء فصلی ویژهرا بهآحوال او احتصاص‌دادهاست . [ص ۱۶۰ ت۱۱ ۲ چاپ‌دکتر استعلامی ] شرح حوال بایزید را درماخذذیل نیزمی توان خواند : [حلیة | لاولیاء زج ۱ص ۰۳۳ ۰-_طبقات الشعرانی ج۱ص ۰۸٩‏ ۰-الرسالة القشی رید : ص ۱۷ -وفیات آلاعیان : ج۱ص۱ ۰-صفه الصفوة :ج۴ ص ۴۰۸۹ 4-شذرات الذهب : ج ۴ ص ۴۳ ۱-میزان الاعتدال : ج۱ ص ۴۸۱-مراة آلجنان : ج۲ ص۱۷۳ -البد اية والنهاية : ج ۱ ۱ص ۳۵-سیر أعلام النبلاء : ج ۹ق ۱ ورقه ۱۸ -طبقات آلصوفیه م۱۵23 داوودطایی آبوسلیم ان داوودبن نصیر طایی از فقهای‌متعبد و محدثان متزهد فرن دوم هجری ووفاتش به نوشته ین جوزی درسال / ۶۵ ۱ به‌عهد خلافت مه دی عباسی وبه‌ضبط این خلک ان در/ ۱۶۵یا/ ۰ ۱۶ وبه‌ن_وشته‌یافعی در حوادث / ۱۶۲ درهمین سال‌یا سنه | ۰ واقعم شد . آحوال اورادر[وفیات آلأعیان : ص ۰۲۹ ۱۰۳۰ ۳-حلية آلاولیاء : ج ۷ص ۶۷۱/۳۳۵ ۳-صفوة الصفوة ان جوزی : ج ۳ص ۷۴-ویافعی : ج ۱-رساله قشیریه : ص۱۲ ونفصات آلانس‌جامی وطرائق آلحقایق ]ودیگر منحذ حوال صوفیه می توان‌خواند . ال سر رویم آپومحمد رویم بن محمد یا أحمد] بخدادی از مشاهیر صوفیان قرن سوم و از آقران جنید» در سنه/۳۰۳ در بخداد وفات یافت . ۱ [حلية آلأولیاء ۰ ۵۳۹۶ ۳ ۰ستاریخ بخ‌داد۸ : ۰ سیری: ۰۱۰ ۱ کشف آلمحجوب : ۷ تذکرة]لأولیاء : ۰۲ ۲ ۰۵ ۵۴ونفحات آلانس : ۲۱۶۸۰۱۹۵ کل سر سریچ آبوالعب اس آحمدین عمربن سریج (به ضم سین وفتح الرء وسکون‌یاءوجیم) شیرازی وملقّب به«بازآشهب » از علماي شافعی وفقهاومتکلم ان آنمذهب به‌شمارمی رود . میان اوومحمدین داووددر حضور: بو لحسن علی بن عیسی »مناظراتی رفته است . اورابرهمه صحاب‌شافعی » حتی «مزنی »ترجیح داده‌اند. ٍسن سریج درشیراز_منصب قضاد اشت واورابیش از چهارصد تألیف بوده است : وفات‌وی‌درجمادی آلاولای سأل/ ۳۱۶ ه . ق‌دربخدادبه‌سن‌هفتادوپنج یامشهورتر/ ۷۶ اتفاق افتاد . «وفیات آلاعیان و انباء ابناء ال زمان مماثبت بالتقلي و السماغ اوأثبته آلعیان-لابی العباس شمس الدین أحمدین‌محمدین آبی بکربن خلکان صسص ۰۴۹ ۱۰۵۰ ٩۵‏ مر یز سریءسقطی ۲ 0 9 ث«0 ۲ ۳ / آبوالحسن‌سریءبن المغلس السقطی . خال جنیدواستادش بود . شاگرده معروف کرخی »ودرورخ وعلم وتوحیدیگانه ترجمه احوال علام کتاب ۲۵۷ زمان خویش به‌شمارمی رفت . وفات اودرسال/ ۸۵۲۷ . ق اتفاق افتاد . شرح أحوال‌سریء سقطی رامی توان‌درمآخذ ذیل نیز مطالعه کرد : [حلیة آلأولیاء : ج ۱۰ ص ۱۲۶۸۱۱۶ -ترجمهرساله قشیریه : ۳۱۱۳۰ -طبقات السرانی : ج ۱ص ۰۸۶ ۸۷رسالة آلقشيرية : ص ۲ ۱-وفیات آلاعیان : ج ۱ ص ۱ ۲۵-صفء الصضوة : ج ۲ص ۱۸۰۲۲۹ ۲_شذرات اهب : ج۲ ص ۲۷ ۱-تاریخ بغداد: ج ٩ص‏ ۲۰۱۸۷ ۱۹ -مرةآلجنان : ۲ ص ۰۱۵۸ ۱۵۹ -البدايةوالنهاية : ج ۱۱ ص ۱۳ -سی راعلام البلاء : ج ۸ق ۲ ورقة ۷ وطقات الصوفية : ص۰۴۸ ۵۵] سهل‌بن عبدالله آبسومحم‌: سهسل بن عبد اللّه بن یونس التستری از مشایخ مشهور صوفیان در قرن سوم است که ناب مشهوردر سال / ۲۸۳و به قولی در/ ۲۷۳ درگذشته است [حایتةلاولیاء ۱۰ : ۰۲۱۲۰۱۸۹ هجویری : ۰۱۷۵ ۱۷۷-تذکسةالاولیاء ۱ : ۲۲۳۰۲۱۱ ین خلکان۱ : ۰۲۳۴ ۵ ۲۰۰ سنایی آبوآلمجدمجدودین آدم السنایی آلخزنوی(درگ ذشته درشب یکشنبه شمان ۲۹٩‏ ۵ه . ق) صاحب‌دیوان اشعارو است که در بحر خفیف بروزن فاعلاتن مفاعلن فعلن ودر بیش از ده‌هزاربیت به‌رشته‌نظم آمده است : انجه رین نظم در شمار امد عدد بت ۰ ده‌صزار امد حد یقه ۰ درواقع يك دوره حکمت عملی است که سرمشق زندگانی مردم ور هنمای اخلاق فردی و اجتماعي بشراست‌وحکیم دراین کتاب مردم رابه حداپرستی ونیکوکاری وشجاعت وعفت وبزرگ منشی وعشق ومحبت ورضا وتسلیم دعوت نموده‌وطرزرفتار مردم را بایک دیگر آموخته ۰ وبرای فرمانروایان ودولتمردان وقاضیان رسم کشورداری و شیوه عد الت گستری‌را بافصاحتی هرچه‌تمام تر بیان کرده‌است . [مرحوم مد رس رضوی / مقدمه حدیقه کح وکط ]تهران / ۹« . ش وبه‌قول‌خوده سنایی » : ‌ س ۳ 3 ۳ ۳ ۰ ِ ۰ سمس بر پری شمس الدین محمدین علین بن ملك دادتبریزی-از تربیت یافتگ ان‌رکن الدین سجاسی (آبوآلغنايم محمد) ازمردم «سحجاس »ازنواحی زنجان بوده که‌تاسنه / ۵۶۰۶ . ق‌حیات داشته است . اصیل الدین محمد شیرازی(متوقا / ۶۱۷) وشیخ اوحد الدین کرمانی (متوفا / ۶۳۵ ۸ . ق) وشهاب الذین محمود اهری‌هم ازمریدنرکن الدین سجاسی ویرادران طريقتي شمس تبریزی بوده اند . خودرکن لین سجاسی از شاگردان طريقتی قطب الدین آبهری[ آبورشی آحمدین آبی عبد ال محمد] از مردمآبهر زنجان بودهو تولدش در/ ۰ ووفاتش به‌سال ۵۷۷ ۵ ق اتفاق افتاده است . درنفحات آلانس جامی می نویسد که شمس تبریزی» مریدشیخ آُبوبک رسله باف تبریزی‌بوده است وبعضی گفته اندمرید شیخ رکن الدین سجاسی بوده که شیخ آوحدالدین کرمانی نیز مریدوی است‌ویعضی گویند مرید بابا کمال خجندی‌بوده است‌و مي شاید که به صحبت هرسه رسیده و از همه تربیت‌یافته باشد . برخلاف پند اروتوهم برخی که کمان برده اندوی‌دره یش عامی زند.هپوشی بوده است : آومردفاضل عارفی درس خوانده‌یی بود که‌درشع روأدب‌فارسی وعربی؛ وفقه وحدیث وفلسفه و کلام وعرفان؛ وتفسیرقرآن تسلط کافی داشت‌ودلیل بارز ای ین امرمجموعه رمقالات »ام است که به‌صورت کتا: بی مدون درآمده وانتشاریافته است . چیزی که هست وی از مرحله‌توجه و اشتغال‌به علوم‌وفنون اکتسابی گذشته به‌مقام استخراق توحیدی وتحق عرفانی پیوسته بودوهنگامی به افاضات علمی می پرداخت که ازمقام جمع بهتفرقه می آمد وبه سبب همین جامعیت ‏ برای‌شیخی وزاهبر ی أهلیتی به کمال‌داشت در آن وقت که جلال السدین محمد حدود چهل سال ومردی به تم ام معنی عالم عارف جامم شریعت وطریقت‌وبه‌قول صحابش دریای علم و فضل بودومریدان پروانه‌وار-گرداگرد دشمع وجودش-کسب فیض می کردند . ناگهان‌دیدارشمس الدین محمد تب ریزی در قونیه موافق ضبط ه مقالات شمس »بام د ادر وزشنبه پیست وششم جمادی آلآخره‌سنه / ۲ . ق احوال اورا به‌کلی دگرگون‌ساندت وفصلی تازه‌درزندگاني اوبه‌وجودآوردکه‌به کی با حوال‌سابق اومتفاوت بودوبی پروامی گفت : زاهسد برد ترانسه‌گسویم کردي سرفتنه برم و باده‌جسویم كردي سجاده‌ن سین با وفاری بودم بازیچسه کودکسان کوبم کردی تیف سوخستسم و سوخستسم و سوخضستسم تا هن عاشقی اموختسم حاصل عمرم سه»سخن بیش یت خام بذم. پخته شدم. سوختم سخنأن شمس را به صورت «مقالات » فراهم ساخته اند . ام اودرتادوین وتنظیم آن_دخالتی ظاهراند اشته است ۲ [مقدمه تفسیر متنوی مولوی. مرحوم همایی وشرح مثنوی‌شریف ۲/۱ ۰۹ ۳ ٩فروزانفر]‏ +.. . سلطان آلعسارفین . . . جلبی . . . از حضر ت[سلطان ]ولد . . . روایت‌کردکه : روزی‌مولاناشمس الدین» به‌طریق استحان . . . از حضرت والدم(مولوی) : شاهدی‌التماس کرد . پدرم حرم(همس) خوده کراخاتون »را که در جمال‌و کمال‌جمیله‌زمان : وساردثانی‌بودو در عفت وعصمت » مریم عهد شود » دست بگرفته . درمیان اورد . [شمس ]فرمودکه : این خواهر جان‌من است ‏ نمی بای ۱ بل که نار نأزتین شاهد پسری‌می خواهم که به‌من خدمتی کناه ۲ [مولانا آفی آلحال ۰ فرزندخوده سلطان ولد »را که پوسف یوسفان بود : بیش آوردو گفت : -امید اس ت که به خدمت وکفش گرداني‌شما لابق باشد . [شمس ]فرمودکه : - او فرزند دلبند من است! حالیا قدری اگر صها دست دادی اوقات به‌جای آب: استعمال می کردم که مرا از ان همانا که حضرت پدر بنقسه‌بیرون آمده 1 دیدم که‌سبو بی از محله جهودان پرکرده وبیاوردودر نظر اویتهاد. دیدم‌که‌مولاتا ترجمه احوان اعلام کتاب ۲۵۹ شمس الذین . فریادی‌برآوردوجامه‌ها» برخودچاكزده . سر در قدم پدرم‌نهادو . . . فرمودکه : من غایت حلم مولانارا» امتحان‌می کردم . ۰ [افلاکی ۴ /۱۱-کلمات سپهسالار ۱۸۳۰۱۸۲ بااندك اختلاف ] 4 3 «جانبازان . . . مرگ راجنان‌می جویند که‌شاعر قافیه‌را . . . پیمان صحت‌را . . . محیوس . خلاص‌را و کودکان ادینة‌را! وش ۲۴۸ با«محمّد ‏ جزبه وت نمی زیم [به]آطریق آخوت . وبرادری‌می‌باشم! . . . » وقتی باشد که ذکر بزرگیشان کنم » از روی‌حرمت داشت وتعظیم نه ازروی‌حاجت ! »[مقالات / ۰۱ ۳] علی‌بن آلحسین(ع) حضرت امام‌زین آلعاب‌دین آبومحمدعلی بن آلحسین بن علی بن آبی طالب علیهانسلام» مادرش‌بنابرنوشته جمعی از علماءومورشان از جمله شیخ مفیددر ارشاد شاه زنان دحت ریز گردبن شهریار بو که اوراشهربانویه‌می گفتند . ولادتش درمذینه به‌سال /۳۸ ووفاتش هم در مدینه بهسال / ۹۵ ه . ق‌در/ ۵۷ سالکی واقع شدوقبرش دربقیم است . اٍبن جوزی‌وفات اورادر/ ۴ ٩و‏ به‌قولی / ۲ ٩‏ ومدّت زندگانی ایشان را۵۸ سال‌نوشته و این خلکان ولادت اورا / ۳۸ ووفات آن‌بزرگ رابه اختلاف أَقوال / ۴ ٩ ۲۹۹٩‏ ضبط کرده است . عمارة آبومنصور عم ارقین محم‌د مروزی از شاعران نامبردارآواعرروزگ ار سامانی وآغا ز دورد غزنوی بوده است . عمارةبا امیر آبوابراهیم اسماعیل بن نوح بن منصورسامانی ملقب به المنتصر که‌در سال / ۳۹۵ دربیابان مرو به‌دست‌باددیه نشینال عرب کشته شد معاصر یود وعماره دررناء وی‌اين قطعه راسرود : از حون او چو روی زمین لعل دام شد روي وفا سیه شد و چهر امید زرد تیغش بضواست خورد همی خون مرگ را مرگ از نهیب خحویش مران شاه را ببخورد عمارة ۰ همواره ساکن مرو بوده واشعاروی مورد اقبال وتوجه شاعران وگو یندگان معاصر اووشاعران سده‌های پنجم وشضم افه ده است وافه سل است . وفات اورارضاقلی خان هد ایت ۳۶۰ دانسته که بدون تردید باطل است . چه‌در آواعرزندگانی ابوسعید ابو لخیر (۴۰ ۳۵۷-۴ ه وی در قید حبات نبوده است که شیخ پس ازپرسش ازقوال که شعر: اند رعزل خویش نه ان خواهس م گشستسن ترس توب دهم » جونش بضوای کر است؟ وجواب او که از عمارةاست , شیخ برحاستباجماعت صوفیان به‌ز یارت خاك عمارةشد ۰ [ أسرارااتوحیدص ۱۸۰ 1 و ای مطازعه تفصیل زد گانی شمارد مر وزی بهمجلّه شرق‌سال اول ص ۵ ۸۱ ماله مرحوم عباس اقبال اشتیانی وتار یخ ادبیات در ایران حِ ۱ ص ۲ ۵ تألیف قاید کتر صناومقاله مرحوم آبوآلتاسم حبیب اللهی [یخما 5 سال ۲۸ شماره۲ ۱ | مراجعه شود ۰ فاصی‌صاعد بولعلاء عم ادآلاسلام صاعدبن محمدبن أحمدبن عبد الّهمتولدروزیکشنبه ۲۵ ربیع آلاول سال/۳ ۳۳۴ ومتوفادر ذی آلحجه‌سال /۴۳۱ ۴۳۲/۱ هجری است . وی از فقهای حنفیه شهر نیشا بورونسبت اوبه استوا[ و استوابضم آهمزةوسکون السین الهملة وضم التاء الشناةوبعدهاواوثم الف_هی ناحیة بنیسابون کثرة القری حرح‌منهاجاعة من آلعلیاء وفیات آلاعیان تصحیح محمد محبی الین عبد الحمید (شماره ۳۶۷ ص ۸۳۷۵ ۳۷)ذیل ترجمه حوال قشیری] از أعمال نیشابور است . صاعد ‏ مردی‌دیند اروزاهد بودومدت هاریاست حنقیان خراسان وشغل فضاء شهر نیشابورراداشت وصاعدیان نیشابور که تا آواسط قرن ششم وزم ان تألیف نساب سمعانی شغل قضاداشته‌اند . 5 بدونسبت‌داده‌می شوندواورا ازنیکویی روی:«ماه نیشابسور»می گفتند . صاعد» فاضلی راستگ وبودوریاست اصحاب‌رای‌در خر سان بدومنتهی گشت وهم اواست که نامش‌در تاریخ پیهقی به تکرا رآمده است وازسخنان بو لفضل بیهقی درجه حرمت وحشمت اورادر دستگاء‌غزنویان‌می توان‌دانست . [تاریخ بغداد : ج 4ص ۳۴۴ ۵._طبقات آلفقهاء تألیف ابو اسحاق‌شیرازی طبع بغد ادص ۲۳ ۱-أنساب‌سمعانی ذیل استوایی-الجواهر المضیة طبع حیدراباد : ج ۱ ص ۲ ۱۶۱۰۱۶ -الفوائد البهیه‌طبع مصر: ص ۸۳-تاریخ بیهقی طبع مرحوم دکتر علی اکب رفیاض صفحه‌های۰۳۸ ۰۴۰ ۰۴۴ ۰۳۵۹۰۱۹۸۰۴۹ ۰۵۳۶۰۴۸۳۰۳۷۶ ۶۰۷۱۵۵۴۱۵۵۰ ۶۱۱-أعلام زرکلی : ص ۲۳ ۴ ] ۲ محمدین علی الترمدی آبوعبد اللّه : محمدبن علی بن حسن (یا : حسین) بن بشرمعصروف به حکیم ترمذی. ازعالمان و عارفان قرن سوم هجری است که د رآوایل آنقرن , درترمذ به دنباآمدوهمانجادرگذشت وخاکش‌هم درانجاست . تاریخ وفاتش‌رابه اختلاف / ۲۵۵ و۲۸۵ وحدود/ ۲۰ ۳نبزیضبط اورده‌اند . وی از مشایخ بزرگ صوفیان خراسان است که صحبت: آبوتراب نی »و« أحمد خضرو یه وه یحبی بن جلاء »راد بافت است وبا« یی ین معاذ »سخن گفته است . عطاردره تذ کرةآلاولیا» » ضمن شرح حال اوه صص ۲۴ ۵۳۳-۵ می نویسد : « اوراتصانیف بسیار است . مشهورومذ کون ودروقت اودرترمذ» کسی نبود که‌سخن اوفهم کردی. وا زآهل شه مهجور بودی» ود ابتدابادوطالب علم راست شد که به طلب علم روند . چون‌عزم درست‌شد , مادرش غمگی نگشت وگفت : « ای‌جان مادرامن ضعیفم‌وبی کس وتی متولی کارمن . مرابه که؟ می گذاری! ومن تنهاوعاجز! » از این سخن دردی‌به‌دل اوفروآمد . ترك سفر کرد و آن دورفيق اوبه‌طلب علم شدند . جون جند گاه‌برامد روزی‌د رگورستان نشسته‌بودوزارمی گریست که : «من اینحامهمل وجاهل ماندم ویاران من بازآینددرعلم به کمال‌رسیده . »ناگاهپیری نورانی بیامدوگفت : « ای‌پسس چراگریانی ؟ » اوحال‌بازگفت . پیر گفت : «خواهی که‌تراهرروزسبقی گویم تابهزودی ازایشان درگذری؟ ؛گفتم : خواهم . پس‌هرروزسبقی می گفت‌تاسه‌سال برامد . بعد از ان‌مرامعلوم شد که : اوخضربودعلیه السلام واین دولت به رضاء والده‌یافتم . »[[تذ کره‌ص ۲۵ ۵] « اومقلّد کس نبود که صاحب کشف و أسراربودوحکمتی به غایت داشت . چنان که اورا« حکیم آلأولیاء» خواندندی . نقل است که يك‌بار جمله تصانیف خود را در آب اند اخت وگفت : « هرگ ز تصنیف يك جزونکردم تاگویند که : تصنیف اوست . ولکن جون‌وقت‌درمن‌تنگ‌شدی. مرابدان‌تسلی بودی . ۷ نقل است که‌گفتند که : « اوراجندان آدب بود که پیش عیال‌خود ؛ هرگ زبینی پالكنکرده است . »مردی این بشنید . فقصد زیارت اوکرد . چون اورادبددرمسجد ساعتی توقّف کردتاا زآورادفارغ گشت . بیرون امد . مردبرآشراویبامد . گفت : « کاشکی ترجمه احوال اعلام کتاب ۲۳۶۱ بدانستمی که آنچه گفتند: راست است . »شیخ به‌فراست : بدانست . روی‌بد وکردوبینی پاك کرد . اوراعجب آمدوباخودگفت : آنچه مراگفتند ‏ یادروغ گفتند. یااینتازانه‌بی است‌که‌شیخ مرامی زندتاسربزرگان تلم .‏ شیخ این‌هم بدانست روی‌بدوکردوگفت : « ای‌پسر توراراست‌گفتند . لیکن اگر خواهی که‌سر همه . پیش تونهند سر خلق برخلق : نگه‌دار. که هرکه‌سر ملویگو ید , هم‌سری‌رانشاید . [تذکره/ ۲۸ ۵] ازسختان اوست : «من‌شرائط دام التواضع وا لاستسلام . »[طبقات ص۱۸ ۲] « الومن بشرهفی وجهه » وحزنه ی قلبه. والنافق حرنه ی وجهه . وبشرهی‌قلبه . »[طبقات / ۲۲۲ ] سئل محمدبن عل عن اخلق . فقال : «ضعف‌ظاهر ودعوی‌عر يضة . »[طبقات / ۲۲۰ ] ۰ «الدنیاعروس آللوك ومرة الزهاد. أماآللوك فتجملوابها و أماالزهادفنظر وال آفتها فترکوها . »«ملالٌآلقلوب بکمال الخشية, وملاك النفوس بکال الوی . »[سلمی . طبقات آلصوفیه ص ۲۲۰ ] « شیخ جعفر خلدی » اورا «عر وس مشایخ ومقبول»دانسته است . [ ند کرهص ۲ ۲۷۵ ترجمه أحوال اورادر ما خذذیل می توان‌مطالعه کرد : [ حلية الاولیاء :ج ۱۰ص ۰۲۳۳ ۵ صفت الصفوة : ج ۴ ص ۱۴۱ -نتایج آلافکارالقدسية : ۱ص ۶۴ ۱ ۶2۶- طبقات الشصرانی : ۱ص ۱۰۶ -الرساله القشیریه : ص ۲٩‏ -طبقات الشافعیه : ح ۲ ص ۲۰ -طبقات الصوفیه : ۰۲۱۷ ۲۲۰- سیر أعلام النبلاء : ج ۹ق ۱ ورقه ۴ ۱۰-أعلام‌زرکلی : ۱۵۶/۷ -ماسینیون : دايرةآلمعارف الاسلامية» ذیل الترمذی] آفکارحکیم ترمذید رآثار نقشبندیان. اثربسیارداشته است . [قدسیه , کلمات بهاءالدین نقشبند تألیف خواجه محمدین محمد پارسای‌بخارایی . ص ۱۳۵ : تعلیقات درگذشته آحمد طاهری عراقی ] « عنمان اسماعیلی یحمی کتاب « ختم آلاولیاء #راانتشارداده است . محمود سلطان مقصود سلطان یمین الدوله آبولقاسم محمودین سبکتکین غزنوی ‏ پادشاهی است که از ۴۲۱۱۳۸۷ ه . ق‌سلطنت کرده سر سر خواجه امام ٌبوأحمد المظفرین أحمدبن حمدان از مشایخ صوفیه واستادبولحسن هجویری موف« کشف آلمحجوب 1 بوده است . مولّف کشف آلمحجوت: اورادرردیف ائمه‌متخرین که‌هم عصریانزدیاك به عصر خودش بوده اند-نام برده‌وچنان که می نویسدد رجوانی در کرمان بهعدمت اورسیدهاست ۳ [ کشف آلمحجوب ص ۲ ۱ 1 3 ۳ ۱ ۳9۳۲ ۱ ۲ معروف کرخی آبومحفوط معروف بن فیروز کرخی . آزآهل « کرخ»بغد اد وازجمله پیرانمستجاب الدعوه‌عهد خویش وازقدماي‌بزرگان مشایخ تصوف وبه‌ورع وفتوت مشهوربود ۰ اوشاگردومصاحب:داوودطایی که‌عالمی ربانی وا زاعلام تصوف وزاهدی‌مشغول به‌علم و فقه‌ودیگر دانش هابودوبه حضورٌبوحنیفهمی رسید ‏ وسرانجام از فرط زهدکتاب های خویش را دررودفرات غرق‌ساخعت ودرسال/ ۱۶۵ درگ‌ذشت ] گردید وخود استاده سری سقطی »بود . مزاروی‌در بغداده زیارتگاه صاحبدلان‌بوده ااست که از ان تبرك 2 آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخین می جستند ودرسان درد هامی یافتند . وی‌نصرانی نژادبودوبه‌دست«علی بن موسی الرضارع اسلام آوردوبنابرمشهوردرازدحام شیعیان به‌درگ_ اه حضرت رض(ع ) : پهلوی مس روف شکست وید ان عارضه درسال / ۰ ۲۲۷۷۲ درگذشت [طبقات آلصوفیه ص ۸۵ و تذ کره ص۲۸ ۳ ] «سعدی »دره بوستان »[ باب چهارم » تواضع ] اشارتی ملیح به‌زندگانی وأحوال« معروف »دارد : کسی راو مصروف كرهي بجست که بن_هسادمعروفی ازسرنخست . . که خواندنی است . سرگ‌ذشت واحوال و أقوال اورادر[ حلیة آلاولیاء : ج ۸ص ۰۳۶۰ ۳۶۸-طبقات الشعرانی : ج ۱ص ۸۴-الرسالة آلقشیریه : ص ۱۲ -وفیات آلاعیان : ج۲ ص۱۳۶ -صفة الصضوة : ج ۷ص ۰۷۹ ۸۳_شذرات الدهب : ج ۱ ص ۰ ۳۶ستاریخ بغداد : ج ۱۳ ص ۰۱۹۹ ۲۰۹ -مرة آلجنسان : ج ۱ص ۰۴۶۰ ۴۶۳-سیرأعلام الشسلاء : ج ۷ق‌اورق »۰۸۹ ۲ ٩-أنساب‏ : ورقه۴۷۸- طبقات الصوفیه : ص۰۸۳ ۰ ٩وتذ‏ کرة آلاولیاء : صص ۰۳۲۴ ۳۲۹]می توان‌ملاحظه کرد . رینولد . آلین‌نیکلسون ۰ (۱۹۲۵-۱۸۶۸(۷۱60۵۱50۸م) وی ازدانشکده‌ترینیتی (< تثلبث) کمبریج فارغ التحصیل گردید وی رآدب قدیم استیلای نام یافت وهرچند تعلّق خاطری که وی‌به پدربزرگ خویش_رینولد که ازدانشوران برجسته آدب عربی به شمارمی رفتد اشت . درگرایش وی به علوم‌شرق شناسی تأثیرنهاد-اماربان های‌هندی را آموحت وبه|حرارتبه اول‌در سال ۲ ۱۸۹ میلادی‌نایل آمد وز بان عربی را ازه رو برتسون سمیث »و فارسی رانزده ادواردبراون» آموخت . باه دی‌خویه «درلیدن‌ویاه نولد که »در استراسبورگ‌دید ار کرد و نگ به کمبریج بازگشت ودر آنجابه انتشاره گزینه اشعار دیوان شمس تبریزی» در سال ۱۸۹۸ م پردا نحت ودرسال ۱ ۱۹۰ م به استادیزبان فارسی دردانشگاه‌لندنمنصوب گردید ودرسال ۲ ۰ مبه عنضوان مدرس فارسی د رکمبسریج . جانشین براون گردید وبام رگ براون_به جای او-به‌ عضوان استادعربی بر کرسی «سرتسومساس ادام ز »-درمیان‌سال‌های ۲۶ ۱٩‏ تا۳۳٩۱‏ م تکیه زدوبه اوبه عاطر کاره او اشتیاقی که به [حراز لقب هاونشان هاو عضویت درمجامع کثیر علمی داشت. جایزهوپاداش‌داده‌شد . انار او: ۱ -برگزیده‌هایی ازدیوان شمس تبریزی از جلال الین محمدبلخی . که به‌شعر انگلیسی ترجمه کرده است . (کمبریج » ۸ م) ۲-بررسی وبحثی ازرسالة آلففران آبوآلملاء‌معری . ۳-همکاری‌در انتشارتذ کرةآلاولیای‌عطار. (لندن, لیدن ۱۹۰۷-۱۹۰۵م) ۴_طبقه‌بندی آدب عربی براساسمبانی تاریخ سیاسی اعراب‌ومسلمانان . (در ۰ ۵۰ صفحه بمانندتاریخ ادبیات فارسی ادواردبراون نشر اول‌لندن ۱٩۰۷‏ مونشردوم کمبریج )۱٩۳۰‏ ۵_گسترش در فلسفه ایرانی ۰ (۱۹۰۸) ۶-کتاب‌قراءت عربی ۰ (۱۹۰۷-۱۹۱۱م) ۷-تصوف اسلامی -که اثری نفیس در نقد صوفیه به شمارمی رود همراه باشرح أحوال عرفاوبررسی طرق آن هاوجست وجودر کیفیت پیشرفت آن ها (درهشت مجلّد) که در مار کتاب های بنیادی در تصوف اسلامی است ودرمیان سال‌های ۲۵-۱۹۴۳ ۱۹- ۴ میلادی انتشاریافته وپوزانی آن‌رابه‌زبان ایتالیایی ودکتر آبوًلعلاء عقیفی آن‌رابه‌عربی ترجمه کرده اند . ۱ سس سس سس ِِِِ«(«(ظ(ظ((سپآآ۳۳۳ ۳ ترجمه احوال اعلام کتاب ۱۶۳ ۸-«صصع‌تاولز عنصعقاول و1 وعذلنا5»«بررسی هایی درتصوف اسلامی ؛ . (کمبریج » ۲۱ ۱۹) 4-«.صوانه و تتآقمموتع2 ۵۶ 1362 ۰۵ ان دیشه شخصیّت درتصوف ۲۳(۰ ۱٩‏ م)وباهمکاری‌پدرأسین بالاتیوس دوران فترت وتصوف ین عربی رامعرفی کرد . ۰_بنیانگذ اری فهرست دست نویس های کتب شرقی در کتا بخانه ادواردبراون که وقف دانشگاه کمبریج ساخته است . همراه‌باترجمه‌یی ا زأحوال‌زندگانی تاهنگام‌مرگ‌وی‌در سال ۲۶ ۱٩‏ م . (کمبریج 2۱۹۳۶) ۱ -انتشاره ترجمان الاشواق» ازابن عربی که آنرا ازسه‌دست نویس قدیمی درتصوف خللاصه کردوبرگزید وبه‌انگلیسی تلخیص‌نمود . [ انتشارات انجمن آسیایی همایونی , لندن ۱۱ ۸۱۹] 5 _مشارکت درترجمه کشف آلمحجوب هجویری . [انجمن اوقاف گیب ج ۱۷ لندن» ]۸۱٩۱۱‏ ۳-درویشان . (۱۹۱۱م) ۴ - اللمع فی‌التصوف از آبونصر سراج طوسی ‏ با شرح انگلیسی و فهرست عربی . [انجمن اوقاف گیب لیدن» 2۴+ ۵-« آسرا رخودی» ازمحمد اقبال . (لندن ۲۰ ۱۹م) ۶-لباب آلالباب عوفی_واللرومیات ازمعری . (کمبریج ۱۹۲۱ع) ۷_فارسنامه ٍین البلخی . (باهمکاری‌لسترنج » ۱۹۲۱م) ۸-ترجمه‌هایی از شعرونثرشرقی ها که خوددلالت برسلامت وصحت ترجمه شعربه شعر اودارد . (۱۹۲۲م) ۹ -مثنوی‌معنوی‌جلال الدین محمد بلخی . (لیدن. کمبریج » ۲۴ 2۱۹۴۰-۱۹) ۰-قصص ‌صوفی . (لندن ۲۱ ۶۱۹) ۱ _برگزیده‌هاوترجمه‌ها از جلال الذین‌محمدبلخی . (لندن ۱۹۵۰ع) از سلسله گفتارهای‌وی‌درمجله انجمن آسیایی همایونی ۱-پرسش تاریخی ازپیشرفت تصوف بافهرستی از اصطلاحات صوفبانه وتصوف برحسب تنظیم تار یخی . (۱۹۰۶ع) ۲-دعایی از معروف کرخی . (۶ ۱۹۰ م) ۳-عمراد بن آلفارض ومحی الذین‌بن عربی . ۴-برگزیده‌هایی از شذرات الذهب ۱۹۰۶(۰) ۵-بررسی برنسب نامه خرقه . (2۱۹۰۷) ۶-شرح حال ین الفارض ازسرگذشت نویس اوعبد آلحاوی . (۱۹۰۸ع) ۷-دست نویس هایی از کتاب اللمم . (۲ ۶۱۹۱) ۸شعرمتنبی . (۱۹۱۵) 4-بن آلفارض . (۶۱۹۱۸) ۰-دانته‌وفارس . (مجله انجمن اسیایی , بمبتی . ۱٩۴۳‏ ع)ودر سای مانخذ : ۱-سیرت نامه‌یی گمنام از محمدپیامبر(ص) . ۲ -به‌عنوان کتاب ازحبرظفار. (بررسی های‌شرق‌شناسی ‏ ولد که ۶ 0۱۹۰) ۳-ابراهیم‌پن آدهم . (بررسی هایآشوریان ۱۹۱۲م) ۴-فلسفهدر آیر یین اسلام (موزیود» ۱۹۱۵م) ۵ -شاعرانی از عصرعباسی . (مجله‌تاریخ‌هند ۱۹۲۴ع) ۶-نصی کهن ازمعراح بایزیدبسطامی . (اسلامیکا» ۱۹۲۶ع) ۷-ادبیات مردمي تازی‌وپارسی . (آیین های‌مردمی ۰ ۱۹۳۹م) ترجمه از (خاورشناسان ۲۰ صص ۲۵ ۵نا ۲۶ ۵-ازنجیب عفیقی ) (ج) فهرست‌ها ۱-فهرستآیات قرآن کریم |ذاجاء نصرالله وآلفتح الذین یستمعون آلقول‌فیتبعون أحسنه سوره۳۸(زس آیه ۱۷ آمیحسیون|نالانسمع سرهم ونجویهم سوره ۳۴(زحرف) آیه ۷۰ افَتحنالك فتحامینا ان تسمع الامن یمن بایاتنا ان قران آلفجر کان‌مشهودا ائمانطعمکم لوجه‌اللّهلاثر پدمنکم جزاءولا شکور انهم عن السمعگعزولو 7 رب اقب روازحمو. ‏ اعد عبادنینارحممنعندن 5۳ فیه‌رجال‌یجبو أنْیتطهروا . . قالوالوکنانسمع ممن‌یطعمون الطعام‌عی حبه ود اکانوامعه عل ی مر جامع اریذهبواحتی بستآَذنوه نصر من اللّه وفتح قریب الذین هم عل صلوی بانط و والموفو ٌبمهدهم|ذاعاهدوا ۱ ۳ مساق م۵ وبالأسخا سحارهم یستففرون تاكن ولا تطرد الذین یدعون ربهم بالغدوةوالعشی یر بدون وجهه وماتوفیقی |لابالله . . ما ام وه یال سوره۲۷ (نمل) آی۱۸ سووه ۱۷ (بنی |سرائیل) آیه ۸۷ سوره۷۶(دهی آیه ٩‏ سوره ۲۶ (شعواء) آیه ۲۱۲ سووه ٩‏ (توبه) آیه۸ ۱۰ سوره ۶۷(ملك) آیه ٩‏ سوره۴ ۲ (نون آیه ۶۲ سوره * ۷(معارج) ایه ۳۴ سوره۲ (بقره) ایه ۶ ۱۷ سوره ۱ ۵(ال اریات) آیه۸ ۱ سوره ۴ ۷(المد ایه ۴ سورهء (انعام) آیه۵۵ سوره ۱۷ (بنی اسرائیل) آیه۷۸ ۱۶۹ ۱۵۳ ۱۶۹ ومناللیل فسبحهوادبارالنجوم سوره ۲ ۵(طور آیه ۲۹ ویطعمون الطعامعی حبه مسکینآویتواسیرً سو ۷۶۵(ده آیه۸ ویجهم ویحبونه ۱۰۸ ۳ ویژثرون عل آنفسهم ولوکان‌بهم خصاصة .سب ۲ ۳ یسبحله فیهابالفد و وال صال رجال سو ۲۴۵ (نور آیه ۳۶و ۳۷ ۳۲ ۲-فهر: ست‌أحادیث "و آقوا لوحکم وآمثال‌به‌زبان عربی رک الشریترکك . ۱۶۲ استعیال الوقت ب ه وآو به . ۱۳۳۰۹ اول‌مقامات آلعبادمراعاث قد راللّه وآخر مقامات البق مراعات حق آلژمنن . ۱۱۰ اقدحررناعن رق آلأشیاءی ال . ۳۷ ان آخر مایخرج من رژوس الصدیقین , حب الرياسة . ۸۷ بدامن‌هذ!آلامر کمرآلحابر وخرق الدفاترونسیان آلعلوم . ر التصوف اسم‌واقع فذاتّ فهواللّه . ۲۸ اتص باقن : کال اجب ۱ ۳۹ التصوف رل التکلف . ۱ ۳۸ التصوف الصب تحت آلأمر والنهی والرضاوالتسلیم فی‌مجاری آلاقدار. ۲۸ التصوف طر ح النفس فی آلعبودية وتعلّق آلقلب بالر بوبية و الظ رال اللّه بألکلية . ۲۹ حقیقة لفتو ان تعلٌ رآ خلق فیماهم فیه ومن صحب آلفتیان من غیر فتوةیفتضح سریعاً ۳۶ خطوتان وقدوصلت . ۱۳۷/۳ الق |ٍعراض‌عن آلاعتراض . ۶۰ لك اللّهحرافکن کاخلقك . ۸۰:۴۷ رحم اللّهامرة . . . . ۶ رحمك اللّه یا آباتراب . ۱۱۸ #رفع القلم عن ثلاث عن النائم حتی‌ینتبه وعن الصب لصبی حتی بحتلم وعن آلجنون حتی‌یفیق ۱ # رفع القلم عن ثلاثة عن آلجنون آلغلوب علی عقله حتو بب رو عن النائم حتی بستیقظوعن ۷ ره صاحب اطمت طاعة . ۵۹ الساع محتاج ال ايمان قوي . ۳۵ السیاع هوآلوقت. فمن لاسیاع له لاسمع له ۳۴ ۳۶۸ علامة التصوف أنْ لایسأل ولاینهر ولایدخر. العلم نقطة کثرها آبداهلون . لغنی تعب محبوب والفقر راحّمکروهة . فان من الصوفية من یقول|ٍن من عرف اللّهتعالل ِ. نانظروابعدتای آلاثار. فالسماع سفیرمن مق ورسول‌من الق . ۰ فالسماع غذاءالارواح والسم|ع لسالکی الطر یق . . قالوال وکنانسمع اونعقل نی اصحاب السعیر. قداتفق الشایخ عل نا لروة(حتال رل آلاخوان . . قومواعلن اسم ال فقاتلواقق سبیل اللّه. کان التصوف انا فصار تلا الکر یم لّذی‌یعطی قبل السوال ویعفوقبل الاعتذار. #لوکانت الدنیادماعبیطا . . کیف الطریق[ ی اللّه . . لایستحق انسان الر یاسحتن یجتمع فیهآ بع خصال . . ۳ لیس هداو فت‌النظر ال آلأغیان هداو اف الکنف را نخافه ۱ ماالشروشر الشر؟ . . الاضی لاب ذکرو . . *ماالفتوة؟-قال النبی (ص) قال ان ترضی لاأخيك ماترضی لنفسك . من‌عرف الناس . . . منلریتادب باستاذ . . نعم الدلیل آنت وا لاشتخال بالدّلیل قبل آلوصول محال . # امن بشره ی وجهه و حرنهق قلیه : الوقت‌سیف . هذاشی #ترکناهلصبیةی آلعراق . #یانی عل لاس زمانایک ون یه تب فمن|ریکنذنبا لالز اب . همةالسفهاء ءالر واية و همة العلماء رعاية . بابامسلّم نی ی دیوان وجدت من کان قلبه نی مشاهدة | حق هل یقع علیه اسم الفقر؟ باشیخ کیف الطریق؟-الصدق والرفق . الصدق‌مع ا-ق والرفق‌مع اغلق . ۱۳۳ ۵۱ ۱0۶ ۱۳۸ ۷۰ م2 ۳۴ ۳۵ ۳۴ ۹ ۳۳۹ ۳۹ از ۱۷ ۱۳۷ ۱۶۶ ۳۳ ۱۶۰ ۱۴۱ 2۹ ۱۴۱ ۱,۱۰۳ ۶۶ ۱۶۱ ۳۱۳۷ ۱۱۳ ۱۳۹ ۱۸۰ ۱۶۱ ۷۱ ۵٩ ۲ ۳-فهرس تآشعار عربی اذا یکین غبر آلا سنة مرکب انا لمي رن ترلآلنشبیح به ابر کل مر ی ان الستلوت اجناد محندهة یا تصارف منها فهو موتلف لیس آبوکم دشمک پروجدکم ماکان معنی دش مک برباف ظکم انا لفي زمن ترا شم لسقبیح به ب ۳ ۵ ۳ ذکرالفتی عمره‌الشانی وحاجته بیضی و بينك ق آلسحبء نسب تحن اللذان تحابت ارواهنا جم لوا لابتاء الرسول علامة شش 10 2 + نشف 3 3 ۷ 10 ۷ ۷ 10 4 ۷ فلارأی للمضطر الا ٌکوبها [ص۲ ۱۶ ] من اکشرالناس احسن واجسال [ص ۰۷۹ ۱۸۱ ] قول الرسول فمن ذافیه بخ تلف وماته ا5 ۰ اف بل [ص ۱۵۷ ] زیار و مرداویج عم مضاسب مکیبّل آبطال طغا: غواضسب [ص ۱۱۲ ] من اک رال اس |حس ان و أجیال ماناته وفضسول العیش اشفسال [ص ۷۹ ] مستورة عن سر هذاالمال من قبل خلق‌الله طينة آدم [ص ۱۵۷ ] ان آلعلامة شأن من ۸ یشسهر ۳۷۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید ابوآلخی نورالسنسبوة وسیم وجوههم یغسنسی الشریف عن السطرازالاخضر فقلت دعسني عن أک‌اذیب آ یل ادفع عن نفسی آضانن الدول سالتسك بل اوصيك (ن مت فاکتبی ثباب کلامم برق رحل مضت وائقضث غفلات الشا کانی رأیت السصضیب. و ‌آلتا عجبت لن بقول ذکرت ربسی ال ففه فقهآبی حنیف و حده قال آطممنی فانی جائم 1۳ ۷ ۲ ۱۵٩ ص‎ تراجع آلریخ في بیت‌آضمصل الشتري عندی سواء و حل بخالقی و رارقی عَروجل [ص ۱۵۸ ۲ عل لوح تبری کان هلا متسیا یمسرعل قبرآلف ریب سل وس لها [ص ۱ ۶] ب وجاء آ شیب و بشش آلبدل م خیالا تمشل تم‌اضمحصل [ص ۲ ۱۵ ] ومل انسسی فاذکر ما یت فا . نفدالشراب ولارویت [ ص ۲۵۵ ] فزایلشه قبسل السزوال باعصوالی [ص ۴۳ ۲ ] [ صص ۲۱۱ ۳۳ واعتجل فألسوقت سیف‌قاطع ص۱۳۱ ] قدلب‌سوال ص وف ل رال صفا السرقص والشاهد من شأنهم کان آلسوزیر نظام آللك لولَوة عرزت تلم تمرف آلایام قیمسته لاخیل عن دك تبدیها ولا مال لولا آلسشقّتة سادال ناس کلهسم ذکرآلشتن عمسرهالساني وحاجته لقد صار قلبی قابلا کل صورة و بیت لاونان و کمبهة طاشف ادین بدین اسب انسی توجهست ۳ و هم 7 ومن دا ال ذی‌ترضی سجایاهکلهسا هذب‌النفس بال‌سلوم لترقی نالف کال زجساجتواله فاذا . اشرو فت فائنك حی یا عز اقسسم باننی انا عبنه لا ابتفی بدلاً سواك خلیلة لو آنْ فوقی تربة و دعصوتنی 3 ۷ تیش 4 شیف 3۷ 1 30 1 ۷ ۳۷۱ مایخ آلسعصر لشرت ال عسص بر شطر طویل تحت ذیل قصیر ص ۲ ۲۰۲ ] فردها غرة منه ال السصدّف ص ۱۳۶ ] فلیسعد التسطق انم تسعصدآ ال اخود یفشسقر وآلاقدام قتال مان اتهوفضول الیش اشضال ص۱۸۱ ] فسرعی لفرلان و دیر لرهب‌ان و آلسواح توراة و مصحف قران رکاشبه فاب دینی و ایمانسی ص۱۵۹ ] او جر مر #6 س کی آلرء نبسلا آن تمد معایسه ص۷۶ ] و ذرالکل فهی للکل بیت یلم سراج و حکمةالله پیت فاذا طلست فاتك میت [ص ۱۵۶ ۲ وله آجیج وما حوت عرفات شقی بقول والکرام ثقات ۳۷۲ واذا درك يا خلوب تقطعمت نس اجب عل‌آلالام صابسرة ندیمسی غیر منسس وب [ل ی شی من آ یف نم دارت الک أس دعاباكٌ طع والسیف یری الستساس دهتآ قواریر صافباً ۳ ...مر ۳ یامن ترفع بالدنیا و زینتها ذا آردت شریف‌الناس کلهم ذاك ال ی عظمت ‏ النساس رأفنه یموت ردیءالسصر من قبل آهله ۷ 1 1 ۷ َو ال نام لاحالتا ات وف الشرنجاةحین لاينجيك!حسان . ص۱۶۲ ] آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخی کبدي عليك و زادت آنحسرات [ص ۱ ۶] لعمل مسشمسها یومأیداویها [(صص ۱۵۲ و۲۵۲۳ ] سقانی مثل مایشرب کفعل الضیف بالضیف کذامن پشرب السراح مع التنین بالصیف [ص ۲۵۲ ] [ص ۱۵۷ ] و پدر مايجري عل رأس سمسسیم [ص‌هفت ] لیس السترفسع رفسع السطین بال‌طین فانظر ای ملك فی زیٌ مسکین و ذاك یصلح للدنیا و للدین [ص‌۱۸ ] سک قرف مق و جیده ینسقی و ان مات قائله ص۱۸۲ ] آتشی از/ ۱۱۴ آتشی برفروختم / ۱۵۵ آفتی نبود / شش آخرآلامر/ ۱۵۵ آراسته‌ومست /۳۵ آزادی‌وعشق / ۰۴۷ ۱۹۶ آشفته‌سخن / ۱۸۶۰۱۰۹ آن‌آیازاز/ ۱۰۵ ان‌بلیل /۱۵۳ آن جاکه‌عنایت / ۴۳ آن‌جوان /۸۸ آن‌خانه / ۱۲۶ آن‌دکان /۱۲۸ آن‌دوست /۲۴۱ آن‌راکه /۲۱۸ آنچه‌زین نظم / ۲۳۳ آنچه‌می دانست / ۱۲۹ آنچه‌نیاموختم / ۱۲۹ آنچه‌نص است /۲۳۳ آن‌دل که / ۱۵۰ آن‌دوست/۲۱۲ آن‌راکه‌دل / ۱۵۰ آن‌راکه‌هر/ ۱۵۹ آن‌راکه‌نیست / ۸۷ ۹ 7 آن‌شنیدستی /۱۰۴ آن‌عزیزان / ۱۲۵ آن‌عشق /۱۸۱ آن که ازگنج / ۹۹ آن کس که / ۵۴ آن‌همه‌اندوه / ۶۰ ۷۴ آن‌همه‌زر/ ٩۳‏ آمسحری /۱۰۹ ابلهی دید / ۱۶۵ الحذارای / ۱۷۳۲ ازآن‌میت/۱۰۱ ازاوپرسید / ۱۷۷ و۱۷۸ ازپي رد /۱۴۶ ازپی روپوش / ۸۳ ازجان‌برون / ۷ ۱۰ ازخون او/ ۲۵۹ ازدرش‌بوبی / ٩٩‏ ازدرونی / ٩٩‏ ازدم بوسعید / ۸۷ ازدوست/ ۲۵ اسبات/۱۴۳ أسرا راز /۲۴۱ ازآن‌شد/۱۲۸ ازان ؛ بهر/۱۲۸ ازآن‌پا/۱۲۸ ای‌عشق تو/ ۲۵۵ این‌جوابی / ۱۸۰ ازآن‌یافتم /۱۲۸ این چنین / ۲۵۳ ازکرم نیکو/ ٩۳‏ ۱ اینجه‌من /۲ ٩‏ ازقعر/ ۱۵۷ اینچ‌می خواهی /۱۷۸ ازلن‌هاي/۳۶ این‌سعادت/۱۰۶ ازمددها/ ۸۷ این شفاعت /۸۸ ازوساوس / ۱۱۰ این لقب/۲۰۳ اگراسکندری/۱۰۲ ای‌همه‌تو/ ۱۷۹-۱۷۴ ازاوپرسید / ۰۹۷ ٩۸‏ اندردل‌من ۱۵۶ آگراونیست/ ٩۶‏ اندرغزل ۲۵۹-۳۹ اگرت سلطنت/ ۱٩‏ اوچومی داند/ ٩۰‏ اگربودی‌قبا / ٩۴‏ اوراکه / ۱۵۰ اگرتوبرگ / ٩۶‏ اوکه / ۲۳۱ اگرتودر/ ٩۵‏ اول‌استاد /۱۲۸ آگرتوشیرطبع /۱۰۳ ای‌بسا/۱۲۸ اگرداری/ ٩۷‏ ای‌جهانی ٩۴/‏ ۰ اگرچون/ ٩۷‏ ای‌دریغا / ۳۹ اگر خودرا / ۹۵ ای‌که‌سیم /۱۰۸ اگرسد/۱۰۲ ای که گویی /۱۰۸ اگرصدقرن/۱۰۱ اینچمی خواهی ٩۸/‏ اگر عاشق ٩۶/‏ این‌جوابی ۱۰۰ اگرمعشوق‌خواهد / ٩۶‏ این‌راه‌بی نهایت / ۱۲۷ آگررمعشوق‌را/ ٩۵‏ این‌سخن‌را/ ۱۱۱ اگر لطف خد!/۸٩‏ ۱ این‌سخن /۲۱۸ امروزدر/ ۵۴ ای‌قوم / ۱۲۶ امیدوار بو / ۷۹ ۱ این لقب‌شد/۲۰۲ امیر است / ٩۷‏ این‌مثل /۱۲۸ امیرجمله / ٩۷‏ ای‌عشق‌تو/ ۲۵۵ ای‌جهانی ۱۷۴7 ای‌نورچشم من /۱۷۵ فهرست‌ها ای‌نيك نکرده / ۴۳ ای‌همه‌تو/ ۹۴ ۱۰۰ به آخحر/ ٩۸‏ باآن که / ۱۶۲ بااین‌همه /۱۲۶ باخردرا / ۱۵۵ بازجون /۲۲۹ به‌خادم / ٩۶‏ به‌توحید /۱ ۱۰ باخودمی گفت/ ۱۸۱ باربایی زیر/ ٩۳‏ بازافتادم ٩۱‏ باشد که /۴ ۳۰ بالطف‌و/۳۸ باهواهای ۱۵۵ بپرسیدم ٩۷‏ به‌ پیش / ۴ ٩‏ بجان‌من ٩۴/‏ بجزحق / ٩۵‏ بهحسن خلق ۱۶۶ به‌عادم / ۱۷۶ به عذای /۲ ۱۱ به‌سگ گفت / ۴ ٩‏ بدوگفتم / ٩۵‏ به‌عیب‌خویش /۱ ۱۴ به‌قوال / ۱۹۹ به‌یکی دست/۲۶ ۰۲ ۲۲۹ بدی‌رابدی ۱۶۲ برامیدیآمد / ٩۴‏ برعفومکن /۴۳ برگ‌بی برگی /۸۸ برمعشوق ٩۶‏ برنقطه روانیم / ۱۵۷ بروای‌دوست/ ۱۹۹ برهوشمند / ۱۷۵ برین‌درگه / ۱۰۱ بزديك نعره / ٩۷‏ بساگلبرك /۱۰۳ بستان زخلق /۰۱۴۷ ۱۶۱ بستم‌میان / ۱۱۶ به‌سگ گفت / ۴ ۵ بس‌دل /۱۴۵ بس عجب/ ۱۲۲ بسی رفتم ۲ ۱۰ بودهرکار/ ۱۲۸ به صد عصیان /۸ ٩‏ به صحرارفت / ٩۷‏ به‌صوفی گفت / ۴ ٩‏ بعدازاین /۲۳۳ به‌عیب‌خویش ۱۴۱ به‌قبرم ‏ ۶۰ بکارآید / ٩۶‏ یگفتا/۱۲۸ بعذازاینم ٩۳/‏ بکش‌زو/ ٩۵‏ بودآن کس / ۱۲۷ بودییری/۲ ۰۹٩‏ ۱۵۱ بودرنگو/ ۱ ٩‏ بودشیخی /۱۰۵ ۳۷۵ ۳۷۶ بودنالان /۲ ٩‏ بوسعید مهنه / ۰۹۳۰۹۲۰۹۱۰۹۰ ۰۱۰۰۰۹۹ ۱.۹ ٩۳ بوسه‌داد/‎ به‌هرحردی /۱ ۱۰ بهش رو/ ٩۷‏ بیدارشو/ ۴۱ بیرول‌جستم / ۱۵۷ به‌یکی دست / ۲۵۰ پای‌ناگاهی / ۸٩‏ پدرم نیز/ ۱۲۹ پراب‌دودیده /۶۱ پرده‌ازنا/ ۱۰۰۰٩۳‏ پس به‌خشم ۱۱۰۱ پس عصادر/ ۱ ٩‏ پس کشیدند / ۲۰۹ پس‌مرا /۱۲۹ پند/۲۰۴ ٩٩ / پیرجون‎ بیرگفت ٩۰/‏ پیرگفتش ٩۱/‏ پیره‌زالی ۸۸ پیش‌رخ‌چون/۱۱۶ تابدانند ۶۰7 تابدانی ۱۲۷ تابه‌ذات / ۸٩‏ تاتوانی باخرد/ ۱۱۳ تاتوانی به‌گرد ۱۴۶ تادواناید ٩۸/‏ تاسپهر/ ۲۴ تأسخنگوید/ ٩۱‏ تاشیربدم / ۶۹ تاطلب‌در/ ٩٩‏ تاعشق ترا / ۶۵ تاعمرآمد /۱۰۵ تاکم‌نشوی/۱۱۶ تاکه‌بی / ۸۷ تاکی پرسی / ۱۶۹ تاگبرنشی ۱۵۰ تاگل‌دل/۸۷ تاطلب‌در/ ۱۷۹ تانباشم زرد ۲۵۳ تانگرید / ۱۸۵ ترااین‌ مرگ /۲ ۱۰ ترادور/۲ ۱۰ ترثك‌این / ۱۳۲۷ ترکمان / ۱۸۰ توخودرا / ۱۰۱ تودایم /۱۰۱ توزسرمستان / ۱۱۵ توسرخودگیر/ ۰۹۳ ۱۰۰ توگرخحاکی /۱۰۳ تومرادر/ ۸۸ تومرد/۱۷۸ تیخش / ۲۵۹ جانابه / ۳۷ جانامن‌و/ ۱۵۷ جاذ‌یر/ ۱۰۷ جان‌شو/ ۱۵۸ جد وجهدت/۸۸ جهد کردیم / ۱۲۵ جهدمی کن ۸٩/‏ جمال‌آن ٩۶/‏ جمع‌صورت /پشتجلد جواب‌داد/ ۱۱۰ جوابش‌داد/ ٩۷‏ جهان‌ایینه / ۱۶۵ جهان ازروی / ٩۵‏ جهان‌جون / ۱۶۵ چارهدفم بلا/ ۱۶۲ چشم درره / ۳ ٩‏ جنان‌با /۱۶۸ جنان‌کن از/ ۱۰۱ چنداز/ ۱۱۴ چنین‌عمری /۲ ۱۱ جنین کاری / ٩۵‏ چنین گفت او/ ۱۴۲۰۱۰۱۹۷ چنین گفتست / ۱۱۲۰۹۵ چوابن‌وقت/۱۴۲ جوافکندند / ٩۵‏ ٩۶/ چوابن‌تلخی‎ ٩۶ / چاره‌دفع‎ ٩۶ چوبرخیزی‎ چویزتاچند /۱۱۳ چوپی بر/۲ ۱۰ جوخفتی /۱۰۳ حودست شود / ۴ ٩‏ جودرحشمت /۱ ۱۰ چودیدم آنچه / ۱ ۱۰ چودیدم جامه / ٩۴‏ ٩۰۸ 2.۰ ۹۰_۱۱ دس‎ ۳۷۷ چوزعم سخت / ٩۴‏ چوسگ را / ٩۵‏ جوشاخی را /۲ ۱۰ جوکرداو/ ٩۴‏ چوگمگشتی /۱۱۱ جومردان / ٩۵‏ چومعشوق‌آید / ٩۵‏ چومعشوق از/ ٩۵‏ چومعشوق است/ ۶ ٩‏ چومغزوپوست ۱۰۱ چومردعشرتی ۱۳۳ چومارویم / ۱۲۷ چومن‌خون خواره/ ۶ ٩‏ چومنصور/ ۲۵۴ جونتوان / ۱۷۵ چون‌بزد/ ۲ ٩‏ چون‌به‌غزئین ۲۴۰ چون‌بوسعید /۶ ۱۰ چون به‌شهر/ ۴۱ چون‌به‌نادانی ۱۰۰ جون‌تنك / ٩٩‏ چون‌توخود/ ٩۳‏ چون‌جوانمردی / ۱۰۰ جون‌درآید /۲ ٩‏ حون‌دراین ٩۱‏ جون‌زلقمه / ۱۱۷ جون‌زبان/ ۲۴۰ چون‌شدآن / ۲۵۳ جون‌مرااز/ ۲۵۳ چون‌نبودش /۲ ٩‏ ۳۷۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخین چه‌دارم گنت /۲ ۱۰ درباقی آمده/ ۲۰۰ چه‌می گویم /۲ ۱۰ درتصوف / ٩۰‏ چیست‌عقل /۱۱۳ درحقیقت / ۱۷۸ حدیث‌خلق / ۱۱۰ درحقیقتگر/ ۸٩‏ حاش للّه/ ۱۴۱ درخرابات / ۱۲۵ حاصل عمرم /۲۵۸ دردرون /۱۱۵ حکم‌او/ ۲ ٩‏ دردل/ ۱۲۵ حلاج / ۲۵۲ دردهر/ ۱۵۷ حورابه / ۶۶ ۶۷ دررهی رو/ ۸٩‏ خدنگی از/ ۱۰۱ درعالم /۱۶۵ خاطری‌جند /۱۶۸ درعزش /۱۲۸ خالقا/ ۱۰۰ درمدیحش/٩‏ خزان‌عمر/ ٩‏ درنظرها / ۱۸۵ حموشش‌یافتم / ٩۵‏ درهمه‌دنیا/ ۲ ٩‏ خواجگان / ۲۲۹ دستارو/ ۱۶۹ خواجه‌یی چون /۲۴ دست‌تنگی ٩۲/‏ خواست‌مرداو/۸۸ دستکت/۲۰۱ خواستم تا /۸۸ دستورو/ ۱۴۵ خواهی که‌تورا / ۲۹ دست گیری /4۳ ۱۰۰ خواهی که چو/ ۲۵۵ دفترصوفی /۴۰ خواهی که‌رسی /۲۵۵ دلایل قوی/ ۱۷۶ خوب تر/ ۶۰ دل‌پرزخون /۸ خوشاوخرما/ ۱۴۲ دل‌گرچه‌در/ ۱۵۶ خوش آن که / ۱۷۸ دنیات / ۲۱۹ خوش کرد /۱۴۱ دوقدم‌بیش ۱۲۷ خون ‏ شهیدان /۱۱۵ دو‌وینبه /۱۴۸ خویش‌را/۱۲۸ دوگام / ۱۳۷ خیروشر/ ٩۳‏ ده‌بار/ ۱۲۶ درآمد ٩۸/‏ دیدپیری / ٩۹۹‏ دراین‌ره /۲ دیدروزی ٩۱/‏ فهرست ها دیدقبرستان ۱۸۴۰۱۶۱ دیرمی آمد ٩۲/‏ دیرآمنی /۱۶۸ دی‌شیخ / ۱۶۹ ذوق لب ۲۵۵ راحت خودرا / ۰ ٩‏ راست‌ناید /۸۸ را‌بگرفت / ۱۸۰ رخ‌به‌قبله /۲ ٩‏ رفت‌خادم / ٩۳ 0٩۱‏ رفت‌سوی /۱۷۰ رقص آن باشد / ۱۵۳ رقص آن‌نبود / ۱۵۳ رموزسر/ ۲۵۴ روزکی چند / ۱۵۵ روزوشب ٩۰/‏ روغنی درشيشه /۷ روغنی کاید / ۱۱۷ روی‌بنما/۱۲۸ زان‌پیش /۱۶۸ زان‌حال‌ها/ ۱۴۲ زان‌روز/ ۶ زان کجاعامه / ۱۴۶ زان که آب / ۲ ٩‏ زان که‌آن / ۸٩‏ زان که این / ۱۷۰ زان که‌بامن / ٩۰‏ زان که جاهل /۱۲۸ زان که‌در/ ۸٩‏ زان که گرتو/ ۱۱۳ ۳۷۹ زانك صوفی /۱۴۱ زاذنمی پرد/ ۱۶۱ زاهدبودم / ۲۳۴ زایداز/ ۱۱۷ زبان‌بگشاد/ ٩۴‏ زبان‌شکوه / ۱۴۰ زپیش‌خویشتن / ٩۷‏ زدلبری /۱۶۸ زردشد /۲۵۳ زسوزعشق ٩۸/‏ زشت‌بایددید /۱۰۱ زفکرت /۱۳۸ ٩۱۷ / زلفظ‎ زمانی سر/ ۵ ٩‏ زمشتی / ٩۵‏ زمین‌پر/۲ ۱۰ زوددرمالید / ۲۵۳ زودویران / ۲۵۴ زهرجایی که‌می روید/۳ ۱۰ زیرلب/ ۱۸۰ زین‌پس /۰۴۷ ۱۹۶ ساعتی استاد / ۰ ٩‏ ساعتی / ۱۵۵ ساقی حدیث ۱۶۸ سال‌عمرش ۲۴۰ سال‌هشتاد ۲۴۰ سجاده‌نشین ۲۵۸ سحرم‌هاتف / ۱۹ سخت‌بی خویشم ٩۱/‏ سخت‌حمامی ٩۰‏ ۳/۸۰ سخن بشنو/ ۱۰۱ شت کفجند ۲۳۹ سرافرازان / ٩۵‏ سربدان / ۸٩‏ سرخ‌جامی /۱۷۸ سرغیب ۱۸۲ سعی‌ناکرده ۱۲۸ سگ‌انگه/ ٩۴‏ سلیمان سخن /۱۰۱ سنگ‌دريك / ٩۰‏ سوختم و/ ۲۵۸ سوی‌گور/ ۶۰ سه‌چیز تو/ ٩۶‏ شادالا/ ۱۹۲ شادباش ۲۴ ۲۲۳/۵ شاهدش /۲۰۲ شاهی طلبی برو/ ۲۹ شبی بوسهل ٩۸/‏ شددل /۳ ٩‏ شدم‌ایمن / ٩۲‏ شدمست/۱۷۷ شرح‌تو/ ٩‏ شرمنده ۴ ۱۶ ٩۶ / شکران‎ شگرفی کافتاب /۱۱۱ شنیده‌ام / ۱۱۰ شون‌شیخ/۱۰۰ شوخی‌وبی ۱۳۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر) شیخ آن‌زرداد/ ٩۳‏ شیخ اندر/ ۱۰۹ شیخ درخاك / ۰٩۳‏ ۱.۰ شیخراگفتا / ۱ ۰ شیخ سوی / ٩۹٩‏ شیخ کاورادید / 4۳ ۱.۰ شیخ گفتا | ۱.۰ شی خ گفتش ٩۸۰٩۱۰٩۰‏ شیخ مهنه ۰۸۸ ۹٩‏ صاحب خبران / ۱۵۳ صبابه ۱۶۶ صحبت تو/ ۲ ٩‏ صدنشان / ۸٩‏ صلاحو/۱۱۴ صوفی ۱۴۱ صوفیان بوسعید ۲ ٩‏ صوفیئی باید / ٩۸‏ صوفیثی بدرید /۲۰۳ صوفیئی سنگی ۸٩/‏ صوفیتی صافی /۲۴ طالبان را / ٩٩‏ طرفه حاری / ۸۷ طی مکان /۱۶۸ ظالمان /۸۸ عاجزم‌من /۲ ٩‏ عارف‌ان / ۱۷۵ عاشقان‌را/۱۱۴ عاشقان‌پید۶/۱ ۱۰ عاشقی بوده /۶ ئ عاشقی خواهی /۱۰۱ فهرست‌ها عاقت مردی/ ٩۳‏ عجب‌اید /۴۱ عطاردر/ ۸۷ عقل‌در/ ۱۱۲ عقوبت‌گر/ ۴ ٩‏ علتی بدتر/ ۱۶۱ علم ازاستاد/ ۱۲۷ علم وحکمت/۱۱۷ غم‌دی/۱۴۲ غم‌ناامده/۲ ۱۴ فریب‌تربیت ۶ فرستادست / ۶ ٩‏ فرشته‌یی که ۲۲۹ فکربلبل/۲ ۲۱۱۰۱۷ فکرخود/ ۱۶۰ فرواندیش /۱۰۳ فرعون‌صفتان / ۱۷۳ قدر استاد/۱۲۹ قدم‌تاکی /۲ ۱۰ فلم‌راسر/ ٩۶‏ قال / ۱۴۱ قایم‌مطلق / ۱۰۰ قضادگر/ ۲۲۹ کاراو/ ٩۰‏ کارآن/ ۱۷۶ کارمن /۲ ٩‏ کدامین‌سالك /۱۰۱ کرداخر/ ۱۷۱ کردروزی /۱۱۵ کردمش‌من /۱ ۱۷ ۳۱۸۱ کس‌نداند /۱۲ کسی راه/۲ ۲۶ کس ی گفت/۱۲۷ کف رچو/۱۵۶ کفی خاکست/۲ ۱۰ کل ۸٩/‏ کنون‌گم/۱۰۱ کون‌وکان / ۳۹ که ای‌زرق /۱۲۶ که‌باحق ٩۸/‏ ٩ ۴ که‌تاازشر/‎ که‌تاباخویش ٩۷/‏ که‌توتاس رکشی / ٩۵‏ که‌جه‌شاید ۱۰۹ که‌جون از/ ٩۶‏ که‌چون‌تو/ ۱۷۵ که جون معشوق / ٩۵‏ که‌داندگفت/ ۱۹۷ که‌دراین آسرار/ ۱۰۹ که گر این سر/ ٩۶‏ که گر جز/ ٩۷‏ که‌گفتت / ۱۹۹ که‌می رفتند ٩۱۷‏ که‌می سوزم ٩۸/‏ کجاست/۱ ۱۰ کجاسگ/ ٩۴‏ کردأخريك / ٩۱‏ کردمش‌من‌نام ٩۱/‏ کس‌نداند / ۱۵۵ کسی رانقد / ٩۶‏ ۳۸۹۲ کسی کاویی / ٩۶‏ کسی کاودر/ ۱ ۱۰ کسی‌ننهاد/۱ ۱۰ کس ی گم گشته‌ام / ۱۸۰ کلاه آن‌را / ٩۶‏ کمالی بود ٩۸‏ که‌می رفتند /۱۷۷ گاهم‌چو/ ۱۸۰ خاهی چو/ ۱۸۰ گبرگفتش ٩۱/‏ گرازایشان/۸۸ گربدست/ ٩۹٩‏ گربمرده است / ۱۲۹ گرت امروز/ ۱۴۲ گرتودر/ ۸٩‏ ٩۲/ گرچنینی‎ گرچه‌بس /۱۰۰ گرچه‌می جنبم / ٩۰‏ گرخاشدی/ ۰۳۷ ۵۶ گرخطا/ ۱۱۵ گردعای/ ٩4۸‏ ۹٩ گرزبعد/‎ گرزهرکس /۰۹۳ ۱۰۰ گرسنه‌مانده/ ۲ ٩‏ گرصورت /۱۲۶ گرشود / ۸٩‏ گرشودعالم / ۱۱۷ گرطاعت/۲۲۹ گرطبیب /۱۰۸ گر کنند / ٩۹٩‏ گرگوهر/ ۲۰۴ گرنبودی / ٩‏ گرقرب / ۲۵۵ گرنخل /۱۵۰ گرهمه / ۰۸۹ ۹۰ گشت‌نام /۲۰۳ گفت استاد / ۱۲۹ گفت آن‌یار/ ۲۵۴ گفت اشتر/ ۱۶۵ گفت ای‌ناپخته / ۱۱۰ گفت‌جون/۰۸۸ ۲۵۳ گفت‌حمامی ٩۱/‏ گفت‌شیخ ٩۸/‏ گفت‌هان /۰۹۳ ۱۰۰ گفت من صد/ ٩۱‏ گفت‌هست/۰٩‏ گفتندیافت /۱۱۱ گفتی که /۲۴۱ گوهرم‌بازشد / ۱۵۵ گه‌زضرب ٩۰۱/‏ ٩۳ / لاجرم‌دیوانه‎ لاجرم پیوسته / ٩۰‏ لعل او/ ۲۳۰ لقمه‌تخم است ۱۱۷ لقمه‌یی کاو/ ۱۱۷ لوح محفوظ / ۸۳ ليك اگر/ ۱۱۳ ليك اگردولت /۸۸ ليكك جد و جهد / ۸٩‏ ليك‌جون /۸۸ ماازان / ۲۲۶ ۲۲۹ ماحامه / ۲۰۴ مادل‌ز/ ۲۴۱ مارازبرای / ۲۴۱ ماراهمه / ۲۵۵ مازبان‌!/۱۱۴ مانده‌ام ۱۰۰ ماییم‌به‌لطف /۴۳ ماییم زخود / ۱۱۶ مباش گفت/ ۱۱۰ مجموعه/۱۸۶ مجوی‌از/ ۱۴۶ مذهب‌عاشق /۱۲۱ مردباید / ۴۱ مردبستد /۱۱۹ مردخونی ۲۵۳ مردرا /۱۲۸ مردصوفی ۱۴۷ مستگفت/۹۳ ۱۰۰ مستی مد / ۰۹۳ ۹٩‏ مسجدی/۲ ٩‏ مسلم‌باشدت/ ٩۷‏ مطرب/ ۱۹۹ معدوم‌شد/۱۷۳ معشوق‌تو/ ۱۲۶ معشوقه ۱۶۸ مکن‌عمر/۱۴۳ ٩۷ / مگربرسید‎ مگرمی رفت/۲ ۱۰ مگونام /۱۴۳ ملت‌عشق / ۱۱۵ من‌ازبهر/ ۱۷۹ من‌چوکردم ٩۲/‏ موسیا/۱۱۴ موش‌درحقه / ۱۱۰ مهردل ۲۵ می زدند ۸۸ می‌زنم / ٩۱‏ می ستانم / ٩۰‏ می شناسی قدر/ ٩۳‏ می کشیدم‌بی مرادی ٩۸/‏ می مش وآخر/ ٩٩‏ مبان‌عاشق / ٩۵‏ میخ زرای ۱۱۸ نان درباقی / ۱۹۹ ناصرخحسرو/ ۱۸۴۰۱۶۱ ناظر/ ۱۱۴ ناکامی / ۲۵۵ نگرتا/۲۶ نگرخواب / ۱۲۲ نی آهن /۱۰۳ شی‌پیل /۱۰۳ نثی خورشید /۱۰۳ نثی‌دریا /۲ ۱۰ نئی سندان ۱۰۳ ی شیر/ ۱۰۳ نثی کوه /۲ ۱۰ ۳۸۴ نثی ماه / ۱۰۳ نخواهم‌من ٩۴‏ نداشت‌آن/ ٩۸‏ نشان‌مرد ۲۵۴ نشسته / ۱۹۷ نصیب از/۲ ۱۴ نگرتا/۲۶ نعمت‌دنیا ۱۸۴۰۱۶۱ نه کسم‌می خواند /۲ ٩‏ نه‌نجومست /۸۳ نیابدعاشقی / ٩۹۶‏ نه‌یاداوست / ٩۵‏ نهادپای /۴ ۲۰ نیست‌ازراه/۱۱۳ نیست‌جز/ ٩۱‏ نیکومثلی / ۲۵۵ نه‌یکی بانگ/ ٩۲‏ نی‌همی دانا/ ۱۷۵ وان‌سگ /۲۲۹ وحی‌دل/۸۳ وربود/ ٩۹۹‏ وربماند/ ۸٩‏ وفت‌ضرورت/۲ ۱۶ وگرخواهی ٩۴/‏ وگررویین‌تر/۲ ۱۰ وگردست /۱۷۹ ولی آن‌چیز/ ٩۵‏ هان‌وهان / ۸٩‏ هرآن‌دلی /۶ ۱۰ هرآن‌نوی/۱۰۶ آبیسعیدنامه‌(زندگی نامه بوسعید آبوآلخیی هرباد/ ۰۷۵ ۸۱ هرچه آن از/ ۸۸ هرروزاز/ ۱۰۷ هرطعامی / ۱۸۵ هر کاوبه‌خرابات /۱۲۴ هرکرا/۰۸۸ ۰۸۹ ۲۵۲ هرگ ۲۵۳/۵ هزاران‌قرن/۱۸۱ هرکه‌اوبا / ۲۵۳ هر که اودرره / ٩٩‏ هر که‌درره ۱۲۸ هر که‌رادرعقل ٩4۳/‏ هرکه‌رانبودطلب /۰۹۹ ۱۷۰ ه رکه آن‌می دید ٩۱/‏ ه رکه‌بی ره / ۳ هر که‌بیند / ۳۹ هرکه‌نازد /۱۲۸ هر که‌درخلوت /۱۵۸ هرکه‌رامن /۲۲۵ هرکس که / ۲۲۹ هرکه گیرد /۱۲۸ هرکه‌نقص /۱۶۱ هزاران‌قرن ۱۰۱ هزارسلطنت/ ۱۶۹ هست‌صوفی / ۸٩‏ هست‌از/ ۲۴۱ همچنین /۲۰۳ همچومرفی /۱۲۷ همچومن‌شو/ ٩۰‏ هم‌تن‌زندانیج | بت فهرست‌ها همه‌رسیدهبودم | ۹۱ هیتین ۲۰۴ همه‌خاكزمین /۱۰۳ همه‌روی‌زمین /۱۰۳ همه‌شیران / ٩۷‏ همه صحرای / ۱۰۳ همه کارجهان /۲ ۱۰ همه کوه‌وبیابان /۳ ۱۰ همی آن‌دم /۳ ۱۰ همی‌بود/۱۲۸ همی‌درهیچ /۱۰۳ همی‌هرکس ٩۵/‏ هیچ‌گندم / ۱۷ ۱ هیچ‌یادم / ۱۲۹ یابه‌ تشویش / ۱۶۰ ۳۸۵ یادآن‌به /۸۸ یادباد/ ۱۲۹ یاررااغپار/ ۶ یارب تو/ ۱۷۳ يك‌حرف/ ۰۱۴۱ ۱۹۹ يكخال / ۶۷ يك‌دسته‌گل / ۱۲۶ يك‌زمان / ٩۱‏ يك‌قدم / ۱۲۷ یقین‌می دان/۱۰۱ یکی راشاد / ٩۷‏ یکی صوفی ٩۴/‏ یکی عاشق /۹۵ . یکی گفتش /۱۰۲ يك‌موی‌تورا / ۲۲۹ شهروروستا/۱۲۸ زدگام انجا/ ٩۴‏ دادم اینجا /۲ ۱۰ دانارا / ۱۶۶ داده‌یی مارا / ۱۶۶ بگشایدترا/ ۸٩‏ کژ است‌چرا/ ۱۶۵ خواندی‌جرا/ ۱۱۰ باشدمردرا ٩۸‏ کنجدویادام‌را/۷ مگرجایی‌مرا/۱٩‏ قوم حویش را / ٩۳‏ وحالرا/۱۱۴ دستست‌اورا/ ٩۶‏ الی من آسا/ ۱۶۲ نکونامی را ۲۵۵ بسطامی را / ۲۵۵ محفوظ از خطا / ۸۳ سوي‌لقا/ 2 کارسازامکرما/ ۱۰۰ دوام‌ما/ ۴ ۲۵ گوهرش اندیشها/ ۱۱۷ سیمرغ‌وکیمیا/ ۷۲ ۱ زدرباب / ۱۷۳ # ۶ نقلی رباب / ٩۳‏ عاشقی صعب / ٩۷‏ بسی چوب /۱۱۳ بهرئواب ٩۲‏ قوت الملوت / ۲۳۰ اعلم‌بالصواب / ۸۳ نبودصواب / ٩۱‏ نه‌نانی نه اب ٩۲/‏ چون‌مرهم ات / ٩۰‏ اسب /۸۸ عشق‌باخت /۶ بات / ۱۸۱ تاعت/ ۱۶۱ بشناخعت /۱۸۱ هم‌ازبخت ۱۹۷ تیکبخت/۱٩‏ راحت‌نبودت / ٩۰‏ برخاست/ ۴۷ خداست /۱۱۵ خواست/ ۴۷ ازسرنخست/۲۶۲ بدست/ ۸٩‏ ازدست/ ۱۴۲۰۹۷ بایدجست/۲۳۱ ۳۸۸ ۸٩ / دیگرست‎ دامن ازدست / ۱ ب ات / ۲۳۲۸ دسترس است/۲۲۹ ولکتسیت ٩۳‏ خبرداشت ۱۷۶ اف بشست ۱۷۱ نان تست ٩‏ دزازجراست/ ۴۹ فضاست / ۸٩‏ صفماست/۴۱ ای ۱۲۱۹ بوعلی سینااست/۱۱۲ تراراست/ ٩۷‏ ٩ ۱/ باتوراست‎ کت اس ٩‏ می رودراست /۱ ۳ خطراست/ ۱۷۶ کفنست /۱۰۳ قوش امد تست ۹3 می نتوان‌نشست / ٩۰‏ ترکاوداشست ۱۸۲ خواجه‌پنهانست /۱ ۱۰ ودلست /۸ ۱۳۸ ازچیست / ۱۷۵ به‌مانیست / ۱۷۵ برف‌نیست ۴۰ برکارنیست/ ۸٩‏ بیش ‌وکم‌نیست/۱۷۷ دلی نیست/۰۳ ۱ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعیدأبوآلخی دیواراوست / ۱۷۵ که‌هست/ ۱۷۵ ای‌دوست /۲۳۴۱ فقرت آرزوست / ٩۰‏ پات ارت ۱۳۸۱۷ ایمانت‌آرزوست/۱۰۷ آنم ارزوست / ۱۶۹ انسانم آرزوست/ ۱۶۹ بگذاشته است/۲۰۳ زندگی است/ ۱۸۰ پراکندگی است / ۱۸۰ چون‌مرهمت/ ۱۷۰ مطلق دهندت ٩۶/‏ کرمان برندت ۱۰۳ راحت‌نبودت ٩۰‏ کل نبودت / ۸٩‏ پیچ‌است ۲7 ۱۰ دهددست/۶ ٩‏ دامن ازدست /۱۶۸ جزتودست / ۱ سفره‌راست / ٩۳‏ ٩۷ مردکاراست/‎ ٩۲/ کارراست‎ ٩ ۶/ خحط‌راست‎ درصفات /۱۰۰ اولنترست /۱۱۵ کمانسشت ٩4‏ دادمی حواست / ۴ ٩‏ بانوست/۱*۱ رواست/ ۱۷۳ فهرست‌ها ٩۷ ناگهانست/‎ توکه‌بادست/۲ ۱۰ ازپس اوفتاده است/۲ ۱۰ ازدست/۱۴۲ حداست/۱۲۱ برحاست/۶ ۱٩‏ يك سوخحواست / ۱۹۶ حرامست / ٩۵‏ دیگرست / ۸٩‏ ناوردانست / ۱۰۰ پنهانست /۱۸۱ برلب اوست / ۲۵۴ دکوست / ٩۰‏ نیکوست ۱۶۵ آن اوست/۳٩‏ دیواراوست / ۹٩‏ آگاه‌اوست/۸۳ طبم وخوست /۲۰۲ ببریدهاست / ۳۹ بشنیده است / ۳۹ آثاراست / ۲۵۷ شمع است/ ۲۵۷ بگزیده‌است/ ۳۹ ارزانی است /۱۲۸ گه‌هست/۵٩‏ خبری‌هست /۲ ۱۵ ثمری‌هست/ ۱۵۰ پاچیله‌ نیست / ۱۱۵ عشرنیست/۱۱۴ به‌مانیست / ٩۵‏ برف‌نیست /۸ ۷ انتقام نیست /۲ ۱۶ روی‌نیست / ۲۵۳ بیش وکم نیست / ٩۷‏ آشنایی نیست/۱۲۵ مرائی نیست / ۱۲۸۵ کاری‌نیست/ ۳۷ عاری‌نیست/۳۸ خبرداشت/ ٩4۶‏ درسینه‌داشت/ ۱۱۰ نداشت /۸۸ ۱ رازگشت/ ٩۰۱‏ شکی گشت/۱۰۱ بشکافت /۱۵۶ می برندنافت / ٩۵‏ راه‌نیافت / ۱۵۶ بخفت/۳ ۵٩‏ بفرست / ۱۷۳ خارخاری‌درگرفت/ ۱۰۹ به‌مه‌رفت /۱ ۱۰ حقیقت/۱۰۱ جایکت/۲۰۱ تمامت/۴ ٩‏ عقوبت‌باقیامت / ٩۵‏ میفکن باقیامت/ ٩۴‏ میان آوردمت/ ۲ ٩‏ بازایمت/۳٩‏ ۳۹۰ زبانت /۱۰۱ زوالت /۳ ۱۰ هدایت /۱۰۱ نهایت/ ٩۵‏ پاکی ات / ٩۴‏ اسکندرانیت /۱۰۲ فرج / ۲۰۳ به‌رنج / ۸٩‏ گنج ۸٩/‏ صلاح/۱۱۴ ناکامی باد / ۲۵۵ خامی‌باد / ۲۵۵ گفت‌استاد/ ۱۲۹ نوگشاد /۱۳۲۸ وقات افتاد / ۲۴۰ درتگ‌افتاد/ ٩۳۴‏ ازدست‌افتاد / ۴ ٩‏ بزاد/ ۲۴۰ افتاد / ۲۴۰ یادداد/ ۱۲۹ آن‌مردداد / ۱۰۹ یارش‌باد/ ۱۳۲۹ نادان‌زاد / ۱۳۹ من آزاد / ۱۲۹ جاویدان‌زیاد/ ٩۱‏ دولت‌یاد / ۱۲۹ ناگفته‌نهاد/ ۱۳۲۹ به‌من‌یادنداد/ ۱۲۹ ننگری‌بد /۱۶۵ اوفتد ۰٩۳/‏ ۲۵۳ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلضیر) می نرسد / ۶۹ تکفیرنشد / ۱۷۵ درنندشد /۱۷۹ فرسوده‌شد ۱۰۰ ماتمی‌دارد/۱۷۸ عالمی‌دارد/۸ ۱۷ ندارد/۲ ۱۴۲۱۰ زرد / ۲۵۹ بخورد / ۲۵۹ پردرد/ ۱۲۳ حرف درد / ۲۰۳ آب‌خورد /۳ ٩‏ ۱۲۸ انسوس خورد / ۱۷۵ استغفارکرد/ ۱۲۰ جفاکرد/ ٩۴‏ ٩ پارکرد/۲‎ آغازکرد/ ۰٩۳‏ ۱۰۰ بی نیا ز کرد / ۳۶ رسوام کرد /۲ ٩‏ نتوان کرد ۱۶۸ کارتوگردد / ٩۸‏ داردخرد /۲۱۸ هویدامی کرد /۴ ۲۵ براردگرد / ۱۴۶ دردام آورد /۸۸ گلاب‌می گیرد /۶ مصحف زد / ۶۷ ۶۷ بر کفزد/ ۶۶ ۶۷ می لرزد / ٩‏ ٩ ۳/ دررسد‎ می نرسد ۱۵۳ شیرشد/۲ ۲۱۲۰۱۷ بذباشد /۱۴۶ راکشد / ۱۱۷ دربندشد/ ٩4٩‏ ٩۷ / روانش‎ بشنیده‌شد ٩۱‏ همی شد ٩۸/‏ تکفیرنشد / ۲۵۶ بوسعیذ امد / ۱۷۷ ده‌هزار امد / ۲۵۷ دادکند / ۲۳۲۰ سوزاند /۱۶۸ قوسین اند / ۱۲۵ داده‌اند / ۸٩‏ بایزیدشوند / ۲۲۹ سیربینند ۱۶۸ ساختند ۱۷۸ پاك کردند / ٩۵‏ انصاف‌حود / ۱۲۸ نایستد ۱۰۱ سرفکند ند / ٩۵‏ لاغر گیرند / ۰۲۶۶ ۲۲۹ کافر گیرند / ۰۲۲۶ ۲۲۹ دیگرند/ ۱۱۴ قند ۱۰۱ نورباز کند/ ۱۲۸ بینند ۱۰۱۹7 انجانهند / ۸٩‏ درمانند / ۲۵۴ پاك تربود / ٩۵‏ بی جان‌بود/ ٩٩‏ سازبود/ ۱۷۱ لایذ کر بود/ ۱۴۱ بسیارض بود / ۱ ٩‏ خام‌بود / ۱.۰ زیان‌بود / ۴ ٩‏ سوداش نبود ۲ ۱۴ دلستأن‌بود / ٩۵‏ آسمان‌بود / ٩۵‏ مسلمان‌نبود / ۱۵۷ دشمن‌بود ۸۸ توبود / ۸٩‏ ناخاضم‌رود / ۱۱۴ درخون‌رود / ٩٩‏ می رود / ٩۳‏ کارشود / ۲۵۴ روزن‌می شود /۱۲۲ می رسد / ۱۷۰ آمد/۱۴۳ هم سازبود / ٩۰‏ ایمان‌نبود / ۱۵۶ نبود/۱۴۷ کرده‌بود /۲ ٩‏ کی بود / ۸٩‏ برود / ۱۰۷ مردکارشود /۱۲۸ بوسعیدشود/ ۱۰۱۶ پلیدشود/۶ ۱۰ بازماند / ٩٩‏ ۳۹ روباه‌بودند/ ٩۷‏ بازکند / ۲۵۴ صدساله‌شود / ۱۲۸ لاله‌می رود /۱۶۸ غساله‌می رود /۱۶۸ دهد / ۱۱۷ سمن‌آید/ ۰۷۵ ۸۱ درخورآید / ۱۷۶ نایدپدید/ ٩٩‏ ذل‌ناپدید / ۸٩‏ جانم‌بزداید / ۱۲۴ درخورآیذ ٩۶/‏ عرش مجید / ٩ ٩‏ خلق جدید / ۱۸۵ آن‌دید / ٩4۶‏ اودید ۱۰۱ که‌دیذ ۱۰۶ نایذید / ۱۶۹ اورامرید /۸۸ ای‌مرید / ۸۸ می خرید ٩۲‏ حدایید /۱۲۶ بیایید /۱۲۶ شه‌ایید ۱۲۶ برآیید / ۱۲۶ بنمایید / ۱۲۶ هوایید /۱۲۶ بوسعید ۶ ۱۰ به‌يك‌بار/ ۱۰۳ برخوردار/ ۱۱۲ سس سس سس مت تس و ورس کردار/ ۴ ۰۷ ۱۴۵ آن‌نامدار/ ۱۰۵ شدم‌نامدار/ ۱۳۷ هشدار/ ۱۶۵ آید پدیدار/ ٩۶‏ پخته‌خوار/ ۱۷۹ مرانااوگذار/ ۰٩۳‏ ۱۰۰ باحویش‌مگذار/ ٩۷‏ الفرار/ ۱۷۳ روزی‌بی قرار/ ٩۰‏ نبودهیچ کار/ ۱۳ ۱ هیچ کار/ ۲ ٩‏ می ریخت‌نور/ ۹۹ سالی هزار/ ۹٩‏ نگونسار/ ۱۷۵ زانوحصار/ ٩۸‏ ۸٩ درانتظار/‎ آیدبه کار/ ۰۸۸ ۲۵۳ دردکار/ ٩۰‏ آنگهی کار/ ۱۲۸ کامکار/ ۸۸ ای‌کردگار/ ۳ ٩‏ کردگار/ ۶۰ زمرمار/ ۲۰۹ یرزمار/۱۲۸ پیشمآر/ ٩۱‏ آشفتهوار/ ٩۳‏ ۹۹ صوفی وار/ ۲۱۴ آن خودبیار/ ۲ ٩‏ یاربریار/ ۶۰ باآن‌سوز ساز/ ۱۱۴ فهرست‌ها ۱۹۳ چشم‌مامیار/ ۱۰۰ دیده‌بردوز/ ۲ ۱۰ استادیبر/۱۲۸ ۱ شب‌وروز/ ٩۸‏ گویادببر/۱۲۸ ۱ سرشمشیرتیز/ ۱۶۲ خاقان‌بر/ ۱۹۲ بینی همه‌چیز/ ۱۰۱ نیاپی دختر/ ۱٩۲‏ آن‌هنوز/ ۹٩‏ باشی گرم تر/ ٩۹‏ ۱ عالم افروز/ ۷۵ درخواءاخر/ ۱ ۱۰ ۱ امروز/ ٩۷‏ ازپدر/۱۲۸ بسوز/ ۱۱۴ کسی ایدر/ ۱۲۹ ۱ ده‌دست خیز/ ٩۳‏ ۱۰۰ درگذر/ ٩۰‏ باشدزتقریر/ ٩۵‏ دررمگذر/ ٩۱‏ هست‌نیز/ ٩۹‏ صددینارزر/ ٩۳‏ شکرنیز/ ٩۶‏ کروفر/ ۱۰۴ جهان‌نیز/ ٩۶‏ کارم‌دگر/ ۰ ٩‏ آن‌تونیز/ ٩۱‏ بترسیدم مگر/ ۲۵۳ من‌تونیز/ ۲ ٩‏ سامان خوشتر/ ۱۸۶۰۱۰۹ عاشقی نیز/ ٩۶‏ آدهم خوشتر/ ۰۱۰۹ ۱۸۶ دامن پرهیز/ ۳۲۵ ۱ خواب وخور/ ۲۵۳ اوست‌بس /۲ ٩‏ روی‌اونور/ ٩۸‏ لم‌تعن‌بالامس /۲ ۱۰ شربت‌زهر/ ٩۶‏ حدای‌شناس /۱۱۳ می‌ریخت‌نور/۸ ۱۷ برحذرباش/ ٩۷‏ بنهادپیر/ ۱۰۹ فرزندقیاس ۱۵۸ ٍین‌بوآلخیر/ ۱۰۱ آزادی‌ویس / ۱۹۷ مهریر/۸۸ یمان‌باش/ ۳۹ شودتوفیر/ ۲۵۷ دستگیرمنتوباش/ ٩۴‏ ۱۰۰ جستن شعیر/ ۲۱۹ تنورباش / ۱۴۷ بودتقصیر/ ٩۳‏ دورباش /۱۰۸ گم کرده‌راباز/ ۱۰۱ نیکوگوباش / ۲۵۵ دروی‌دراز/ ۲ ٩‏ يك روباش / ۲۵۵ آشنای‌همه‌باش / ۲۹ ۳۹۴ خحاك پای‌همه‌باش / ۲۹ نباید حوردماش /۱۰۸ دیوانه‌باش /۱۱۳ عقابش ٩۴/‏ جوابش ٩۸/‏ نسبتش / ۱۵۹ بنشاندش /۱ ٩‏ درکارش/۲ ۲۱۱۰۱۷ گنج جانش/۱۰۲ ایدبجوش / ۱۸۵ برسرش /۹۳ ۱۰۰ درره‌غلامش ٩۸/‏ دین فروش /۱۲۶ بمفروش /۱ ۱۱ کوتاهش ۱۲۷ بیش /۸۸ درپیش /۱۴۵ زین‌بیش / ۱۴۵ ازییش/۱۰۱ عهدخویش /۱۳۶ درخور خحویش / ۶ ٩‏ متزل‌خحویش /۲ حلقه عویش / ۱۹۹ الوقت‌سیف/۱۴۳ تنگ وضعیف/٩‏ مشتاق / ٩۵‏ راه‌حق /۱ ٩‏ قدرمعشوق /۶ ٩‏ غیرمعشوق ٩۶/‏ معشوقمطلق /۱ ۱۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید اب وآلضیر) شرط‌طریق /۱۴۱ کفی خاك /۲ ۱۰ نمی بيندوليك / ٩۰‏ نشناسدوليك / ٩۳‏ ضعف‌نيك /۸۸ سیه‌رنگ /۱۱۳ فرسنگ/۱۲۷ روبه‌لنگ / ۶۹ آهنگ / ۶۹ بنداجل ۱۵۷ یارای‌دل/۱۲۴ ال حلال/ ۱۱۷ کسب‌حلال ۱۱۷ کشف حال/۱٩‏ گیتی‌راحل / ۱۵۷ بسی سال /۱ ۱۰ این‌مسایل / ۲۵۴ دودلال ۱۶۱ پرسنده‌قال / ٩۵‏ راه‌کمال ۱۶۱ نزول/۱۲۸ بیابان‌نخول / ۱۰۵ گرددذلیل /۱۲۸ رادان‌حرام / ۱۱۷ زان‌یافتهام / ۱۱۵ چشم‌بادام / ۱۰۳ قبض خودتمام / ٩۹٩‏ برگوتمام / ۱۰۹ صد کرت مدام / ٩٩‏ به‌همت بوده ام | ۹۱ فهرست‌ها می‌گویی جوابم / ۱۷۹ بوستان‌همی یابم / ۸۷ خاوران‌همی یاب / ۸۷ کاین زمان‌همی یابم / ۸۷ صاحبقران همی یابم / ۸۷ ناگهان‌همی یابم / ۸۷ ازدام ۲۵۵ زکام / ۲۵۵ سری‌بگذاشتم / ۹۱ چونان‌نیستم / ۱۹۹ آموختم /۲۵۸ سوختم ۲۵۸ نه‌دیدم ونه‌بافتم ٩۸‏ گوهرشدم /۱۲۸ پاك‌شدم / ۰۳۷ ۶ ملك‌قدم /۱۲۸ هموارآمدم / ٩۰‏ وزچاه‌آمدم / ۱۰۰ سوزدبندبندم ٩۴‏ بستودم / ۱۵۵ بدرودم /۱۵۵ کجابودم / ۱۵۵ بیاسودم / ۱۵۵ بیالودم / ۱۵۵ بپالودم / ۱۵۵ پیمودم / ۱۵۵ بنخنودم ۱۵۵ آنجارسیدم / ٩۷‏ هیچ‌دارم /۲ ۱۰ پرازخاك‌سرم /۶۱ ازتعظم /۱۴۲ عفووکرم / ۱۶۲ چیزی کم / ۱۶۹ جان‌می بسم /۲ ٩‏ هیچ کسم / ۱۶۹ رسته‌باشم ٩۶/‏ کارایدچشم /۲۴۱ نیاسایدچشم /۲۴۱ عشاق‌چشم / ۱۷۵ جان‌ودلم /۱۲۸ باشدحرامم / ٩۶‏ باپیری‌به‌هم / ٩۰‏ اندرمیان‌هم /۲ ۱۰ دی‌وفردايم /۱۴۲ تیمم کردیم /۲۰۳ گم کردیم /۴ ۳۰ زان چه‌گویم / ٩۵‏ بازآریم / ۱۵۷ يك‌تن‌داریم / ۱۵۷ هرروزیم ٩۸/‏ می لرزدازبیم /۲ ۱۰ همچوسیم /۸ ۱۱ دل‌دونیم / ٩۹٩‏ برهانیم /۸۸ زنیم ۱۶۸ می‌گویم /۲۱۸ برهانیم /۸۸ عندلیبان/۱۴۲ بی نصیبان /۲ ۱۴ آنش ازآن/۳٩‏ ۳۹۵ ۳۹۶ شرمرسان / ۷۹ خودباختگان / ۱۱۶ درانداختگان/۱۱۶ دوگام گردان / ۱۲۷ زنده‌جاودان / ۱۲۸ مست‌ودست افشان / ۶۰ کینه‌جوشان / ۴ ٩‏ ای‌عاشقان / ۱۰۶ نعمت‌خوارگان/ ۱۸۴۰۱۶۱ میخوارگان / ۱۸۴۰۱۶۱ نظارگان /۰۱۶۱ ۱۸۴ گرگان / ۱۸۰ ددمنشان / ۱۸۰ دست‌پیمان / ۲۰۰ وپیغام برو/ ۱۹۹ برزبان / ۲۵۳ این‌زمان / ۲ ٩‏ آن‌غافل‌نمان/ ۱۰۹ خانگاه‌زنان /۱۴۸ ناتوان /۸۸ آن‌جهان/ ۱۱۷ اندرجهان / ٩۰‏ باشددرجهان /۱۰۰ پرد ازدجهان / ٩٩‏ درنهان / ٩‏ آوریدی‌درمیان / ٩۱‏ اور صوفیان / ۸۳ روحانیان / ٩‏ دوختن /۱۸۲ حفتن /۱۲۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآنضیر) درازگفتن ۸ ٩۷ / تن‌نهادن‎ برون‌آوردن / ۱۲۷ کردن گردن / ۱۲۷ نتوانی کردن / ۱۲۷ رقم کشیدن ۱۶۵ بادف‌زن / ۶۰ یکی تارزن ۶۰ راهزن /۱۲۸ نوش‌کن /۱۷۵ هوش‌کن / ۱۷۵ منورکن / ۱۲۷ برون‌کن /۴ ٩‏ برکردم کنون ۲۵۳ پیشه کن / ۸٩‏ دعایی ده‌به‌من ٩۸/‏ توخوانی ونه‌من /۲۴۱ تومانی‌ونه‌من /۲۴۱ دنیای‌دون / ۹۱ کردم کنون ۲۵۳ بیرون کنم‌من /۱ ۱۲ شدم‌من/۱۰۱ بیش ازاین /۸ ٩‏ خوش‌ببین /۱ ۱۴ درکوي‌من /۱۱۳ داشت او/ ٩۰‏ درغفلت‌فرو/ ۱۱۰ بادازو/ ۸۸ دریای‌او/ ۱۰۰ زرداو/ ۰۹۳ ۱۰۰ فهرست‌ها روی‌او/ ۱۰۰ عارنبو/ ۱۵۰ کارنبو/ ۱۵۰ درشمارتوبرو/ ۹۳ ۱۰۰ کارتو/ ۸٩۳‏ ۱۰۰ ساعت‌زتو/ ٩۱‏ پیش تو/ ۴ ٩‏ کیش‌تو/ ۸٩‏ غل‌تو/ ۸٩‏ بی نمك ‏ تو/ ۱۹۹ بیجاره تو/ ۲ ٩‏ رامشو/۱۱۵ فرمایی رفو/ ۱۱۵ سخن کوتاه / ۲۷ ۱ همجوماه / ۲۵۳ راه‌دلخواه / ۰۱۰۱ ۱۲۷ برسرراه / ٩۳‏ دیددرراه / ٩۷‏ سلعلان‌راه ۸۸ دستگاه /۱۵۸ خانقاه / ۰4۳ ٩٩‏ بودانگاه / ٩۴‏ جمله جندگاه / ۲ ٩‏ می دیدی که‌ناگاه / ٩۸‏ می کرد ان نگاه / ۱ ٩‏ اند اخته / ۸٩‏ اویخته / ۱۰۵ آموخته / ۰ ٩‏ پیرامن گرفته / ٩۷‏ سرگردان‌شده/ ۲ ۰٩‏ ۱۵۱ .--«ِ««ِ««ِ«ِ«ِ«ِ«ى«<« ۱۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳۳ ۳۹۷ تبراکرده / ۴۳ حاصلی شده/ ۲۰۰ تولا کرده ۴۳ چون‌ناکرده/ ۴۳ درگنج امده/ ۸٩‏ بی ذات‌امده / ۸٩‏ یاقوت‌آمده / ۸٩‏ برآورزخنبره / ۴ ۲۰ عشاق‌چشمه / ٩۵‏ زاغ‌بنه / ۱۶۰ نشانه ۱۰۱ ٩۷ / بگانه‎ ٩۴ / شادمانه‎ ٩ ۴ | صوفیانه‎ ایگینه / ۱۰۲ ازسربه‌پای / ٩۰‏ سوپای /۱۰۳ دریای / ٩۷‏ سربرهنه‌پای / ۶ ازخدای /۸۸ خحط حدای/۱۱۳ بپذیری‌خرابی ۱۸۲ خودبینی وخودرایی / ۱۶۰ چه‌یابی /۱۰۱ زپی /۱۰۵ انداختی / ۱۶۹ مردنجی ۲۶۳ بادی/۱۰۳ باده عویم کردی / ۲۵۸ کویم کردی ۲۵۸ ۲۳۹۸ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخین حشنودگردی / ۴ ۱۷ برگ انداختی /۸۸ لایعقل شدی/ ٩4‏ جوینده‌یی ۱۶۹ همه‌ذل‌آمدی / ۸٩‏ حدیث‌دیگری / ۱۸۹ امیر ی آمدی/۳٩‏ ۱۰۰ گهرمی پروری /۱۸ آیدی/ ۱۷۳ خاوری/۱۸ جندی/ ۱۱۰ جنگ‌وداوری/ ۱۴۱ دلیندی /۱۱۰۱ شکرانهآوری / ۱۴۱ آرزومندی/ ۱۱۰ انوری/۱۸ مستمندی /۲ ۱۰ کوری/۱۳۲۳ پیوندی / ۱۱۰ بگیری/۱۰۳ لایق نبودی / ۵ ٩‏ هرق /۱۲ ۱۴ حالگردی / ٩۵‏ پیش من ۲۲۲ نام‌مردی/۱ ۱۱ به‌بازی/ ۴ ٩۸ ۰٩‏ خشنودگردی / ٩۴‏ پاکبازی/ ٩۷‏ حدیث‌دیگری/ ۱۱۰ نانمازی / ٩۷‏ پیش‌داری/ ۱۷۵ ازمیان‌برحیزی / ۱۵۳ چشم‌داری/۲ ۱۰۱ سرجان‌برخیزی /۱۵۳ سردرآری ٩۶‏ بریزی/۱۸۲ برخرچه‌داری /۲ ۱۰ می گردم‌بسی / ٩۰‏ روزگاری ٩۸/‏ هر ٩۹:۹‏ زپیغمبری/۱۲۲ اینجابسی /۲۵۳ خرخری ۱۴۶ حالت کسی /۲۵۳ حدیث‌دیگری/ ۱۱۰ مامضی /۱۴۳۰۱۴۲ صوفیگری / ٩۰‏ درباقی / ۱۹۹ شینی بری /۱۸ مقبول‌باشی ٩۸‏ جنگ‌وداوری/ ۱۹۹ کارداشتمی /۱۴۱ ازسرجان‌برخیزی / ۶۹ کنارداشتمی / ۱۴۰ ازمیان برنعیزی / ۶۹ ازدهنی /۲۲۹ کاستی /۱۴۶ بگشادمی / ٩‏ عهدشکستی /۱۵۳ همدمی /۱۴۳ فهرست‌ها بنهادی‌غمی /۶ بگنجانی / ۱۶۹ سبحانی ۲۵۴ برخوانی / ۲۲۹ دندانی / ۲۲۹ بخوانی / ۰۳۹ ۲۵۹ بیش‌داری / ٩۵‏ تادانی /۱۶۸ خویش‌دانی / ۹۵ تودانی / ۱۷۶ ندانی ۱۰۳۰۱۰۱ نشانی / ٩۷‏ بودن‌زمانی / ٩۵‏ نمی یابدزمانی / ٩۶‏ چراغ پیرزنی / ۲۲۹ شبنمی ۱۰۰ تماشامی کنی /۱۷۸ طاعت‌می کنی /۸۸ کریمی‌می کنی ٩۳/‏ ازاین حوی/ ٩۶‏ محرم نشوی ۱۱۶ ورودنهی /۱۲۷ ۲۹۹ دی کودکی / ٩۱‏ ازغمخوارگی / ۲ ٩‏ شدبه کوی / ۲ ٩‏ حجت‌قوی/۱۷۶ خبرگوی ٩۸/‏ پیشم‌بازگوی / ٩۱‏ سرموی /۲ ۱۰ دیگرتودانی ٩۶‏ ندائی ۱۸۲ حریدارم‌نی ۵۴ خریداری‌نی ۵۴ روشنایی / ٩۶‏ آهی /۱۰۳ این‌درگاهی / ۱۹ بودتاماهی / ۱٩‏ کوشش‌نمای /۱۲۸ گناهی /۱۶۴ نگامی / ٩۶‏ گرفتارآیی /۳۵ جوینده‌یی / ۸٩‏ کمینه‌یی / ۸۷ مهینه‌یی ۸۷ ۶_فهرست آعلام و اشخاص آربری» ارتور/ ۲۴۴ آرین‌پور/ ۰۱۸۳۰۱۶۸۰۱۵۹ ۱۸۹ آسین بالائیوس /۲۶۳ آشنا محمد / ۷۶ آلوسی / ۱۱۹ آندره‌موره/۳ آیتی ؛ عبد آلمحمد/ ۱۲۷ (بن آثیر/ ۶۳ ۰۱۹۲۰۱۷۴۰۱۲۱ ۰۱۹۴ ۴ ۱-۵ ابراهیم (ع) ۲۰۳ ابراهیم آدهم ۰۱۸ ۲۶۳۰۲۳۷۰۱۸۶ ابراهیم بن‌مهدی / ۲۵۲ ابراهیم خواض ۲۲۳ ابراهیم‌ینال/ ۲۱۰۰۱۹۵۰۱۷۹۰۲۶ ابن‌بطوطه/ ۰۱۱۶ ۲۳۸۰۲۲۶۰۱۹۴ این‌بلخی /۰۲۳۸ ۲۶۳ ٍین‌تخری‌بردی / ۱۳۷ ۱ هه این حجرعسقلانی / ۱۴۷۰۱۱۹ این حزم ظاهری / ۸۷۰ ۱۶ ۱ ۰ ۱۷۶ این جفیف /۲۰۱۳۸ ۲۵ این خلکان /۰۱۵ ۰۱۲۰ ۰۱۴۴۰۱۲۳ ۰۱۴۵ ۲ ۲۲ ۲ ۲۵ ۰۲۲۷ ۰۲۳۸ این جوزی ۰۱۵ ۰۱۷۴۰۱۷ ۰۲۱۷ ۰۲۲۳ تست سس سس سس _د..._._ع_ _‏ سس« 2شةقضح ره ۹ ۸ ۹ ٩۰‏ ۰۲۵۶ ۰۲۵۵ ۰۲۴۹ ۰۲۴۷ ۰۲۴۴ ۲ ۲۳۵۹ ۷ ابن‌سیده ۱۲۱ این عربی (محبی الذین) /۰۱۱۴ ۰۱۵۰۰۱۱۹ ۶۳ این عطا/ ۲ ۲۵ ابن‌فارض / ۲۶۳۰۲۳۰ این مسعود ۱۶۱ ابن‌مسکویه ۲۵۲ این‌الندیم ۲۵۲ این‌یمین /۱۸۲ این‌هشام ۲۰۲۰۱۸۰ آبوابراهيم اسماعیل بن محمسد مستملی بخاری ۲۲۳۰۲۳۰ آبوابراهیم اسماعیل‌بن نوح‌بن منصور سامانی / ۳8۹ آبواسحاق اسفراینی / ۰۲۰ ۲۳۷ آب واسحاق‌بن شهریار نوردی کازرونی /۱ ۰۷ 2 آبواسحاق‌شیرازی / ۰۲۰ ۲۶۰ أبواسحاق کرامی /۲۳۸ آبواسحاق‌مروزی/۱۱۲ ابویکر آحمدین آبی الغرابی سعیدین فضل اللّه/ ۶۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلضی ۳۰ آبوبکر خطیب /۱ ۰۷ ۲۳۹ آبوآلحسنآشعری/ ۱۱۲ آپوبکرانباری/۱۱۲ ابوآلحسن‌تونی / ۶۹ ۲۰۶ ۲۴۰ آبوبکرخوارزمی / ۱۰۳ آبوآلحسن حنفی / ۲۰ آبوبکردقاق / ۲۳۹ آبوآلحسن بن‌حسین‌مهرجانی |۶۵ أبوبکرسله‌باف/۲۵۸ آبوآلحسن خرقانی / ۰۱۵۸۰۷۱۰۵۸۰۴۱۰۱۴ آبسوبکرشبلی (دلف بن جحدن/۱۶ 0۱۰۶ ۰۱۶۶۱ ۰۲۲۳ ۰۲۲۴۳ ۰۲۴۱ ۰۲۴۲ ۰۲۴۳۵ ۰ ۰۲۲۴ ۰۲۲۹ ۲۳۸ ۲۴۶ ۰۲۴۹ ۲۴۶۱ ۷۷۲ ۲۵۳ آبوآلحسن عبدالغافرین محمد «مجدالدین» آبوبکر صدیق /۱۲۱۰۱۸ أبوبکرعبد اللّه‌بن آحمدین عبداللّه / ۱۱ آبوبکرعتیق نیشابوری/ ۲۰۳ ویک رفضل ال / ۶۴ أبوبکر قمال‌مروزی/ ۰۱۹ ۲۴۲ آبویکر کلابانی / ۰۲۲۳۰۲۲۰ ۲۴۵۹ أبوبکرمودب / ۰۳۱ ۶۷ ۲۳۷ آبوبکرمحمدین اسحاق‌ممشاد/ ۰۲۰ ۰۲۱ ۳۶ ۲۱۲۳۵ آبوبکر محمدین داوودین سلیمان الزاهد نیشابوری / ۰۲۲۱ ۲۴۳ آبوبک رمحمدین داوودالدقی ۰۲۲۱۰۱۵ ۲۳۹ آبوبکرین ولید اندلسی رامام) /۱۲۹ آبوآلبرکات‌بغدادی/ ۱۲۲ آبوتراب نخشبی ۲۶۰ ابوالناء‌منور/ ۶۵ آبوجعفر البحاث محمدبن الحسین بن سلیمان / ۱۵۲ ابوجعفر خلدی/۰۱۵ ۰۲۲۱ ۰۲۳۹ ۰۲۴۹ ۲۳۶۱ آبوآلحسن آحمدینآبولحواری / ۶۶ ۳۳۹۰ خاورانی /۰۱۸ ۲۳۷۰۱۴۰ اب وآلحسن علی بن اسحاق/ ۱۴۴ آبوآلحسن علیّ بن‌عیسی / ۲۵۶ آبوآلحسین‌سالبه / ۱۴۸ آبوآلحسین‌نوری/ ۰۲۳۹۰۲۲۴ ۲۴۶ أبوحفص حداد/ ۰۱۵ ۰۲۴۰ ۰۲۴۵ ۲۴۹ آبوحنیفه کوفی ۰۱۵ ۰۲۲ ۰۱۲۱ ۰۲۴۱۰۲۴۰ ۲۶۱ آبوحیان‌توحیدی/ ۱۷۸۰۱۷۴ آبوروح لطف اللّبن سعد(جمال الذین) ۵ ۹ ۱7-۵ آبوزراعه‌بوزبجانی / ۳۷ آبوسعد سمعانی (تاج آلاسلام)/ ۶۴۰ ۰۱۹۴ ۰ ۰۲۲۴ ۰۲۲۵ ۰۲۴۲ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۲۶۰ آبوسعید آبی آلخیر(شاه‌میهنه » عزیزروزگار پیر صوفیان » مین میهنه. زاهدمیهنه خاتم آلمشایخ) ۰۳۰۲۰۱ ۶۰۵۰۴ ۰۰۸ ۱/۰ 6 ۳ 6 ۵ ۲۶ ۰۱۷ ۲۷۲۷۸ ۰۲۳ ۰۲۴ ۰۲۵ ۶ ۰۲۷ ۰۲۸ ۰۲۹ ۰۳۰ ۰۳۱ ۰۳۳ ۰۳۴ فهرست ها ۳۰۳ ۵ ۳۶ ۰۳۷ ۰۳۸ ۵۳۹ ۴۰ ۰۴۱ ۰۴۲ ابوسلیمان‌دارانی / ۲۳۹ ۳ ۴ ۴۵ ۰۴۸۰۴۷ ۰۴۳۹ ۰۵۰ ۰۵۱ ]آبوسلیمان داوودین علی بن حلف اصفهانی ۳۲ ۰۵۴ ۰۵۵ ۰۵۶ ۰۵۷ ۰۵۸ ۵۹ _ اظاهری/ ۱۷۶ دی اي ۲ع ۳ي ۴ي هی ۶ ۷ |أبوسهل صعلوکی /۰۹۸ ۲۴۳۰۲۴۲۰۱۶۰ ۸ ۶۵ ۷ ۷۱ ۷۲ ۵۷۳ ۰۷۴ ۷۵ .| آبوسهلمحمدین‌موفق ۲۴۸۰۲۲۲ ۶ ۷۷ ۷۸ ۰۷۹ ۰۸۰ ۰۸۱ ۰۸۲ ۸۳ | آپوشجاع‌فاتك/۱۸۱ ۴ ۸۶ ۸۷ ۸۸ ۸۹ ۰ ۰۱ ۲ .| أبوآلشرف ناصح‌بن ظفرجرفادقانی /۱۴۴۰۱۲۴ ۴۳ ۰۹۵ ۵۹۶ ۸۱۹۷ ۰۹۹ ۰۱۰۰ | أبوآلضیانصرین آسعد/۶۵ ۸ ۳۲۲ ۴ ۵ ۰ ا|ابوطالب‌مکی /۲۳۰ ٩۲ ۲‏ ۱۳ ا/ابوطاهر/ ۲۴۷ ۵ ۷۶ ۱۱۷ ۰۱۱ ۰۱۲۳ ۰۱۲۴ برطامرسمیدین فضل ل ۶۲7 ۶ ۷ ۱۴۱ ۰۱۴۳ ۰۱۴۴ ۰۱۴۶ | أبوطاهرسلفی آحمدینمحمداصفهانی /۲۲۶ ۸ ۰ ۰۱۵۱ ۰۱۵۲ ۰۱۵۴ ۰۱۵۷ | أبوآلطیب‌طبری(قاضی) ۲۳۷ ۸ ۰۶۰ ۱۶۱ ۰۱۶۵ ۰۱۶۶ ۰۱۶۷ | آبوآلعلاءحسن‌بن أحمدعطارهمدانی /۲۲۶ ۸ ۷۰ ۰۱۷۵ ۰۱۷۶ ۰۱۷۷ ۰۱۷۸ .| أبوآلعلاء‌عفیفی /۲۶۲ ۸۹ ۰۱۸۰ ۰۱۸۳ ۰۱۸۵ ۰۱۸۶ ۰۱۸۹ .| آبوآلفتحعبیداللّه‌بن‌محمد/۶۵ ۰۱ ۰۱۹۲ ۰۱۹۳ ۰۱۹۴ ۰۱۹۵ ۰۱۹۶ بوآلفتوح آحمدین سهل‌بن محمدین أحمدین ٩ ۲۲ ۷ ۷‏ ۸ ۱۶ ]ی آلحسن/۶۴ ۷ ۱ ۱ آبوآلفتوح‌رازی / ۱۲۵ ۵ ۷ ۱۱ آبوآلفتوح‌طاهر/ ۶۴ ۱۱۱۰۶۵ ابسوسعید سعدبن آبی طاه رسعیدین سعیدین . آبوألفتوحمسعودین فضل آلعامری / ۶۴ آبوآلخیر/ ۱۱۱۶۴ آبوسعیدآعرابی ۲۴۳۰۲۲۱ آبوسعیدخراز/ ۱۴۱ آب‌وسعید عبدآلک ریم بن آبوبکرمحمدین آبوآلمظفر منصورین محمدین عبدآلجبار تمیمی مروزی/۱۷۷ آبوسعید قرمطی /۲ ۲۵ آبوسعیدعیاری / ۰۳۸۰۱۰ ۲ ۲۳۴ آبولفتیان عمرین عبد آلکریم رواسی / ۶۵ آبوآلعباس أحمدین زکربا التسوی الزاهد / ۲۲۱ بپ۳۳ ابوآلعباس آحمدزرکوب شیرازی / ۱۷۶ آبوآلعباس بن‌عطا/ ۲۴۴ آبوآلعباس‌سیاری / ۲۴۷ آبوآلعاس قصاب /۰۱۱ ۰۲۴۳۰۸۱۰۷۵۱۵۸ ۲۴۵ ۳۰ أبوعبدالرحمان‌بن سلمی /۰۱۵ ۰۱۵۲۰۱۲۰ ۳«(«(«(حظ((۱( ( 6۵( ( 6( ۳ 2+۴۳ ۱۳۶۱ آبوعبذ الرحمان بن محمدین حسین بن محمدین موسی بن خالدین سالم بن راویة‌بن قبیصة‌بن سراقه ازدی‌نیشابوری /۱۶ آبوعبد اللّه‌بن آلجلاء / ۲۳۹ آبوعبد لین کرام / ۶4 ۰۱۷۵ ۲۴۵ أبوعبد اللّه ین محمد المعروف بکله / ۱۲۱ آبوعبداللّه جعفربن محمدبن‌باقروع) / ۱۷ آب وعبداللّه الحسین بن اسماعیل محاملی (فاضی) ۱۱۲۰۵ أبوعبد اللّه حضری/ ۲۴۴۰۱۱۲۰۱۱۰۱۰ آبوعبداللّه داستانی /۰۵۸ ۲۴۵ آبوعبداللّهدامغانی / ۲۰ آبوعبد اللّه محمدین أحمدین محمدبن آحمدین محمدکامحی / ۶۵ آب وعبداللّه محم دین خفیف شیرازی / ۱ ۰۷ ۲۵۲۵۸ آبوعبد اللّه محمدبن عبداللّه المعروف به باکویه شیرازی /۰۷۱ ۲۴۵۰۲۱۶ آبوعبید الله عبدآلسواحصدبن محمد الفقیه جوزجانی /۱۵۶ آبوعثمان‌حذاد/ ۰۱۵ ۲۴۹ آبوعلی حسن بن أحمدعثمانی /۲۳ ۲۴۸۰۲ آبوعشمان‌حیری /۰۱۰۶ ۰۲۴۰ ۲۴۵ آبوآلعلاءعفیفی ۲۶۲ آبوعلی الیاس ۲۴۶ أبوعلی دقاق/ ۰۷۱ ۰۱۶۹۰۱۱۲۰۱۱۱۰۱۰۴ ۲ ۱7۰-۵۰۵ آبوسعیدنام(زندگی نامه ابوسعید ابوآلخبر) آبوعلی رودباری / ۰۱۶ ۰۲۳۹ ۰۲۴۶ ۲۴۹ آبسوعلی زاهسرین أحمسدبن محمدین عیسی ‏ سرخسی /۱۱۲۰۱۱ آبسوعلی سینا(شیخ السرئیس» بن سین شرف آلسلك) / ۰۱۷ ۰۳۹ ۰۴۲۴۱۴۰۱ ۴۳ ۰۱۱۲ ۰۱۲۳ ۰۱۵۴ ۰۱۵۵ ۰۱۵۶ ۷ ۲۱-۲ آبوعلی شادابن‌نامی / ۴۵ ۱ آبوعلی شبویی /۰۷۶ ۰۱۱۲ ۰۲۱۲ ۰۲۴۴ ۳۴۷ آبوعمروقاضی /۲۵۲ آبوآلفتح‌بستی ۲۴۰ آبوآلفتح‌حسینی / ۱۸۹ آبوآلفد!/ ۲ ۱٩‏ بو لفضل سوری‌بن المعتزعمید / ۱۴۵ آپوآلفضل محمدین آحمدین آبوآلحسن/۵ی ۱۴۱ آبوآلفضل محمدبن أحمدین آبوآلخیر/ ۶۵ آبوآلفضل محمدبن حسن سرحسی / ۰۳ ۰۸ 0٩‏ ۸ ۱۲-۵۵ بو لفضل محمدبن حسین بیهقی / ۰۲۰ ۲۶۰ آبوآلقاسم‌بشریاسین ۰۲ ۲۴۷۰۲۷۰۱۰ آبوآلقاسم‌بغوی/۱۱۲ آبوآلقاسم جنیدین محمد نهاوندی /۰۱۵ ۰۱۶ ۰ ۰۲۲۴ ۰۲۳۸ ۰۲۴۶ ۰۲۴۹ ۰ ۲۵۱ ۲۵۲ ۱4۸ بوآلقاسم حسن‌بن محمدبن حبیب مفسر/ ۵ ۱ اولتاسم سس بن علی الیش ابوری / ۱۸۰۶ ۲ ۱۵ آپوألقاسم‌روح بن‌منصور/ ۶۴ آپوآلقاسم‌سلمان‌ناصر/ ۶۵ آبوآلقاسم طاهرین سعیدبن بی سعید / ۶۳ آبوالقأسم قشیری/۰۲۲ ۰۲۳ ۰۲۷ ۰۵۲۰۳۶ ۵ ۶۱ ۷ ۸۸۰ ۱۲۶ ۰۱۴۶ ۱۵ ۷۲ ۰۱۶۷ ۰۱۶۹ ۰۱۷۶ ۰۱۸۵ ۲۱۶ اه ۲۵۵ آبوآلقاسم نصرآبادی/۰۱۶ ۲۴۹۰۲۴۶۰۱۲۰ آبوآلقاسم‌هاشمی /۱۰۵ آبومحمد احمدبن عبداللّه المزنی النیسابوری/ ۱۳۱ آب ومحمد جوینی (امام)رکن آلاسلام / ۴۵ ۱۴۹۵۸۳ اش و تن موی تا لمت رعی النیشابوری/ ۲۴۹۰۱۶۰۱۵ آبومحمدعیاری / ۱۰ آبومسلم فارس بن غالب الفارسی / ۷۱ آبوآلمظف رسعدبن الفتوح / ۶۴ آب وآلمظفرموسی بن‌عمران انصاری / ۶۵ آبوآلمعالی جوینی (امأم الحرمین) / ۰۱۹ ۰۲۰ و ۱ آبوآلمعالی عبدآلمنعم بن عبداللّهبن محمدبن مظفرفراوی‌نیشابوری /۲۲۶ آبوآلمفیث (حسین‌بن منصور حلاج)/۰۱۲۷ ۲۵۱ روانش ۱۳۴ ات ی اه سس مین اه عطاری / ۲۲۶ آبومنصورورقانی /۰۳۱۰۲۶ ۰۵۱ ۱۹۵ انوا تخت عیند الق اه نهد الله یه مدق سهروردی/ ۲۲۷ ابونصر سراج/۰۱۵ ۰۳۶ ۰۱۵۳ ۰۲۲۱ ۰۲۴۷ ۳۶۳ آبوزعيم / ۲۴۳۰۲۲۱ آپوآلولید محمدین |دریس السامی /۰۵ ۰۱۱۲ ۱۳ آبوآلمکارم محمدبن طاهر/ ۶۵ آبویعقوب آقطم /۲۵۱ آبویعقوب نهرجوری /۲ ۲۵ آبی آلبقاء آلعکبری/۱۸۲ ۱٩۹ ۴۰۱۹ ۳/ انسزخوارزمشاه‎ اتهء‌هرمان / ۱۵۴ آحمدینآبی آلحواری/ ۱۷۴ آحمدبن خضرویه ۰۱۰۵ ۰۲۴۰ ۲۶۰ احمدین محمد السایح/ ۲۲۱۰۱۵ آحمذجام / ۰۱۷۷ ۱۸۹ آحمدغزالی (امام) / ۱۵۱۶۷ ادواردبراون ۰۲۶۲۰۱۵۴۰۱۴۴ ۲۶۳ ارسلان غزنوی/ ۰۱۲۹ ۱۴۵ استعلامی» محمد/۰۲۲۴ ۰۲۳۸۰۲۳۷ ۰ ۲۵۵ استیونسن ۷۷ اسعادقندیل / ۷۷ اسعدین‌سعید ۰۶۵ ۱۹۴ اسفندیار/ ۱۰۱۲ اسکندرمقدونی (ذوآلقرنین)/۲ ۱۱۸۰۱۰ اسماعيلك‌دقاق / ۱۶۹ ۳۰۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخن ۱ آشتیانی » سیّدجلال الذین / ۰۲۳۰ ۰۲۳۱ ۲۳۲ ابابوبوآلخیر/ ۰۱ ۱۱۱۰۱۰ اصحاب صفه / ۳۷ اصطخری/۱۲۴ اصیل الدین محمدشیرازی / ۲۵۷ انشا ایرج / ۰۱۷۴ ۱۸۵ افلاطون /۲ ۱۶ افلاکی / ۲۵۹ اقبال اشتیانی » عباس/ ۰۱۸۱۰۱۷۹۰۱۴۵ ۰ ۲۵۹ اقبال محمد/ ۲۶۳ فخررازی(امام) ۱۲۲ قفال رامام) /۷۱ الارا/ ۱۳۱ الفت , محمدباقر/ ۱۸۲ المعتصم /۱۴۸ الیاسزع)/۱۱۸ ام البنین (فاطمهدقاقیه) /۲ ۰۱۷ ۲۴۶ ام الرضاراضیه / ۶۵ ام فروه ۲۴۴ امیرحسینی هروی /۱ ۲۳ امیرمعزی ۱۴۵ أُوحد العطّایفه محمدین عبد السلام / ۲ ۱۹ آوحدی‌مراغه‌ای / ۲۳۱۰۱۲۹ اودراکا/ ۱۳۱ اباز/ ۱۰۵ ایرج‌میرزا / ۱۲۹ ایزدی؛ سیروس /۱۶۱ باباکمال‌خجندی /۲۵۸ باباکوهی /۱ ۰۷ ۱۵۰ باحرزیآبوآلمفاخریحیی / ۲۳۲۰۱۵۱ بازول‌جیمز/ ۷۷ باقرزاده علی (بقا)/ ۱۱۰ بانویه ۲۳۸ بایزیدبسطامی ۰۱۱۶۰۱۰۲۲۷۰۱۸۰۱۴ ۳ ۵ ۲۶۴ برتلس آندرویوگنی پویچ / ۰۱۵۴ ۰۱۶۱۰۱۵۹ ۱۸۹۳۰۶۸ برناردشاو/ ۱۷۸۰۱۷۷ بزرگمهن منوچهر(صاحبدل) /۱۶۱ بشارین‌برد / ۱۸۰ بلوهر/ ۱۳۰ بنی اسرائیل / ۵۶ بودا/۰۲۴ ۰۱۳۲۰۱۳۱۰۱۳۰ ۰۱۳۴ ۰۱۳۵ ۶ ۳ ۳۱۱( بوذاسف / ۱۳۰ بوصالح استاد/ ۰۶۷ ۲ ۲۰ بوعلی ترشیزی / ۰۱۶۹ ۲۱۵ بوعلی شادان /۱۸ بول‌کراوس /۴ ۲۵ بونصرشیروانی ۵۴ بهاءولد / ۱۴۹ بها محمدتقی /۰۱۲۴ ۱۹۸۰۱۹۷۰۱۷۹ بهلول(سلطان آلمجذوبین)/۱۱۴ بهمنیان آحمد/۶۷ ۰۱۵۱۱۷۶ ۰۱۶۷ ۹ ۱۳-۵ پژمان‌بختیاری» حسین / ۲۳۰ پوزانی ایتالیایی /۲ ۲۶ ۰۲۵۶ ۰۲۵۲ ۰۲۵۱ ۰۲۴۶ ۲۴۴ ۲ ۲۵۸ جانسون, دکترساموثل / ۷۷ جریری/۰۲۳۹ ۲۵۲۰۲۴۴ جعفرصادق(ع) / ۲۴۴۰۲۲۳۰۱۲۰ جغري‌بيك ۰۲۶ ۰۱۹۵۰۱۷۹۰۱۴۵ ۲۰۶ جلابی هجویری» علی بن عشمان / ۱۵۲ جلال الذین عبدآلرحم‌ان‌بن آبی بکر حبیب عجمی (أبومحمد) ۰۱۵ ۰۱۲۱ ۲۵۶ حبیب اللهی , آبوالقاسم / ۲۵۹ حسن‌بصری ۰۱۵ ۰۱۲۰ ۲۵۶ حسین موذب /۰۳۵ ۴۵ ۰۷۵۰۷۲۱۵۶۱۵۵ ۵ ۷ ۰۱۸۴ ۰۱۹۸ ۱۹4 ۲۰۵ حسین بن ضحاله الیاهلی (الخلیع) / ۲۵۳ حسین بن علی (ع) امام / ۰۱۷ ۰۷۵ ۰۱۱۸ فهرست ها ۳۰۷ پیرآبوآلفضل / ۰۲۰۳۰۱۲۰۰۱۱۵ ۲۰۷ جمشید /۲۱۶ تاج آلملك /۱۵۶ سته ۱۵۰ تجدد/ ۲۵۴ جوینی عطامذك / ۲۲۵ ترکان خاتون / ۲۲۷ جهانداری کاووس ۱۷۶ ترکمانان ۰۵۲ ۰۷۶۰۵۷ ۱۸۰۰۱۷۹۰۱۴۵ چانا/ ۱۳۳۰۱۱۳۲۰۱۳۱۰۱۳۰ ۱۹۵ چلبی /۲۵۸ تفضلی ‏ تقی ۱۷۷۰۱۱۱ توحیدی پور مهدی/۲۳ ۱۸۲۰۱ حاجی خلیفه /۰۵ ۱۵۸۰۱۱۲ توکلبن اسماعیل (ابن البزان / ۱۸۹ حارث‌محاسبی / ۲۵۰ تعالبی /۲۱۹ حافظآبی نعیم آحمدبن عبداللّه اصفهانی / ۲۲۳ توماس کارلایل /۳ حافظ /۰۵ ۰۱۹ ۰۱۱۴ ۰۱۴۱۰۱۲۸ ۰۱۶۰ جابرین عبداللّه اندلسی / ۱۵۹ ۶ ۶۸ ۰۱۷۲ ۰۱۷۵ ۰۱۹۹ ۰۲۱۱ جاحظ / ۰۷ ۱۱۴ ۰ ۲۱۵۴ جامی / ۰۱۲۹۰۸۲۰۱۹ ۲۲۷۰۲۲۲۰۱۵۰ احامد/۲۵۳۰۲۵۲ (سیوطی)/ ۱۱۴۰۷ جلال الذین محمد بلخی ۰۳۷ ۰۵۰ ۰۸۳۰۵۵ ۴ 6 ۲ ۷۷ ۰۱۲۶ ۰۱۲۷ ۸( ۱( ۲( ۲ 2-2 ۲ ۲۲۲۶ ۰۲۲۹ ۰۲۳۰ ۰۲۳۷ ۰۲۵۴ ۸ ۰۲۶۲ ۲۶۳ جلال آلممالك / ۱۳۹ جمال الدین محمد ین عبد الرزاق / ۰۱۷۳ ۱۹۹ ۱۳۹۱۳۰ حسین بن مسعودفراءبغوی‌شافعی / ۲۲۶ حصری/۲ ۲۵ حقیقت. عبدالرفیع ۲۳۰ حکمت. علی اصغر/ ۱۳۰ حکیم بن‌محمددیمونی / ۱۱۲۵ حلاج / ۲۷ ) ۱۵ ۱/۵( 66( ۶۵ ۲۱ ۲۲ ۲۵۳ ۳۸ حمد اللّهمستوفی قزوینی /۱۸ حمزة التراب ۰۳۷ ۱۹۹۰۱۹۸۰۵۶ حمیل ضمری /۲ ۱۷ خاتم آلاولیاء / ۱۷ خاقانی شروانی ۲۴۰۰۱۹۲ خواجو/۱۸ خواجه آبوآلفتح / ۰۵۷ ۲۱۰ خواجه احرار/ ۶۷ خواجه حمدمحمد صوفی ۳۵ خواجگك‌سنگانی /۱۶۵ خواجه‌حمویه ۰۲۰۱۰۴۴۰۳۱ ۲۱۷ خحواجه‌مظفر/ ۷۵ حوافی . مجد /۱۰۸ خواندمیر/ ۲۲۶ خضر/ ۰۱۳ ۰۱۱۹۰۱۱۸۰۱۱۶ ۲۶۰ خطیب بغدادی / ۰۱۶ ۲۴۳۰۲۲۱ خحیام /۳۷ دامادی(مرحوم سید صدرالدین) /۱ دامادی سیدمحمد ۷ دانالی /۱۴۰ دانته ۲۶۳ دانش پژوه» محمدتقی /۰۱۲۳ ۰۱۲۶ ۱۵۷ داوود طایی آبوسلیمان داوودین نصیر طایی ۰۱۵ ۶ ۱۶۱ دبیرسیاقی ؛ سیدمحمد/ ۱۱۲ دستگردی وحید / ۰۱۲۹ ۰۱۶۵ ۱۷۶ دهشیری. ضیاء الدین / ۲۵۴ دعبل /۱۸۲ دهمّان‌علی شطرنجی /۱۳۲۷ آبوسعیدنامه(زند نس آپوسعیدنامهرندگی نامه آبوسعیدآبوآلخین دیوجانس/۱۱۴ ی دی خویه ۲ ۲۶ ذهیی ۷۰ رابعه‌دختر کعب / ٩۷‏ راجه /۱۳۳ ۰ ۱۳۹ راهولا/ ۰۱۳۹ ۱۴۰ رجایی . حمدعلی /۰۱۲۶ ۱۵۰ رشیدالدین فضل اللّ / ۲۲۵ رضی . آبوآلقاسم نوح بن منصور/ ۱۵۵ رضی الدین علی لالا/ ۰۲۲۶ ۲۲۸ رضی الدین نیشابوری / ۷ ۱۰ یی /۵ ۳۵۸۰ روبرتسون اسمیث/۲۶۲ روزبهان‌بقلی /۱۴۳ روزبهان‌وزان‌مصری /۲۲۷ رویم /۰۲۳۹ ۰۲۴۴ ۲۵۶ رویمی رابرت / ۶۳ رینولد /۲ ۲۶ ریاضی یزدی /۱۲۹ ریتر/ ۰۱۷۸۰۱۵۸۰۷۷۰۷۱ ۱۸۰ زریاب‌خویی ‏ عباس /۱ ۱۵ زرین کوب عبسدآلحسین /۰۸ ۰۱۲۴۰۱۱۵ ۵ ۲ ۱۸۳ زمجی اسفزاری. معین الذین / ۱۹ ژوکفسکی والنتین ۰۱۵۳۰۱۵۱۰۱۱۲۰۱۷۶ ۱۳-۱۵۲ ساکیاس/ ۱۳۲۰۱۳۰ سام بن‌نوح /۱۱۸ رت سامرست‌موام /۲ ۱۹ سبکی ‏ تاج الذین آبونصرعبدالوهصاب بن تقی الدین/۰۱۹ ۰۲۴ ۰۱۱۱۰۸۲ ۰۱۱۲ ۳ ۲ ۷۷۳ ۰۱۷۶ ۰۲۲۶ ۰۲۴۴ ۶ +۱7۰ ستاره / ۱۵۵ سخاوی» شمس الدین / ۰۱۴۷ ۱۵۷ سرتوماس ادامز/ ۲۶۲ سدیدالذین غزنوی / ۰۱۷۷ ۱۸۹ سروشان ۲۵۵ سریج (بازاشهب) /۰۱۱ ۲۵۶ سری‌سقعلی (أبسوالحسن) ۰۱۶۰۱۵ ۰۱۷ ۰ ۷۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۶ ۲۶۱۷ سعدی مص لح الذین/۱۵ ۰۱۰۷۰۱۰۶ ٩۲ ۷۳۲ ۶‏ ۰۱۵۹ ۰۱۶۰ ۰۱۶۲ ۵ ۲۶۲ سعدالدین‌حموی/ ۰۲۲۶ ۲۲۸ السعیدی ۶۴ سقراط / ۰۶۷ ۸۳ سلاجقه ۰۲۶ ۰۲۷ ۰۵۲ ۱۹۵۰۱۷۹۰۱۴۵ سلطان سنج رسلجوقی /۰۱۸ ۲۰۱۷۹ ۰۱۹ ۳ 2۵۳۹ ۱۹۶ سلطان محم‌ودغزسوی / ۰۱۹ ۰۲۱ ۰۲۵ ۰۶۹ تا سلطان محمد خوارزمشاه / ۰۲۲۷ ۰۲۲۸ ۲۳۰ سلطان مسعودغزنوی ۰۱۲۹ ۱۹۵ سلطان‌ولد (بهاء الددین‌محمد) /۶ ۰۱۰ ۲۵۸ سلیمان(ع)/۲۱۹۰۱۸۱۰۱۰۱ ۳۰۹ سمعانی ۱۷۴۰۸۱۰۷۲۸۷۱ سمنون / ۲۳۹ سنایی /۰۲۴ ۰۳۷ ۰۱۲۴۰۱۱۳۰۵۰ ۰۱۳۲۵ ۷ ۷ ۷۳۰ ۰۱۴۶ ۰۱۴۷ ۰۱۴۸ ۵ ۲۴۰ السندوبی » حسن /۴ ۱۷ سیدحمزه | ۴۹ سهل بن عبدالله/ ۰۱۱۷ ۰۲۳۰ ۰۲۵۱ ۰۲۵۲ ۲۱2۷ سماءالدوله / ۱۵۶ سمیعی , کیوان / ۲۳۱۰۱۶۰ سید ارون_اساکیا-مونی گلوناما/۰۱۳۲ ۰۱۳۳ ۴ ۰-۰-۵« سیستانی , امیراقبال / ۲۳۰ سیف الدین باخرزی/۰۱۸۳ ۰۲۲۶ ۰۲۲۸ ۲۳۰ شافعی (محمدبن ادریس)/۰۱۱ ۰۱۲۱۰۲۱ ۲۱۶۰۱۵۱۴۳ شاه‌شجاع کرمانی ۰۲۴۰ ۲۴۵ شاه‌طهماسب/ ۱۸۹ شبل الدوله آبوآلهیجامقاتل / ۱۴۶ شریبه نرالین /۲۲۲ شفق «صادق رضازاده) /۰۴ ۰۱۱۱ ۰۱۵۳ ۴ ۱-7۵ شکسپیر/ ۷۷ شمس آلعرفاء / ۲۵۴ شمس آلمعالی قابوس /۰۱۰۳ ۲۴۳ شمس الدوله / ۱۵۶ شهاب الذین محموداهری / ۲۵۷ ۳۱۰ شهریار/ ۲۳۷ شمس تبریزی ۰۸۳۰۶۷ ۰۲۴۸۰۲۲۳۰۱۵۲ ۷ "۱ شهربانویه / ۰۱۷ ۲۵۹ شهرستانی / ۱۲۴ شیخ اسماعیل قصری / ۲۲۷ شیخ اشراق / ۱۲۲۰۱۱۶ شیح بهایی /۰۱۵۸ ۲۵۳ شیخ صدرالدین اردبیلی / ۱۸۹ شیخ صدوق /۱۳۰ شیخ صفی الذین اردبیلی / ۱۸۹ شیخ عماریاسربدلیسی / ۲۲۷ شیخ محمدلاهیجی /۸ ۲۳۱۰۱۰ شیخ محمودشبستری ۰۱۲۵ ۲۳۱ شیخ مفید / ۲۵۸۰۱۷ صائب/ ۱۷۸۱۶۸۰۱۴۱۰۱۴۰ صاحب ‌الزمانی » ناصرالدین / ۱۸۰ صدوق (آبوجعفر محمدین علیٌ بن آلحسین بن موسی بن‌بابوية آلقمی) /۱۲۲ صفا ذبسیح ال له / ۰۱۲۷۰۱۱۲۰۱۱۱۰۵ ۱ ۱:۸۵ صولی /۲ ۲۰ طاهری‌عراقی . آحمد/ ۲۶۱ طغرل / ۰۱۷۹۰۱۴۵۰۳۱۰۲۶ ۲۱۰۰۱۹۵ عباس(ع)/ ۱۷۹۰۷۵ عبد آلحاوی /۲۶۳ عبد اللّه مروارید / ۶۳ عبدالرزاق کاشانی /۱۱۸ عبدالرسولی » علی / ۲۴۰ عبدالسلام‌هارون / ۰۷ ۱۱۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیی) عبد العزیزمحمدنسفی (شیخ)/۱۱۸ عبد العزیزین‌مروان / ۱۷۳۰۱۷۳ عبدالغافر/ ۰۲۴ ۰۲۹ ۰۷۱ ۰۸۲ ۱۷۶۰۱۴۰ ۲۴۶ عبد الغفورروان فرهادی / ۲۵۴ عبدالملك !سکاف /۲۵۴ عبد الملك بن‌مروان / ۱۷۲ عبید اللّه ین محمودشاشی / ۶۷ عثمان اسماعیلی بحبی / ۲۶۱ عرفی / ۱۶۸۰۱۵۰ ۱۷۳۰۱۷۲/8 عطار/ ی ۱۴۱۱۳۷۵۱۸۰۱۱۵ 0۷۱۱۵۹۰۵۰ ۲ ۳۵۸۸۷ ۰۱۱۴6 ۰۱۱۵ ۰ ۰۱۲۳ ۰۱۲۷ ۰۱۳۸ ۰۱۴۲ ۰۱۵۱ 8۹ ۰۱۷۵ ۰۱۹۸ ۰۱۹۹ ۰۲۲۱ ۰۲۲۳ ۴ ۰۲۳۱ ۰۲۴۱ ۰۲۴۴ ۰۲۴۶ ۲۴۷ ۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۱ ۰۲۵۲ ۰۲۵۳ ۰۲۶۰ ۳۶۲ عقیقی . نجیب ۲۶۴ علاءالدوله / ۰۱۴۹ ۰۱۵۶ ۰۱۸۵ ۲۳۰ علیّ بن آبی طالب(ع) (آبوتراب ‏ آبوآلهیجای امیرالمومنین)/۰۱۶ ۰۱۲۰۰۵۸۰۲۱۰۱۷ ۱ ۱-۱( علیّ بن الحسین (زین آلعاب‌دین) (ع)/ ۰۱۷ ۱9۵۹۰۱۰ علی بن‌زیدبیهقی ۲۳۹ علی بن‌عیسی /۲۵۲ علی بن موسی السرضا(ع) ۰۲۱۰۱۸۰۱۷ ۲۱۳۶2۳۰۵۱۲۰ عمادکانب اصفهانی /۲ ۱٩‏ عماره / ۰۳۹ ۲۵۹ عمرین الخطّاب/ ۲۱۴۰۱۰۱۵۰۱۰۴ عمرین الفارض /۲۶۳ عمروین‌علمان ۲۵۲۰۲۵۱ عنصرآلمعالی کیکاووس /۱۰۳ عمیدآلملك آب ونصر منصورین‌محمدکندری نیشابوری ۱۴۵ عوفی . محمد / ۱۲۷ عیسی (ع) ۰۸۸ ۹۷ ۰ ۵ ۱-۳ عین آلقضات /۰۳۹ ۱۵۱ غایرخان / ۲۲۷ غز/ ۶۱ ۶۲ ۴ي ۶۵ ۶۶ ۰۱۷۹ ۰۱۹۰ ۲۱ - غزالی /۰۲۴ ۰۱۱۶ ۰۱۲۹ ۰۱۴۳ ۰۱۴۴ ۷ "۱۰-۱ غنی. قاسم/۰۱۳۲ ۰۱۵۵ ۰۱۷۹ ۰۱۹۳ ۳۱۳/۳۱ غیاث این آبوآلفتح محمدبن سام بن حسین بن سام ۱۹۲۰۱۹۰ فژادافرام البستانی / ۱۸۰ فخرگرگانی / ۱۹۷ فرانسواداسیز/ ۱۶۰ فرهی‌هروی»معین لین (ملامسکین) ٩‏ " فردوسی ۲۳۱۰۱۴۶۰۱۲۲۰۲۰ فرعون ۲۱۶ فرغانی » سعیدالذین سعید / ۲۳۰ فروزانفس بدیع الزمان ۰۴۱۰۸ ۰۴۷ ۰۵۸ ۶ ۱۱۵( ۱۷( ۳ ۱( ۸ ۴۹ ۰۱۵۰ ۰۱۵۸ ۰۱۶۷ ۰۱۷۳ سس ۲۴۸ ۰۲۴۶ ۰۲۲۴ ۰۲۲۳ ۷۲۸۳ ۴ ۳۵۸ فروغی ‏ محمدعلی (ذکاء الملك) /۰۱۲۶ ۱۴۲ فضل اللّه‌بن أحمدبن‌محمد المیهنی / ۱۱۱ فیاض علی اکبر/ ۲۶۰ فاآتی /۱۶۴ قاسم بن‌محمدی نآبوبکرین صدیق / ۲۴۴ قاضی سیفی / ۳۶ ۶۹ ۲۰۹ ی ۳۰ و اعد( مالسا اعد محمد(ما‌نشانون/ ۰۳۶۰۲۱۰۲۰ ۱۲۶ ۱۶۰۵۷۵ قریب. عبد العظیم / ۰۱۶۰ ۱۶۸۰۱۶۲ قزوینی (جم‌ال السدین آبویحبی زکریابن محمد) ۱۴۸۰۷۲۱۳۰۰۲۹ قزویضی» محمد/۰۳ ۰۵ ۱۱۱۰۴۲۰۱۵ ۰۱۹٩ ۰۱۷۶ ۰۱۵۹ ۱۴۷ ۴ ۹‏ ۱۵۰۵ قشیربن کعب/ ۲۴۸۰۲۲۲۰۱۶۷ قطب الذین یحیی جهرمی /۱ ۰۲۰ ۲۲۳ قطب الذین ابهری /۲۵۸ قفال‌مروزی / ۰۱۲۴۰۱۱ ۲۳۹ قمی. حاج‌شیخ عباس /۱۲۴ اقیصر/۵ ۱۰ کاشانی / ۱۱۹ کتابی » بدرالدین / ۱۳۱ یر /۱۷۲ کدبانوماهك /۴۴ ۳۱ کراخاتون /۲۵۸ کعب آلاأحبار/ ۲۱۴ کمال الدین آبوروح /۲ کمال الذین اصفهانی / ۱۹۹ کمال الدین خوارزمی / ۲۲۶ کمیت‌بن‌زیداسدی/۱۶۲ کلب الروم / ۱۰۴ گاندی/۱۶۴ گنابادی محمدپروین / ۱۴۰ گوهرین» صادق/۰۳ ۰۱۱۱ ۰۱۱۶ ۰۱۲۳ ۷ ۱-۰۵ گیلان‌شاه/ ۱۰۴ لائوتزه / ۱۶۱ لسترنج ۲۶۳ لقمان‌سرخسی ۰۱۱ ۵۷ لقمان/ ۲۱۴۰۱۰۵۰٩۹۰‏ مارا/ ۱۳۱ مارگریت اسمیث/۲ ۱۷ مارگلیوث / ۰۲۲۴ ۲۴۲ ماسینیون ۲۶۱۰۲۵۴۰۱۴۴ مأمون‌عباسی / ۱۲۰ مای فریتز/ ۱۷۶۰۷۷ مت آدم / ۱۶۰ متنبی ۲۶۳۰۱۸۱ متوگل‌عباسی / ۱۸۰ محمّق مهدی / ۱۶۰ محمدباقل امام(ع) / ۲۲۳۰۱۲۰ محمدینأبوبکر صدیق / ۲۲۴ محمدآبوزهه/ ۱۷۶ محمدین حوقل بغدادی(ابوآلقاسم) | ۱۴ محمدین‌داوود / ۲۵۶ محمدین الماك / ۱۴۱ محمدطاهرین عبد اللّه / ۲۴۵ محم‌دین عبد ال (ص) پیامبس رسول اکرم : مصطفی /۰۱۷ ۰۲۲۰۲۱ ۰۳۲۰۳۱۰۳۰ ۰۵٩۹ ۰۵۸ ۰۴۹ ۰۴۵ ۳‏ ۰۱۱۸ ۰۱۲۱ ۱ ۳ ۶ ۰۱۷۳ ۰۲۰۳ ۵ ۲۱۳-۰۵۷ محمذعبد آلهادی/ ۲ ۱۵ محمدین‌علی / ۱۷ محمدین علی حکیم ترمدی (آبوعبداللم) / ۶۶ ۲۶۰ محمدین محمدپارسای‌بخارایی / ۲۶۱ محمدین‌منور/ ۱۹ ۱۷۰۱۶۰۱۱۳۰۱۲۰۱۱۱ ۲٩۲ ۷۲ ۷۷ ۲ ۰‏ ۲ ۰۴۳۱ ۷ ۳۲ ۶ ۶۷ ۶۸ ۷۵ ۷۷ 0۷۸ ۴ هه ع ۵۸ ۱۱۵۹ ۱۱۶ ۲ ۰۱۲۴ ۰۱۲۶ ۰۱۴۴ ۰۱۴۸ ۰۱۸۹ ۰ ۰۱۹۱ ۰۱۹۳ ۰۱۹۴ ۰۱۹۵ ۰۱۹۶ ۲۴۷ محمدبونصرختنی /۷۱ محمدزکریا / ۰۷۲۰۷۱ ۲۵۲ محمود غزن_ وی (سبکتکین) ۰۱۸ ۰۲۱۰۲۰ ۶ ۲۳۷ ۴ ۷ ۰۱۲۴ ۰۱۳۰ ۰۱۵۶ ۹ ۲۱۶۵۱ محمودین عثمان کازرونی ۰۷۱ ۱۸۹ محیی الذین عبسدآلحمید محمد / ۰۵ ۰۴۶ ۲ ۲۳ ۰۱۴۴ ۰۱۵۹ ۰۲۱۹ ۰۲۲۲ فهرست‌ها ۲۶۰ ۰۲۵ ۷ محمدمنیر الدمشقی / ۱۷۴ مجدالذین بغدادی/۰۱۲۱ ۲۲۹۰۲۲۸۰۲۲۷ مجلسی /۱۳۰ مرس تون عم ی ۱۳۲ ۱۳۷ ۰۶۵ ۱۳-2 مریم /۲۵۸ 4 مسعودین محمود(سلطان) ۰۲۶ ۰۱۷۹ ۱۸۰ مشکان‌طبسی /۱۵۵ مشکوة سیدمحمد /۱۵۸ کون شمه اد ۱۱۱۳۰۱۱۱۱ ۱۷ ۱-۵۴ مصفا مظاهر/ ۱۸۵ مطیم /۶۵ مظفر حمدان‌نوقانی ۰۵۲ ۲۶۱۰۱۶۶ معتصم /۲۵۲ معروف کرخی (أبومحفوظ) ۰۱۵ ۰۱۶ ۰۲۵۶ ۸ ۲۶۳ معری آبوآلعلاء / ۲۶۲ معین » محمد / ۲۰۹۰۱۸۲۰۱۵۶ معین محمدباقر/۱۴۸ مقریزی/ ۱۴۷۰۱۱۶۰۱۱۵ ملامحمدامین / ۱۷۸ ملکان /۱۱۸ ملکشاه/ ۱۴۵ منتجب الدینبدیع اتابك‌جوینی / ۱۴۹ المنجنیقی » یعقوب /۲۰۲ موحد محمدعلی /۰۱۴۶ ۱۶۲۰۱۵۲ ۱۳۰۵۸۲ ۳ موزیون/۲۶۳ موسی (ع)/ ۰۵۶ ۱۷۳۰۱۳۲۵۰۱۱۸۰۱۱۴ مولوی/ ۰۲۴ ۰۲۷ ۰۱۱۷ ۰۱۳۰ ۰۱۸۱۰۱۶۹ ۹ ۱۳۵ مهدوی‌دامغانی آحمد/۰۱۱۸ ۱۸۰۰۱۱۹ مهدوی. یحیی /۰۱۲۳ ۱۵۸ مهدی‌عباسی /۰۱۵ ۲۵۶ میندعی» رشید الدین آیوالفضل /۱۵۱: ۱۷۴ میدانی / ۲۱۹ میرسیدشریف /۱۴۴ مینوجهر حسن ۰۱۷۴ ۱۹۴۰۱۸۲ مینوی» مجتبی ۰۱۹۸ ۰۲۱۱ ۰۲۱۴ ۰۲۳۵ ۳۴۲ مویدسنندجی » حشمت اللّه / ۱۷۷ ناصرخسرو/ ۰۲۴ ۰۱۲۹ ۰۱۸۳۰۱۶۱۰۱۵۹ ۴ ۱۳2 نجم الذین رازی/۰۱۰۳ ۰۱۵۲ ۰۱۶۵ ۰۲۲۸ ۳۵۴ نجم الدین کبری (طامة آلکبری) |۰۲۲۵ ۰۲۲۶ ۷ "۱۳*۰ نظام آلملك خواجه/ ۰۲۷ ۶۲ ۰۱۴۴ ۰۱۴۵ ۰۵۱۶ ۱+۶۰ نظامی / ۰۱۲۷ ۱۹۹ نظامی عروضی /۰۸۳ ۱۸۲۰۱۶۵ تشن شییتی 2۱۱۷۵۴۶۷۹۵۵۳۵۳۵۳ ۹ ۳ ۰۱۵۴ ۰۱۵۷ ۰۱۵۸ ۰۱۸۲ ۱۸۵ بو ۳۵۱۸۳ ۲ ۵ ۲۱۶ نوایی . عبد آلحسین /۱۵۴ نوح بن نصر/ ۰۱۲۱ ۲۴۶ ۳۴ تورالدین قتریبه ۲۴۴۱۲۰۱ نورانی وصال‌عبد الوهاب /۱ ۱۵ نولدکه ۰۲۶۲ ۲۶۳ تیکلشتتن۰۱۱۵۵۷۷/۵ ۱۲۸۵۱۲۲۵۱۱۷ ۱ ۶ 2 ۳ واعظ کاشفی سبزواری» ملاحسین /۱۰۸ ولتر/ ۶ ولیدبن عبد آلملك / ۲ ۱۷ ویلیام چيتيك /۲۳۲ هارون الرشید/ ۲۵۳۰۱۱۲۰۷ هامان/ ۲۱۶ هجویری آبوآلحسن/۱۷ ۷ ۰۲۵۷ ۰۲۵۲ ۰۲۲۳ ۰۲۲۰۱ ۱۶۶ ۳ ۲۱۶۳ ۷۱ هدایت رضاقلی خان / ۰۲۲۶ ۲۵۹ هلاکوخان /۱۴۸ هندوشاه‌نخجوانی ۱۴۵ همسایی . جلال الذین/۰۱۲۲۰۱۱۶ ۰۱۲۴ ابوسعیدنامه (زندگی نامه آبوسعید آبوآلخر) ۱۸۵ ۱-۱۱ هرمان الدنبرگ / ۱۳۲ یافعی ۰۱۲۹۰۱۲۳۰۱۵ ۰۲۲۵ ۲۵۶ یاقوت/ ۰۲۰۰ ۲۰۱ یار حمدبن حسین رشیدی ۲۰۰ یارشاطر احسان /۱۵۴ یاسوزارا/ ۱۳۹ یحیی الخشاب /۷۷ پحبی بن‌صاعد /۱۱۲ یحیی بن‌جلا/ ۲۶۰ یحیی بن‌معاذ |۰۲۴۵ ۰۲۵۵ ۲۶۰ بزدگردبن شهریار/ ۱۷ یزدگردی امیرحسن ۱٩۹۷۰۱۵۴۰۱۴۸۰۱۲۷‏ ایزید / ۲۲۹ یزیدین‌محمد آلمهلبی / ۱۸۰ یغمایی . اقبال / ۲۵۵ یوسفی ‏ غلامحسین/۰۱۱۴ ۱۷۷ ۷-اسامی کتب الف_کتاب‌ها قرآن کریم /۰۲ ۰۳۲۰۳۱۰۲۲۰۱۳ ۰۳۴ ۰۵۲ ۰۵۲ ۰۱۵۳ ۰۱۵۹ ۰۱۶۷ ۰۲۰۲ ۵ ۲۳۱ آنارآلبلادواخبارآلعباد ۰۲۹ ۱۴۳۸۰۷۱۰۵۳۰ ۰۷۷ ۳۱۳۶۰۳ آثارآلعجم /۲۳۸ آنندراج /۰۱۲۴ ۰۱۵۹ ۱۹۸۰۱۷۹۰۱۷۵ ۹ ۲۳*۰۱ الب دایه والنهایه ۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۲۱ ۰۲۵۵ ۲۵۷ لبیان‌والتبیین ۱۱۴ احادین‌مثنوی / ۱۱۷ احیاء علوم الدین/ ۰۱۱۶ ۰۱۴۳۰۱۴۲۰۱۱۷ ۷( ( / ۹0۳/0 ۲۳۱۳۹ اخبارآلحلاج / ۲۵۲ انعلاق‌جلالی / ۲۵۴ اخلاق‌ناصری/ ۱۹۹ آداب آلصوفیه ۰۱۴۸ ۰۲۲۵۰۱۴۹ ۲۲۷ اداب آلمریدین /۱۴۳ آدب الدین‌والدنیا/ ۱۶۱ ادب آلکتاب/۲۰۲ ارزش میراث صوفیه/ ۰۱۲۶ ۰۱۵۰ ۰۱۵۱ ۳ ۰ ۱ ۰۱۲۰۱۳۰۹۰۸۰۵ ۰۴ ۰۲ آسرارالت وحید‎ ۲ ۲۱ ۱ (۴/۴/۴۳ «۰۳ ۰۳۷ ۰۳۶ ۰۳۳ ۰۳۱ ۰۳۰ ۰۲۷ ۲۷۶ ۳ ۰۵۲ ۰۴۸ ۰۴۳۷ ۰۴۵ ۰۴۲ ٩ ۸ ۷۰ ۸ ۷ وی‎ ۲ ۵ ۵۸ ۷ ۰۸۱ ۰۸۰ ۰۷۹ ۰۷۸ ۰۷۷ ۰۷۶ ۰۷۵ ۳ ۰۱۳۴ ۸۵ ۵۸ ۸۱۷۲ ۸۶ ۵ ۴ ۱۱ (5 (۷ ۶ ۵ ۰۱۲۰ ۰۱۱۹ ۰۱۱۸ ۰۱۱۷ ۲۷۶ ۵ ۰۱۲۶ ۵ ۵۵ ۳6 ۸ ۰۱۴۶ ۰1۴۴ ۰۱۴۱ ۰۱۴۰ ۲۲٩ ۷ ۰۱۵۳ ۲ ٩ ۷ ۰۱۶۲ ۰۱۶۱ ۰۱۶۰ ۰۱۵4۹ ۵ ۴ ۰۱۶۹ ۰۱۶۸ ۰۱۶۷ ۰۱۶۵ ۴ ۰۱۷۲ ۰۱۷۶ ۰۱۷۵ ۱۷۴ ۷۳ ۲۳ ۷ +۵+(۱(۳۹۰۵ ۵۰ ۹۷۸ 2۵۱۸۰۹ ۰۱۸۳ ۱۸۲ ۲ ۰ ۳ ۲۲۲ ۰ ۰۸۶ ۰1۹٩ ۰۱۹۸ ۰۱۹۶ ۰۱۹۵ ۴ ۱۳ (۱۲۳ ۷۱۷/۷۱ ۰+۰«"«((۱+«+«چغ«غص«آ(«چطغ«+چآ۱/غ:«‎ ۰۲۱۸ ۰۲۱۷ ۰۲۱۶ ۵ ۱ ۱ أسد آلخابه‌فی معرفة الصحابه / ۲۲۵ ۳۰ ۳۳۹ 2۵۳۵۱۱۱ آسرانام ۳/۵ ۰۱۸ ۰۱۱۱۰۱۰۰ ۰۱۲۳ "۴۳۲" ۰ ۵ ۲ ۱ ۳۱۶ آسرار خودی / ۲۶۳ اشارات‌وتنبیهات /۰۴۲۰۴۱ ۱۵۵۰۱۵۴ اصابة/ ۱۱۹ اصطلاحات صرفیه 0۱۱۸ 0۱۵۰ ۱۶4 ۱۷۷ اعلام زرکلی ۰۱۳۱ ۰۲۳۸ ۰۲۵۰ ۰۲۶۰ ۷۳۶۱ الف لیله‌ولیلة/۳ الهی نام ۰۳/۹ ۰۷۲۰۱۸ ۰۱۲۳۰۱۱۱۰۹۴ ۲ ۱ امالی /۱۲۲ انجیل /۷۷ انسات/۱۱ ۵۱۱۷۷۵۱۳۱۵۸۱۰۸۷۲ ۲۲۴ ۵ ۰۲۳۸ ۰۲۴۲ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۰۲۵۱ ۵۴ ا ‏ اندیشه شخصیت در تصوف / ۲۶۳ آنوارالربیع / ۱۶۲ باکاروان‌حله ۲۴ ۱ بحارالأنوار/ ۱۳۰ بحثی درتصوف / ۱۷۹ بحرالجواهر/ ۱۷۰ بحرآلفوائد / ۲۲۰ بررسی هایی درتصوف اسلامی / ۲۶۲ بررسی های‌شرق شناسی /۲۶۳ بره‌ ان قاطضع /۰۱۵۹ ۰۱۶۰ ۰۱۷۰ ۰۱۷۶ ۸( ۳۱*۴۴۵ بستان السیاحة/ ۱۲۴ بوستان/ ۰۱۰۶ ۰۱۷۶۰۱۶۲۰۱۲۶ ۰۱۷۹ ۵ ۲۶۲ ابوسعیدنامه(زندگی نامهابیسمیدایوآلخ _ نامه آبوسعید آبوآلخین بهارعجم/۲۰۰ بهحه الطايفة / ۲۲۷ پندپیران / ۱۲۳ پیدایش وسیرتصوف /۱۴۸ تاج آلعروس /۰۱۲۱ ۱۴۷ تاریخ اتابکان‌موصل /۲۲۵ اریخادبیات ایران / ۱۴۴ تاریخ ادبیات درا یران / ۲۵۹ تاریخ ادبیات فارسی / ۲۶۲ تاریخ بغداد/۰۱۳۲۰ ۰۲۲۱ ۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۳ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۱ ۴ ۱/۸( ۵ ۶ ۷۲۶۲ تاریخ بیهق ۲۳۹۰۲۰۴۰۲۰۳ تاریخ بیهقی ۰۲۴۳۰۱۲۴۰۱۱۶ ۲۶۰ تاریخ تصوف در اسلام / ۰ ۳۲ ۱۷۹ ۳۳۷ تريخ کی /۱۵۹ تاریخ سیستان / ۱۷۹ تاریخ الصوفیه / ۲۴۲۰۲۲۱ تاریخ گزیده/ ۲۳۸۰۲۲۵۰۱۵۴ | تاریخ آلمذ اهب آلاسلامیه / ۱۷۶ تاریخ‌یمینی ۲۳۸۰۲۲۵ تتمه‌ صوان آلحکمة ۴۲ | تتمه آلیتیمه ۲۱۷ تجارب السْلف / ۱۴۵ تحفة آلبر ۱۲۱ تحفهآلاخوان‌فی حصائص الفتیان / ۲ ۰۱۶ ۱۹۸ تحفة العجایب و طرفة آلغرایب /۲۲۵ تذ کره(فقه) ۲۴۹ فهرست ها تذ کره‌ نصرآبادی / ۱۷۸ تذکرة الأولیاء ۰۱۵ ۰۱۲۰۰۷۲۱۷۱۸۴۱۰۱۸ ۲۳ ۰۱۲۵ ۰۱۲۷ ۰۱۳۸ ۰۱۷۵ ۰۱۸۱ ۹ ۱6( ۷ ۷ ۷ ۳ ۲۴ ۰۲۳۷ ۰۲۳۸ ۰ ۷ ۲۲ ۷ ۲۴۳ ۰۲۴۴ ۰۲۴۵ ۶ ۲۴۷ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۱ ۰۲۵۲ ۴ ۲۶۲۱۶ ترتیب السلوك /۲۲ ۰۲ ۲۴۸ ترجمان الاشواق / ۱۶۳۰۱۵۹ ترجمه‌تاریخ‌یمینی / ۰۱۴۴۰۱۲۴ ۲۴۵ ترجمه‌تفسیرطبری /۱۱۸ ترجمه رساله قشیریه / ۰۴۶ ۰۲۲۳۰۲۲۲۰۱۲۱ ۶ ۲۵۷۵ التصفیه‌فی أحوال المتصوفه / ۱۷۷ تصوف اسلامی /۲۶۲ تصوف وادبیات تصوف/ ۰۱۵۰ ۰۱۵۲۰۱۵۱ ۳ ۱۷۵۰۱۶۷۱۰۷۱۵۴ تعرف / ۰۱۲۶ ۲۲۳ تعریفات ۰۱۲۶ ۱۸۱۰۱۶۹۰۱۵۰ تفسیرأبوالفتوح‌رازی /۰۱۱۸ ۱۲۵ تفسیرامام فخررازی / ۱۲۳۰۱۱۸ تفسیرتبیان /۱۳۳ تفسیر حد ائق الجبان / ۱۸۶ تفسیر سورآبادی / ۲۰۳ تفسیرطبری /۱۱۸ تفسیر مثتوی‌مولوی / ۰۱۵۱ ۲۵۸ التقریب لحدودالمنطق /۶ ۱۷ تلبیس ابلیس ۰۱۷۴ ۲۱۷ ۲۲۴ تلویحات/۱۱۳ النمثیل والمحاضره / ۲۱۹ ۳۷ تمهیدات/ ۱۵۴۰۱۵۱۰۳۹ ۱۵٩ / تورات‎ التوسل الی الترسل / ۱۴۹ تهذیب التهذیب / ۰۲۳۱ ۲۳۹ ثمارالقلوب /۲ ۱۸ حکمهةآلاشراق / ۱۲۲ جام جم / ۲۳۱۰۱۲۹ جامع آلکبیرفی علم آلبیان / ۲۲۵ جامع التواریخ ۰۲۲۵ ۲۲۶ جرعه‌یی اززلال / ۱۷۸ جشن نامه این سینا/ ۰۴۲ ۰۱۵۴ ۰۱۵۵ ۰۱۵۶ ۷ ۱۳ جوامم آلحکایات / ۱۲۷ جواهرالأسرار/ ۰۲۲۶ ۲۲۷ جواهرآلمضینة / ۲۶۰ جهانگشای‌جوینی / ۰۱۵۹ ۲۲۵ چهارمقاله / ۰۲۰ ۱۸۲۰۱۵۶۰۱۲۴ چهل مجلس /۰۱۴۹ ۲۳۰ حالات‌وسخنان/۰۵ ۰۳۷ ۰۱۰۷۰۴۰ ۰۱۱۱ ۲۳ ۲۵ ۰۱۱۷ ۰۱۱۹ ۰۱۲۰ ۰۱۲۴ ۹ ۴ ۶ ۱۴۷ ۰۱۴۹ ۰۱۵۴ ۱ ۱۷۶ ۱ ۱/۷/۳۹( ۱ ۳۴۴۱/۷ حبیب السیر/ ۲۳۸۰۲۲۶۰۱۱۸ حدائق آلحقاثق / ۱۸۱۰۱۰۹ حدائق الصالحین / ۱۵۷ حدیقء ال حمیِ/ ۰۱۲۹۰۱۲۵۰۱۱۳۰۶ ۶ ۱-2۵" حسن آلمحاضرة / ۲۴۷ ۳۸ الحضارة الاسلامیةفی القران الرابع /۱۵ حلیة الأولیاء/ ۰۱۱۹ ۰۱۲۱ ۲۲۱ ۰۲۲۳ و رف ۵ ۰۲۴۷ ۰۲۵۰ ۰۲۵۵ ۱۲۵۶ ۰۲۵۷ ۱ ۲ ۲۶ حیوة آلحیوان آلکبری / ۱۴۱ خاورشناسان(المستشرفون) ۲۶۴ ختم الاویاء / ۲۶۱ خحزینه آلأصفیاء / ۰۱۲۰ ۲۲۷ خسرووشیرین ۱۲۷ حطط مقریزی/ ۰۱۱۶۰۱۱۵ ۱۴۷ خلاصه‌تهذیب آلکمال / ۱۲۰ دایرة المع ارف اسلام /۰۳ ۰۷۷ ۰۱۱۶۰۱۱۱ ۳۰۱۱۵ دايرة آلمعارف بریتانیا / ۰۱۳۱ دايرة آلمعارف‌بستانی /۲۵۱ دررآلکامنة / ۱۴۷ دورساله‌فارسی کهن درتصوف/۱۳۸ دیوان‌جمال الّین / ۰۱۷۳ ۲۰۴ دیوان‌خاقانی /۱۷۸ دیوان‌سلطان‌ولد / ۱۸۵ دیوان‌سنایی ۱۴۸۰۱۴۶۰۱۲۴ دیوان‌شمس /۰۱۴۲ ۰۱۶۹ ۱۸۵ دیوان عشمان‌مختاری/ ۱۲۴ دیوان‌عرفی / ۱۵۰ دیوان‌عطار/ ۱۸۳۰۱۷۷۰۱۱۱۰۳ دیوان‌صابرهمدانی / ۳۳ دیوان‌قاآنی / ۰۱۰۹ ۱۸۷ دنو انز ۲۳۷ انوشعید نامه ند گر نامه انشعید ابر لین دوهی ۱۸۱ | دیوان منسوب به حضرت علی (ع) / ۱۵۹ ادیوان ناصرعسوو/ ۱۶۱ ۵ ۱۳ ده‌نامه ۱۳۱ اذکر جمیل‌سعدی ۰۱۶۰ ۰۱۶۵ ۱۸۵ رحله(سفرنامه ۲۲۶۰۱۹۴ رسالة آلغفران / ۲۶۲ رس‌اله لابن سین‌افی جواب الشیخ آبی سعید آبی آلخیروشروحها/ ۱۵۸ | رساله‌فی زیارةآلقبور/ ۱۵۸ هقی ۱ ان ی ۱ ۲۵۶ ۰۲۵۵ ۲۵۰ ۰۲۴۹ ۴۸ ۷ ۲۶۲ ۲۶ ۷ | رساله آلملامتية / ۱۴۱ روح‌المعانی ۱۱۹ رورگارنو/ ۲ ۱۷ روضات آلجنات فی اوصاف مدینة‌هرات / ۱۹ ۰ ۳۵ دح ۳ ۱۰ روضة الصفا / ۲۲۵ ریاض آلعارفین /۲۲۶ | زبدةآلحقایق /۱۱۸ ازندگی وکار و اندیشه‌درروزگارپورسینا / ۱۵۷ زهرآلادات ۶۲7 1 | سبك‌شناسی / ۰۱۲۴ و ۳۱۵ 0( ۹ ۰۳۸ ۳ وی ۶۷ ی ۱۵۲ ۱۵۷ ۱۵۸ فهرست‌ها ۱۸۳ ۷۳ سرجشمه‌تصوف در ایران / ۱۱۱ سرگذشت نامه‌مشایخ /۲۲۴ سفینه ألأولیاء ۲۳۸ سقینة البحر/ ۱۸۰ سفرنامه / ۱۲۹ سیاست‌ نامه ۴۵ ۰۱۷۹۰۱ ۲۴۶ سیاق/۰۱۸ ۰۸۲۰۷۲۰۸۷۱۰۲۹۰۲۴ ۰۱۲۳ ۰۴۰ ۱/۰( ۱۳/۱ ۵ ۲۱۴۶۵ سیر اعلام النبلاء / ۰۲۳۷ ۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۹ ۲۶۲۲۶۱۰۲۵۷۲۵۵۵۴۱ شاهنامه ۲۳۱ شدآلازار/ ۰۳ 0۱۱۱ ۰۱۴۷ ۰۱۷۶ ۰۲۴۵ ۷ ۲۵۵ شذرات آل هب / ۰۲۲۱۰۱۲۰ ۰۲۲۶ ۲۳۷ ۸ ۲۳۹ ۰۲۴۴ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۴ ۷ ۲ ۲۶۳ شرح آحوال‌ونقد آثارعطار/ ۰۸ ۰۱۷۴۰۱۱۵ ۱۱۴۵۵۸۳ شرح برترکیب بن د جم ال السدین محمدین عبدالرزای/ ۱۷۳ شرح‌برمقامات آربعین /۱۸۳۰۱۴۳ شرح مثنوی‌شریف/ ۰۴۷ ۰۱۱۵۰۱۰۶۰۱۰۴ ۹ ۳ ۳۱-۲" شرحتعرف ۰۱۸۰۰۱۲۷۰۱۲۵ ۲۲۳۰۲۲۲ شرح خواحه ایوب / ۱۱۷ شرح صحیفه سجادیه / ۱۵۷ شرح‌گلشن‌راز/۸ ۱۸۶۰۱۲۵۰۱۰ شرح‌مطالم ۱۳۴ ۳۹ شرح‌منازل الساثرین / ۱۷۷۰۱۴۳ شرح‌یمینی ۱۲۱ شرح‌نهج آلبلاغه ۱۵۱ شرف نامه / ۶۳ شطحات آلصوفیه | ۲۵۵ شطحیات روزبهان بقلی / ۱۴۳ الشعروالشعراء / ۱۷۲ شفا/۱۲۳ شیرازنامه / ۲۳۸۰۱۷۶ صحاح آللغه / ۱۸۵ صواح اللغه / ۱۷۰ صفوةالصفا/ ۱۸۹ صضوةا لصو ۰۲۳۸۰۲۳۷۰۲۲۳۰۱۱۹ ۹ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۰۳۵۰ ۰۲۵۵ ۰۲۵۶ ۶۷ ۲۶۲ صوم القلب /۲۲۱ ضوءاللامع / ۱۴۷ طراشق آلحقایق /۰۱۴۸ ۰۲۴۶۰۱۵۸۰۱۵۴ ۲۵ ۲۵۶ طقات ۱۷۷ طبقات آلشافعیه /۰۳ ۰۸۲۰۷۱۵۲۴۰۱۹۰۵ ۸ ۲( 6 ۰۵ ۵ ۳ ۰۱۷۶ ۰۱۸۲ ۰۲۲۱ ۰۲۲۶ ۰۲۴۳ ۴ ۰۲۴۶ ۰۲۴۷ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۱ 2 طبقات آلشعرانی / ۰۲۳۷ ۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۴ ۵ ۲۷ ۰۲۴۹ ۰۲۵۰ ۰۲۵۲ ۰۲۵۵ ۷ ۲۲۱ ۲۶۲ طتات آلصوفیه/ ۰۱۲۷۰۱۲۱۰۱۲۰۰۱۱۶ رفص ۵ ۱ ۳" ۲ ۸ ۳۳۰ ۳۳۹ ۳۴۹ ۳۶۲ طقات آلفقهاء / ۲۶۰ طبقات آلنساك ۲۴۳۰۲۳۱ طرب خحانه / ۲۰۰ ۲۰۴ طریق التحقیق / ۱۲۷ عَة له / ۱۴۹ عجایب آلمخلوقات وغرایب آلموجودات /۱۴۸ العرف الطیب /۱۸۱ عقلاء آلمجانین /۰۵ ۶ ۱۱۵۰۱۱۲ عوارف آلمعارف ۰۱۴۳۰۱۱۶ ۱۵۳۰۱۴۴ عیون آلأخبار/ ۲ ۱۷ عیون آلأنباء/ ۰۱۲۰ ۲۵۶ غاية آلنهایة / ۲۳۹ ۱ غزالی نامه / ۰۱۱۶ ۱۲۹ غیات لام ومفیث آلخلق فی ترجیح آلمذهب الشافعی /۱۳۲۳ ۰۲۳۷ ۰۲۴۵ ۰۳۲۴۴ ۲۴۲ ۰ ۰۲۶۱ ۰۲۵۷ ۰۲۵۵ ۰۲۵۱ ۲ فارس نامه ۲۳۸ فارس نامه ان بلخی /۲۶۳ فارس نامه‌ناصری /۲۳۸ فتوت نامه‌سلطانی /۸ ۱۸۶۰۱۰ فتوحاتمکية / ۰۷ ۰۴۶ ۲۲۷۰۱۱۹۱۱۴ فردوس آلمرشدیه‌فی اسرار الصمدیه / ۱ ۰۷ ۶ ۱۸۹ فروغخاور/ ۱۳۱ فرهنگ ایران‌زمین / ۱۵۱۰۱۲۶ فرهنگ اشمار حافظ ۰۱۲۶ ۱۴۳۹ فرهنگ‌جهانگیری / ۲۰۰ فرهنگ رشیدی ۱۸۲ فرهنگ‌سروری ۲۰۰۱ فرهنگ غیاث آللغات / ۰۱۱۵ ۲۰۰ فرهنگ لغات وتعبیرات مثنوی /۱۱۶ فرهنگ‌نظام /۱۸۲۰۱۱۵ فرهنگ نوادرلغات دیوان‌شمس / ۱۷۰۰۱۶۹ الفصل فی آلملل‌والاهواءوآلنحل / ۱۲۶۱۷۰ فصوص الاداب/۰۱۴۳ ۰۱۴۹۰۱۴۸ ۰۱۵۰ ۱ ۵ ۱۳ فصوص آلحکم / ۱۱۹ الفقه الاکر/ ۲۴۰ فلسفه‌درایین اسلام /۲۶۳ اف شعر/ ۱۸۳ فی آخبارعقلاء آلمجانین ۱۱۲ |فوات آلوفیات / ۲۳۷ فوائدآلبهية | ۲۶۰ فوایح الجمال / ۲۲۷ الفهرست /۲ ۲۵ فهرست نسخه‌های‌مصنفات |بن سینا / ۱۵۸ قابوس نامه / ۱۸۴۰۱۱۴۰۱۰۳۰۷ تاموس /۲۰۱۰۱۸۲ قصص آلأنبیاء ۱۱۸ قصص صوفی /۲۶۳ تدسیة/ ۱۶۱ کارنامه اسلام / ۱۶۱ کامل التواریخ /۲۲۵ الکامل /۴ ۱۹ کتاب الردعلی آلوصية / ۲۴۰ سس تست تست سس تست سرت تست تس وس فهرست‌ها کتابشناسی ین عربی /۲۳ کتاب الفصل /۱۷۶ کتاب المسائل / ۱۵۹ کشاف اصطلاحات آلفنون /۰۱۲۳ ۰۱۷۷ ۲۱۳۰۳۰۵۸۰ کش ف آلاسراروعلةآلأبرار/ ۱۷۳۰۱۵۱۰۱۱۸ کشف آلحتقایق / ۰۱۲۶۰۱۱۹ ۱۸۰ کشف آلظنون / ۱۴۴ کشف آلمحجوب ۰۷ ۰۱۷ ۰۷۲۰۷۱۶۶ ۴(ة غحى/ة(۱ (/ /۵ ۷ ۳6 ۷ ۷ ۹۳۴۳5( ۲ ۰۱۵۳ ۰۱۶۶ ۰۱۶۷ ۰۱۷۴ ۱۷۵ ۶ ۰۱۷۷ ۰۱۸۱ ۰۱۸۲ ۰۲۲۰ ۲۲۱ ۳ ۷۷ ۷۴ ۰۲۴۵ ۰۲۵۱ ۰۲۵۲ ۴ ۲۱۶۳۶ کشکول/۰۱۵۸ ۲۵۳ کشف آللغه/ ۱۲۴ کلمات سپهسالار/ ۲۵۹ کلیات‌سعدی/۰۱۴۲ ۱۸۵ کلیات‌شمس ۲۱۴۰۱۲۷۰۱۰۶ کلیله‌ودمنه / ۰۱۹۸۰۱۶۶ ۲۳۵ کمال الدین‌وتمام النعمة / ۱۳۰ کنزآلسالکین /۱۸۲ الکنی وا لثلقاب / ۱۲۴ کیمیای‌سعادت / ۲۲۳ ۸۱ گزینه دیوان شمس تبریزی /۲ ۲۶ گسترش درفلسفه ایرانی ۲۶۰ گلستان‌سعدی/۰۸ ۱ 9-۰۹((«/ "/۰«"-,۶(/ ۱( 2۵/۵ ۱۸۳۶۸ گلشن‌راز/ ۱۶۵۰۱۲۵ ۳۳۱ اللبات ۰۲۲۵ ۲۳۸ ۰۲۳۹ ۲۴۷ ۲۴۳۹ ۳۵۴ لباب آلالباب ۲۶۳۰۱۲۷ اللزومیاتمعری/ ۲۶۳ لسان آلعرت /۲۰۱۰۱۲۱ لطایف آلاشارات / ۰۲۲۲ ۲۴۸ لطایف آللغه/ ۰۱۷۸ ۲۰۱ اللسع فی آلتصوف/۰۱۵ ۰۱۴۳۰۱۸ ۰۱۵۰ ۳«( ۱ ۱۴۳۶۳۵ لیلی ومجنون / ۱۶۵ مباحث‌صرفی ونحوی /۲۱۱ مباحث مشرقية / ۱۲۳ مباني سیروسلوكعرفانی / ۶۷ مشنوی/۰۱۳ ۱۰۴ ۱۰۵ ۱۱۰۶ ۱۱۴ ۵ ۷ ۰۱۱ ۰۱۲۲ ۰۱۳۸ ۰۱۵۱ ۰۴« ۵ »۰ «(+غ-«غ(«ط:+(۷(ظ/(/۷(۱6/ ۱۷( /(6 ۱( ۱۲ ۵ 7۴۴۱۱ -۳+۳۵(ح+(چ/(چطغ( ظ_ة ( ( ( ۷۳ ۱۳۵ ۷ ۲۶۳ مثنوی‌های‌حکیم‌سنایی / ۱۲۷ المحاسن‌والمساوی /۱۲۵ مجالس النفایس /۲۲۸ مجانی آلحدیثه / ۱۸۰ مجمع آلأمثال/ ۲۱۹ ایرانی / ۱۶۱ مجمع آلفصحا/ ۲۲۶ مجموعه‌رسایل خواجه عبد اللّه انصاری / ۸۲ ۱ المختصرفی تاریخ البشر/ ۲۵۴ مجحْصص/۱۲۱ ۳۳۲ مرات آلجنان/۰۱۲۳ ۰۲۳۸۰۲۳۷۰۱۲۹ ۹ ۵ ۵۷ ۷۲۶۲ مرات آلزمان /۲۴۳ مرزبان نامه / ۲۱۹ مرصادآلعبد/ ۰۱۱۵۰۱۱۲۰۱۰۴۰۸۱۵ ۶ ۷۷ ۱۵۲ ۰۱۵۳ ۰۱۶۵ ۰۱۷۶ ۳ ۱۱۵ المسالك‌والممالك/ ۱۲۴۰۲۰ مشارق‌الدراری / ۲۳۰ مصائب‌حلاج / ۲۵۴ مصیاح آلأروا/۱۲۳ 0 مصباح آلهدایه‌ومفتاح آلکفایه / ۱۲۲ 2۵۱۴۳4۸۹ ۱۳۱۷ مصییت‌نام ۰۳/۰ ۰۱۱۱۰۸۸۰۷۲۸۷۰۶ ۳ ۰ ۱ مضامین مشترك در ادب فارسی و عربی ۰۱۶۲ ۱۸۱ مطالعات درتصوف اسلامی / ۷۷ معارف‌بهاءولد / ۰۱۴۹ ۲۱۱۰۲۰۰ المعتبر/ ۱۲۲ معجم الأدباء/ ۱۳۵۰۱۱۷ معجم آلبلدان/۰۱۱۱ ۰ 2۰2۱۳۹ 3 معجم شیوخ (مشیخه) ۰۶۴ ۱۹۴۰۱۸۰ المعجم / ۱۹۷ المعرت /۱۸۲ مغنی / ۲۰۲۰۱۸۰ مفردوجمع /۲۰۹ صرصرصسصسصسصسصسصسصسصسصرسرببب اک ؟>ک"-"_ یدعب۳ مغی تآلخلق‌فی اختبا رآلحق / ۰۱۹ ۱۲۴ مقابسات /۱۷۴ ۱۷۸۰ مقاصد آلحسنة / ۱۵۷ مقالات شمس/ ۰۱۰۷ ۰۱۴۶ ۰۱۵۲ ۰۱۶۲ ۱۲۹ مقامات آربعین (چهل مقام) / ۶۷ مقامات خواجه محمد پارسا / ۱۸۹ مقامات خواجه یوسف‌همدانی / ۱۸۹ مقامات‌روزبهان‌بقلی / ۱۸۹ مقامات‌ژنده‌پیل ۰۱۷۷ ۱۸۹ مقدمه‌این علدون / ۰۱۲۳ ۱۴۴ مقدمةآلادب/ ۱۷۰ مکارم آلخلاق/ ۰۱۰۷ ۱۸۵ الملل‌والنحل /۰۱۲۴ ۲۴۵ المنتظم/۰۲۲۴ ۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۴ ۰۲۴۳۵ ۷ ۲ ۲۵۴ منتهی آلارب / ۰۱۴۸۰۱۱۵ ۲۰۱۰۱۶۹ المنجد/ ۱۷۰ منشات خواجه‌عبد اللّه‌مروارید / ۶۳ منسطق الطیر/۰۳ ۰۱۸ ۱۱۱۹۸۰۵۷۲۸۵۹ ۸ 6( ۲۵۳ منطق العشاق /۲۳۱ المنقذمن الضلال / ۱۴۴ منهاج السالکین / ۲۲۷ میزان آلاعتدال / ۲۵۵ ناصرخسروواسماعیلیان / ۱۶۸۰۱۵۹ نامه‌دانشوران / ۰۱۲۰ ۰۱۵۴ ۱۸۵ نامه‌های‌عین آلقضات / ۱۵۱ نتایج آلافکار آلقدسیه/۰۲۳۸ ۰۲۳۹ ۰۲۴۴ ۷۲۶۱ ۰ ۲ ۷ نحوألقلوب/ ۲۴۸۰۲۲۲ النجوم الزاهرة / ۱۴۷ ۳۴۹۰ نزهة آلقلوب /۲۳۸۰۱۸ نشوارآلمحاضره ۲۳۸ نفائس آلفنون / ۰۱۴۲ ۱۴۳ نفثءآلمصدور/ ۰۱۷۰۰۱۵۴۰۱۴۸۰۱۲۷ ۷۹ ۱/۳ نفحات آلانس /۰۱۹ ۰۸۱ ۰۱۲۳ ۰۱۲۹ ۴ ۵ ۱۸۲۱ ۰۱۸۲ ۰۲۲۲ ۰۲۲۵ +۰۲۵۲ ۰۲۵۱ ۰۲۴۶ ۰۲۴۴ ۰۲۳۸ ۷ . ۲۵۸ ۰ ۲۵۴ ۰ ۲۵۵ ۴ نقد آلنصوص /۲۳۲ نورآلعلوم /۲۴۲ نه‌شرقی نه‌غربی » انسانی /۰۸ ۰۱۱۵ ۱۲۵ نه‌گفتاردرتاریخ ادیان / ۱۳۰ وفیات آلاعیان/۲ ۰۱۴۴۰۱۳۲۳۰۱۲۱۰۱۱ ۵ ۰۱۷۲ ۰۲۲۴ ۰۲۲۵ ۰۲۳۵ ۰۲۴۲ ۳ ۴ ۰۲۴۵ ۰۲۴۷ ۰۲۴۸ ۰۲۴۹ ۲۰ ۲۷ ۰۲۵۴ ۰۲۵۵ ۰۲۵۶ ۰۲۵۷ ۱۶۰ ۳۱۶۰ ولدنامه / ۱۸۲ ویس‌ورامین / ۲۳۱۰۲۰۰۰۱۹۷ هدیه آلأحباب /۲۳۸ هفت‌پیکر/ ۱۹۹ سا ۳ 2۹5۵0/0۳۲ ۲۹ ۹ ۱۹۱۴/۱۴/۶) + ۲ ۹ ۲۹ ۷ ۸ ۱۱/۱ (۱۷۴ ینابیم آلمودة /۲۲۶ یواقیت آلعلوم و دراری آلنجوم /۰۱ ۰۲ ۰۱۰۸ ۳۳۰ پتیمة‌الذهر/ ۱۲۱ ب.مجلات آینده/ ۲۵۳ ادستان ۱۶۰ تاریخ‌هند/ ۲۶۳ تلاش / ۱۸۵ روزنامه اطلاعات / ۷۸ سخن /۱۶۱ شرق / ۲۵۹ فرهنگ ایران‌زمین / ۰۱۲۳ ۱۵۷ گوهر/ ۱۷۳ معارف /۰۸ ۱۱۵ مهر/۰۴ ۰۱۵۷۰۱۵۴۰۱۵۳۰۱۱۱ ۱۷۵ نگین / ۱۸۰ یم !/۰۱۱۰ ۰۱۱۸ ۰۱۴۰ ۰۱۶۰ ۰۱۸۳ یادداشت‌های قزوینی /۰۴ ۰۱۱۱۰۴۲ ۷ ۱2۱۵۱ ۶ ۸-فهرست‌اماکن آذربایجان / ۱۷۹ استانه /۱۱۸ آمل/۰۵۸۰۱۴۰۱۱ ۸۱۰۷۵ آنام / ۱۳۱ اپیورد / ۱۱۱ اریحا/ ۲۴۵ ۲۲۶ ۰۱٩ ۲/ استانبول‎ استرآباد / ۱۴ استراسبورك ۲۶۲ استوا | ۶۵ ۰۲۴۸۰۲۲۲ ۲۶۰ اسروشنه / ۰۱۶ ۲۳۸ اسفراین / ۶۵ ۲۳۸ اسکاتلند / ۷۷ اسکندریه ۰۲۲۶ ۲۲۷ اسلامبول /۱۲۳ اصفهآن/۲ ۰۱۴۷۰۱۴۵۶ ۰۲۰۰۰۱۵۴ ۴( ۱۱۱۳ ۲۶۴ افشنه / ۱۵۴ انگلستان /۷۷ امواز/ ۲۵۱ ایران ۰۱ ۰۳۸۰۳۰۰۲۱۰۲۰۰۱۸۰ ۴۰ ۶ 6 ۰۱۳۳۰۱۱۱۰۸۷۰۸۴۷۷ ۷ ۷( ۲۱۵۴ باورد/۰۱۴ ۴۲ بخارا/۰۷۵ ۰۱۵۴۰۱۳۲۱۰۸۱ ۰۱۵۶ ۰۱۹۵ ۱۳۰۵۳۰ بست/۱۴ بسطام / ۰۲۴۱۰۱۴۹۰۱۴ ۲۴۵ بصره ۰۲۵۱۰۱۵ ۲۵۵ ۰۱۴۵۰۱۲۹۰۱۱۴ ۰۶۳۰۱۶ بغداد/۰۱۵‎ ۲۲۳ ۰ ۰۱۷۹ ۰۱۵٩۹ ۸ ۰۲۴۹ ۰۲۴۶ ۲۴۰ ۰۲۳۹ ۲۳۸ ۰ ۰۲۶۰ ۰۲۵۶ ۰۲۵۴ ۰۲۵۲ ۰۲۵۷۲ ۲۰ ۱۶۱ بقیع / ۲۵۹۰۱۷ بلخ / ۲۳۷۰۱۴۵۰۱۹ بلزیز/ ۶۵ بنارس ۱۳۴۰۱۳۱۰۱۳۰ بولاق /۲۳ ۱ بیضاء / ۲۵۱ بیت آلمقدس / ۲۴۵ بیرمانی /۱۳۱ بیروت / ۰۱۵۹ ۱۸۱۰۱۸۰ بیهق /۱۴۵ پطرزبورخ / ۱۱۲۰۷۶ تبت/۱۳۱ ۵۸۰ ۳۶ تبریز/ ۰۲۲۶ ۲۲۷ ترکستان/۰۱۳۱۰۱۱۱ ۱۷۹ ترمذ /۰۱۴۵ ۲۶۰ تستر/ ۲۵۱ تهران/۰۴۲ ۰۶۷ ۰۷۷ ۰۱۳۳۰۱۱۸۰۱۱۱ ۶ ۲ ۶ 6 ۰۱۵۵ ۷( ۷( 6 ۸ 6 6 ۱ ۰ ۳ ۰۲۵ ۲۵۷ جاجرم /۴۲ جبال/۱۲۴ جرجان /۲ ۰۴ ۴۹ جرجانیه / ۲۲۶ جزیره/ ۲۴۲۰۲۲۴ چین ۲۵۱۰۱۶۱۰۱۳۱ حجاز/ ۰۲۲۴۰۲۰۲۰۱۷۲۰۱۵۵ ۲۵۱ حسین آباد / ۱۶۶ حلب/۲۲۵ حلة ۱۴۸7 حیدرآباد / ۱۲۳ ۲۶۰ حیره ۰۳۵7 ۰۴۴ ۰۴۶ ۰۱۶۰ ۰۱۸۴ ۰۲۰۲ ۱ ۲۱۴۵ خابران(خاوران) ۰۱۸ ۰۳۰ ۶۳۰۳۷ ۰۸۷ ۱۱۱۰۹ ختا/ ۱۷۹ خرابات /۲۲ ۰۱۲۵۰۱۲۴۰۳۵۰ ۱۲۶ خراسسان /۰۲ ۰۵ ۰۱۰ ۰۱۸۰۱۴ ۰۲۶ ۰۳۰ ۰۴٩۹ ۰۴۴ ۰۴۲ ۷ ۶‏ ۰۵۲ ۶۱ ۶۶ ۲ ۰۳-۴ "2-۸۹۵ ۵ ۰۱۷۹ ۰۱۸۰ ۰۱۹۱ ۰۱۹۲ ۰۱۹۴ ۵ ۰۱۹۶ ۰۲۰۶ ۰۲۱۱ ۰۲۲۹ ۰۲۲۴ ۷۱ ۲۳۷ ۰۲۳۸ ۰۲۴۲ ۰۲۴۳ ۰۲۴۵ ۶ ۳۶۰ خرقان /۰۱۴ ۲۴۱۰۱۷۶ خداشاد/۲۱۶ امروزآن‌رادربیرجند و خراشاد» گویند که‌روستایی پرآب ونعمت است . [سید محمادامادی ] خوارزم /۲ ۰۲۲۵۰۴ ۲۲۸۰۲۲۷۰۲۲۶ خحیوه / ۲۵ ۲ خحوجان / ۶۵ خوزستان /۲ ۲۵ داستان (روستایی نزديك بسطام) / ۲۴۵ دامغان ۱۴ دحله /۴ ۲۵ دمشق ۰۲۲۵۰۱۱۲ ۲۳۹ رباط /۰۱۱۵ ۱۱۶ رباط امام‌تبانی ۱۱۶ رباط‌چاهه / ۲۰ رباطربیع /۱۱۶ رباط زعقل /۰۱۲ ۱۱۶ رباط‌سرکله / ۰۱۲ ۱۱۶ رباط‌کهن /۱۲ رباط گورستان/۱۳۲ رباط الموفق /۱۱۶ رزان / ۲۰ رودبار/ ۲۴۶۰۲۰ روسیه / ۷۶ روم /۱۰۵ ری / ۰۲۴۲۰۲۲۴۰۱۵۶ ۲۴۵ عشق آباد /۰۴ ۱۱۱ فهرست‌ها ۳۳ زنجان / ۰۲۵۷ ۲۵۸ غزنه ۰۲۰ ۱۹۰ ژاین / ۱۳۱ غزنین ۶۹ ۰۲۰۶۰۱۳۰ ۲۴۰ ساوا/۲۳۸ فارس / ۲۵۱۰۱۱۱۰۱۵ ساوه ۶۵ فتح آباد/ ۲۳۰ سبزوار/۱۴۵ فرانسه ۷۶ سجاس ۲۵۷ فرغانه ۲۳۸ سرخحس /۰۴ ۰۱۱ ۰۱۵ ۰۱۹ ۰۳۶ ۰۵۷ ۶٩‏ قاهره/۲۵۲ ۵ اقبجاق /۱۷۹ سمیساطیه(خانقاه)/ ۱۲۹ فراقوروم / ۲۲۹ سمرقند/ ۰۱۴۸۰۱۶ ۲۳۸۰۱۹۴۰۱۹۲ قرطبه / ۱۷۶ سمنگان/۴۲ قوجان / ۶۵ ۲۴۸۰۲۲۲ سوئیس ۷۷ قونیه ۲۵۸ سیام /۱۳۱ قومس /۲۰۲۲۴ ۲۴ سیحون/۰۱۶ ۲۳۸ قهنهه / ۱۱۱ سیستان ۲۵۱۰۲۴۵ کابیلا_واستو/ ۰۱۳۲ ۱۳۹ شام /۰۱۲۹ ۰۲۴۲۰۲۳۹۰۲۲۵۰۲۲۴ ۲۵۰ اکازرون /۲۰۸ شروان / ۲۴۰ کپهناك / ۷۶ شمان / ۴۲ کران / ۱۴۵ شوروی/۰۱۱۱ ۴ ۱۵ کربلا/ ۰۲ ۱۷ شوشتر/ ۲۵۱ کرمان/۰۱۰۳ ۰۱۶۶ ۰۱۷۹ ۰۲۱۹ ۰۲۳۰ شیراز/ ۰۷۱ ۰۲۴۴ ۲۵۶ ۶ ۱۶۱ صیدا/۱۲۳ کرمانشاهان / ۱۴۵ طوس/0۱۴ ۰۲۰ ۰۴۲ ۰۴۹ ۴ ۱۱۶ ]کوه/۱۳۱ ۵ ۳۱*۰۳۵ کعبه / ۰۱۱۲۰۱۴ ۱۵٩۹۰۱۲۸۰۱۲۶۰۱۱۵‏ عدنی کویان /۰۴۵ ۰۵۴ ۰۶۹۰۵۸ ۰۱۶۰۰۸۵ اکلاباذ/ ۲۲۰ ۵۸۳ ۳۱*۰۶۰ کلکته/ ۱۲۳ عراق/ ۰۵۷ ۰۱۷۹۰۱۲۹ ۰۲۴۲۰۲۳۷۰۲۲۴ اکمبریج /۲۶۳۰۲۶۲۰۱۸۱ ۳۵۰ کوفه ۰۷ ۰۱۵ ۲۴۰۰۱۱۴۰۱۶ کهن دز/ ۲۴۶ ۳۲۸ گرگان / ۰۱۵۶ ۲۲۸۰۲۲۶ گوتینگن /۱۷۷۰۱۴۸ گیب/۲۶۳ لندن /۲ ۰۲۶ ۲۶۳ لنین گراد /۱۴۳ لیدن ۰۱۴۳۰۴۱ ۰۱۸۱۰۱۷۷۰۱۵۵۹ ۰۱۹۷ ۵ ۲۶۲ مازندران / ۲۲۹۰۱۳۴۹ مانه‌یابا/ ۱۱۱ ماوراءالنهر(فرارودان) / ۰۱۶ ۰۲۰۴۰۱۷۹ ۰ ۱ مدینه ۰۱۶ ۰۱۷ ۰۱۷۲۰۱۵۱۰۱۱۵ ۰۲۵۰ ۳۵۹ مراغه / ۲۳۱ مرو/۴ ۰۱۰ ۶۴۰۲۰ ۰۱۱۱۰۸۵۰۷۱۶۵ ۲ 6 ۷ ۵ :۱,۹۶۰( ۸ ۱۷ ۷ 2۳2-2۲ ۴ ۱۱۵۹ مرورود/۱۴ مشهد/۰۱۶۷ ۲۳۰ مصر/۵ ۰۱۱۱۰۴۷۰۱۸۷ ۰۱۱۴۰۱۱۲ ۸ ۲۳ ۰۱۲۶ ۰۱۳۹ ۰۱۴۱ ۰۱۴۲ و 2 ۰ ۰۱۸۲ ۰۱۸۲ ۰۲۰۲ ۰۲۲۶ ۰۲۲۷ ۶ ۱-۶۰ مکه/۰۱۴ ۰۲۴۵۰۱۱۶ ۲۵۰۰۲۴۹۰۲۴۶ ۱۵۲۲۵۱ ملّطیه / ۱۵۹ موصل /۰۳۶ ۲۰۲۲۴ ۲۴ میهنه(مهنه)/۰۱ ۰۲ ۰۱۴۰۱۲۰۱۰۰۹۰۳ ۱ ۲ ۳۲۲۲۲۲ ۲ ۰۳۴ ۰۳۵ ۳۷+ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر) ۸ ۴۰ ۴۳ ۰۴۴ ۰۴۸ ۰۳۹ ۰۵۱ ۱۵۲ ۳ ۵۶ .ی ۱ ۲ي ۲ی ی ه۵ای ای ۵ ۷۰ ۲ ۱۳ ۷۶ ۸ ۱ ۸ ۸۳ ۵۶ ۸۷ ۰۲ ۱۱۱۱ ۱۱۶ ۹ ۱۴۷ ۰۱۴۸ ۱۵۲ ۰۱۵۴ ۱۵۸ ۸ 6 ۱1۹۴6 ۰۱۹۵ ۱1۹۶ ۸ ۵ ۶ ۰۷ ۲۱۱ ۲۲۶ ۱۱۳۲ ۲۱۴۶۹۷ نسا/ ۴۲۰۱۴ نطنر/ ۱۴۷ نوردکازرون /۲۳۸ نوقان / ۰۵۲ ۶۴ ۱۶۷ نهاوند / ۲۵۰ نیشابور/ ۶ ۰۱۴ ۰۲۳۰۲۱۰۲۰۰۱۶ ۰۳۵ ۷ ۴۰ ۴۲ ۴۴ ۴۵ ۴۶ ۰۵۲ ۰۵۴ ۵ ۵4 ۵ ۶۹ ۱۷۱۱۵۱۱ ۳ ۶ ۰۱۴۴ ۰۱۴۸ ۱۵۱ ۸ ۶ ۶۶ ۶۸ ۱۷۰ ۱۷۵ ۹ ۰۸۳ 0۸۴ ۰۱۹۲ ۰۱۹۴ ۱۹۸ ۵ ۸۲ ۲ ۲۲ ۲۶ ۰۲۱۷ ۷۱۸ ۰۲۲۲ ۰۲۳۷ ۰۲۳۸ ۲۴۲ ۳ ۵ ۰۷۲۴۶ ۴۷ ۷۴۹ ۲۶۰ واسط /۰۱۴۸ ۲۵۱ ویسبادن /۶۳ هرات /۱۴ همدان / ۰۱۵۶ ۰۲۲۴ ۰۲۲۶ ۰۲۲۷ ۲۴۲ هند/۰۱۲۱ ۰۱۳۱ ۰۱۳۲ ۱۳۵ ۱۴۴ و هوازن / ۱۶۷ هیمالایا/ ۱۳۲ و ام #9 قرآن کریم . ابن آبی آلحدیدمدائنی . عزالاین شرحنهج آلبلاغه. تحقیق محمدأبوآلفضل ابراهیم , داراحیاء الکتب‌العربیق قاهر ۱۹۶۵-۱۳۸۵ . این اثیر. اللباب ق تهذیب الانساب_ثلاثة اجزاعمطبعة القدسی-القاهرق سنة ۱۳۵۷ ه . ابن بطوطه محمدبن عبدالله (۳ ۸۷۷۹-۷۰ . ق) «رحله تحفةالنظار نی غرائب آلأمصارو عجائبآلأسفار. » قاهره مطبعة آلازهرية۶ ۱۳۴ ۱۹۲۸ . -ترجمه رحله : محمدعلی موحد[ ۱۳۴۸-۱۳۳۸ شمسی ]۰ بنگاه ترجمه‌ونشرکتاب . این تخری‌بردی » النجوع هرق مصب دارالکتبالصریه ۱۹۳۲ م . اٍبن الجوزی. جمال‌الذین آبی آلفرج عبدالرحمان ابن آلجوزی آلبغدادی [المتوفی سنة ۷ . ق] -تلبیس ابلیس , ادارة الطباعة النبرية الطبعة الثانية القاهرق سنة۱۳۶۸ ه . -صفة الصفوق اربعة اجزای حیدرآباد» سنة۱۳۵۵ ه . التتظم فی اخبارآلامی خمسة اجزای حیدرآباد ۱۳۵۷ ه ۱ ابن حجر عسقلانی بذیب التهذیب ۱۲ جزی حیدراباد. سنة۲۵ ۱۳ ه . ین حوقل . آبوآلقاسم محمدبن حوقل بغدادی السالك وا مالك . ین حزم‌ظاهری اندلسی ‏ آبومحمَدعلی, «الفصل فی آللل والهواءوالتحل :به کوشش احمد ناجی الجمالی ومحمد امین الخانجی » مص ۱۳۲۱ ه .ق . ابن خلک ان آبی آلعب اس شمس السدین آحمدین محمدین آبی بکر(۸ ۸۶۸۱-۶۰ .ق) : وفیات آلأعیان و انباء آبناءال مان به تصحیح محمد محبی الذین عبد آلحمید » مص ۱۳۶۷ ه . ق - ۱۹۴۸ م‌درشش جزء . این سیده آبی آلحسن علی بن اسم_اعیل اللغوی أْ دلسی المعروف به این سیده[المتوی ۸ . ق] : کتاب الخصص طبع بولاق. سال ۱۳۱۶ ه . ق . ین مسکویه آبوعلی آحمدین محمد تجارب آلأمم‌مع نخب من تواریخ شتی » تتعّق بالأمور آلذ کورةّفیی وقداعتنی بالنسخ والتصحیح‌ه . ف آمدروز/۲ ۵۱۳۳ ۰ ۸۱۹۱۴ مصر. ۳۳۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر) آبوعلی سینا. شیخ رئیس ‏ «ترجمه‌فارسی|ٍشارات ». قسمت طبیعیات و الهیات به اهتمام مرحومان سیدحسن مشکان طبسی ‏ وسیّدنصراللهتقوی , ۱۳۱۶ شمسی . أُبوعلی‌سیناء شیخ ریس ترجمه‌فارسي ]ٍشارات وتنبیهات بامقدمه وحواشی وتصحیح احسان یارشاطر ۱۳۳۲-انجمن آثارمگی-تهران ۱۳۷۴ قمری . ابن عربی » محبی الدین آبی عبد اللّه محمدبن عربی (۵۶۰-۶۳۸) : اصطلاحات الصوفيةآلواردة نی آلفتوحات لیف چاپ‌مص سال ۱۳۵۷ ه .ق . -فتوحات مکیه , چاپ مصر. -ترجمان آلأشواق . جاپ‌بیروت. ۲ ۱۳۱ ه .ق. ین فندق, آبوآلحسن علیّ بن‌زیدبیهقی » تاریخ بیهق به اهتمام مرحوم آحمد بهمنیار. ین قتیبه » عبدالله‌بن‌مسلم(۱۳ ۲۷۶-۲ ه .ق) : الشعر والشعراء-بیروت. دارالثقافتف ۹ م. اين مسظون آبی آلفضل جمال الذین محمدبن مکرم این منظور الافریقی الصری(۷۱۱-۶۳۰) : لسان العرت ‏ بروت » ۱۹۵۵ . ین هشام. جمال لین ابی محمّ دعب داللّبن بوسفآلصری لأنصاری[ اتود ۷۰۸ والتوقق ۱ . ق]: مفنی اللبیب عن کتبآلأعاریب تصدی لطبه‌ونشره السیدمحمود کتابچی ؛ طهران ‏ ناصرخسری ۱۳۷۴ ه .ق. آب وا لفضل رشیدالدین‌میبدی «کشف آلأسرار و علدة] لابسرار. »(تألیف درسال ۲۰ ۵ه )به‌سعی علی اصفر حکمت_انتشارات دانشگاه‌تهران ۱۳۳۱ شمسی به‌بعد . آبوآلفضل محمدین حسین بيهقي دبیر: تاریخ بیهقی به اهتمام دکتر غنی و دکتر فیاض؛ ۴« ش. آبوآلقاسم حسن بن علی النیشابوری الواعظ[المتوفی ۲۱۶ ه . ق] : عقلاءآلجانین ۱۳۴۳ ۸ . ق ۴ دمشق . آبوآلقاسم عب دآلکریم بن هوازن القشیری[ المتوفی سنة ۴۶۵ ه ] : الرسالة القشبر يق, جزء واحد طبع بولاق » سنه ۱۲۸۴ ده . آبونعيم آحمدبن عبداللّه بن لحم دبن اسحاق اصفهانی[ المتوفی سنة ۰ وه ]: «حلیةا لأولیاءو طبقات آلاْصفیاء » عشرة اجزای مطبعة السعادق القاهرق (سنة۱ ۱۳۵۷-۱۳۵ ه) . آبی بکر حمدعلی الخطیب البغدادی[المتوفی سنة ۶۳ ۴ ه ] : «تاریخ بغداد» اربعةعشر جزء مطبعة السعادة قاهری سنة۱۳۴۹ه .ق. آبی آلحجاج یوسف بن عبد الرحمان این یوسف الدمشقی[ المتوفی سنة۲ ۸۳۴ ]۰ تهذی بآلکمال نی آسیاءالرجال. ۱۲ مجلّد (دارالکتب الصریق ۲۵۰ مصطلح) . آبی آلحسن بن علی بن محمدبن آبی آلفهم التشوخی [ المتوفی سنة ۴ ۸۳۹ ] : «نشوار آلحاضرتو آخبار آلذ اکرة »نشره ا لستشرقد . س . مرجیلوث , جزء‌وا حد مطبعة امین‌هندية » قاهره‌سنة ۱ ۲ ۱٩‏ ۵ . آبی سعیدعبد آلکریم بن آبی بکر محمدینآبی آلمظفرالمنصورین‌محمدبن عبد آلجبارالتمیمی السمعانی[ المتوفی سنة ۵۵۴۲ ] . « نساب »جزءواحد(سلسله اوقاف گیب) لیدن , سنة۲ ۱ ۱۹م . آبی عبدالرحمن السلمی [درگذشته ۸۴۱۲ . ق] «طبقات آلصوفیه » بتحقیق نورالذین شریبه, الطبعة الثانیة ۱۳۸۹ ه -۱۹۶۹م)مصر. آبی عبداللّه محمندبن عبد اللّهبن اسعد|ٍبن علی بن‌سلیمان عفیف الدین الیافعی . [ المتوفی سنة ۸ .ق ] : «مراةآ نان و عرةالیقظان » اربعة اجزای حیدرآباد» سنة۸ ۱۳۳ ه . آْبی الفداء اسماعیل بن عمرالقرشی الدمشقی » المعروف به « این کثیر »[(المتوفی سنة۴ ۷۷ ه ] : «البدايةوالتهاية» ۱۴ جزی قاهری ۸۱۳۵۱ . آبی آلفداء الملك المژید عمادالدین اسماعیل|بن علی بن محم ودصاحب حماة[ المتوفی سنة ۲ ] : «النحتصر نی اخبار آلیشر » اربعة اجزای الطبعة احسينية » القاهره» سنة۲۵ ۱۳ ه . آبی آلفلاح عبد آلحی بن آحمدبن محمد الصالحی ‏ المشهوربه|ٍین العماد الحنبلی[ المتوفی سنة ۹ 2 ]: « شذرات الذهب ی أآخبار من دهب»مکتبة آلقدسی بالقاهرق سنة ۱۳۵۰ ه . آبی نصرعبدالوه اب بن علی بن عبد الکافی السبکی [تاج الذین ؛ ۸۷۷۱-۷۲۷ .ق] . طبقات الشافعية الکبری بتحقیق محم ود محمد الطناجی وعبد الفتاح محمد الحلومطبعة عیسی البابی امحلبی » ۳ ده ۱۹۶۴ م . اصطخری. ابراهیم بن محمد(۳۴۶ق) السالك وا لماك لابی ٍسحاق ابراهیم این محمّد الفارسی آلاصطخری المع روف با لکرخی . وهومعول عل کتاب« صورآلأقالیم »لابی زیددأحمدبن سهل آلبلخی (به تصحیح ه .ی . دخویه) لیدن » بریل» ۲۷ ۵۱۹ . اقبال آشتیانی. عباس + سیاست‌نامه خواجه نظام آلملك طوسی . چاپ وزارت فرهنگ, ۱۳۲۰ شمسی . انصاری. خواجه‌عبدالّه » رسائل ‏ به اهتمام مرحوم سلطان حسین تابنده‌گنابادی » سال ۱۳۱۹ شمسی , تهران . باخرزی. ابوالمفاخر یحیی » «اورادآلأحبات و فصوص‌آلاداب» جاپ دانشگاه تهران » ۵ .ش. برتلس ‏ 1 .ی : «ناصرخسر و و اسماعیلیان »ترجمه‌ی . آرین پون انتشارات بنیادفرهنگ ایران تهران شماره ۰۳۴ ۱۳۴۴ شمسی . ۳۳۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخی المعلّم بطرس البستانی ؛ داشرةمعارف البستانی . صدرمنه اتسع مجلّدات , مطبعة آلعارفب بیروت ‏ ۱۸۷۷-۱۸۷۶ ۸ . بهار. محمدتقی (ملك الشعراء) تاریخ سیستان از موی نامعلوم » تهران, ۱۳۱۴ش» کلاله خاور. بهمثیا احمد. منتخ ب آسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آبی سعید » ۲۰ ۱۳ ۰ وزارت فرهنگ . -بیست و پنج خطابه سومین کنگره تحقیق ات ایرانی » شماره ۱۷۹ ۰ انتشارات بنیادفرهنگ ایران ؛ صص ۱ ۱۱۷-۱۵ . بهاءالدین بن جلال آلدین محمدبن حسین بلخی ۰ ولدنامه(مثنوی‌ولدی) بامقدمه‌وتصحیحو حاشیه نگاری‌جلال الدین‌همایی. ۱۳۵۵ ۱۳۱۵ ه .ش . بهاءالسدین محمدبن حسین خطیبی بلخی مشهوربه‌بهاءولد(سلطان آلعلماء) : معارف(مجموعه مواعظّوسخنان) به اهتمام‌مرحوم بدیع الزمان فروزانف [۱۳۳۸-۱۳۳۳ ۵ . ش ۰ ] بهاء‌الدین محمدبلخی . دیوان سلطان ولد بامقذمهسعید نفیسی ‏ تهران ۱۳۳۸ ش . بیهقی . خواجه آبوآلفضل محمدبن حسین بیهقی دبیر» تاریخ بیهقی به کوشش مرحوم دکترعلی اکبر فیاض ۱۳۲۴ شمسی ‏ وزارت فرهنگ . توحیدی ‏ آبوحیان » المقابسات , حسن السندویی . جامی. : رالذین عبد الرحمان[ ۸٩۸-۸۱۷‏ ه . ق] : نفحات آلأْنس چاپ مهدی توحیدی‌پور. جرفادقانی . آبوآلشرف ناصح بن ظفرین سعدمنشی » « ترجمه‌تاریخ یمینی » به اهتمام دکترجعفر شعار_بنگاه‌وترجمه‌ونشرکتاب . تهران» ۱۳۴۵ . جرجانی [علی بن محمدبن السید الزین آبی آلحسن الحسینی ۸۸۲۶-۷۴۰ . میرسیدشر یف ] «تعر یقات ) . جاپ‌مص ۱۳۵۷ ه . جشن نامه ین سینا. مجلددوم شام ل خطابه ه ای اعضای کنگره ین سینابه زبان فارسی درباره|ین سینا ۱۳۳۴شمسی <۴ ۱۳۷ ه .ق . شماره ۳۱ سلسله انتشارات انجمن آثارملی . جمال‌الدین آبوروح حالات وسخنان‌شیخ آبوسعید به کوشش ایرج افشا ۱۳۴۱ شمسی . جمال السدین محمدبن عبدآلبرزاق اصفه‌انی . دیوان اشعار به کوشش مرحوم وحید دستگردی ؛ ۰ شمسی . الجوهری, اسماعیل بن حماد. الصحاح تاج اللغة وصحاح آلعربیق تحقیق حمدعبد آلغفور عطار, عنی بنشره السیدحسن شربتلی » طبع مصردر۶مجلد . جلال الدین محمد بلخی رباعیات مولان جلال الذین(خاموش) صاحب کتاب مثنوی معنوی » اصفهان به کوشش مرحوم شیخ محمدباقر الفت اصفهانی . حافظ . شمس الذین محمد حافظ شیرازی(دیوان اشعا به اهتمام محمد قزوینی ودکترقاسم غنی » ۰ و .ش. حکمت. علی اصغس «نه گفتسار درتاریخ ادیان ؛دومجلّد. شهسریور ۱۳۳۹ و۱۳۴۰ ۰ شیران چاپخانه‌موسوی . خاقانی‌شروانی . دیوان اشعان به کوشش دکترضیاء الدین سجادی تهران» ۱۳۳۸ شمسی . خرقانی . آبوآلحسن : نورالعلوم. به اهتمام مجتبی مینوی, تهران, ۱۳۵۴ ش . انجمن آثارملی . خواندمیر, غیاث الدّین بن‌همام ادن الحسینی آل دعوبه خواندمیر« حبیب السیرفی أخبار آفراد آلبشر »۱۳۳۳ ش بامقدمه‌جلال الذین همایی . تهران , کتابفروشی خیام . خیرالدین ز رکلی. الاعلام. قاموس تراجم لاشهر الرجال والنساء‌من آلعرب وا لستعربین نی آ خاهلية وآلاسلام وآلعصر آمحاضر-عشرةاجزای الطبعة الفيرية سنة ۱۳۱۷-۱۳۱۶ ۵ . دامادی سیدمحمد سفر در وطن یغما سال ۰۲۴ شماره ٩‏ آذرماه ۰۱۳۵۰ صص ۵۶۱-۵۵۹ -نقدی بر جام‌جهان‌بین . نگین » شماره ۰ ۰۷ فروردین ۱۳۵۰ -نقد کتاب فیلسوف ری (محمدین زکریای‌رازی) » مجله راهنمای کتاب » سال ۱۴ ۰ شماره ۰۱۲-۹ صص ۰۷۹۳-۷۹۸ آذر-اسفند ۰ ۱۳۵ دونسل رودرروییکدیگی روزنامه اطّلاعات شماه ۰۱۳۶۹۸ ۱۳۵۰/۱۰/۲۳ دامادی ‏ سیدمحمد ۰ «جلوه‌هایی از زندگانی آبوسعید أبوآلخیر #تلاش » شماره . ۳ شهر یورو مهرماه ۰ ۱۳۵ ۱ -جرعه‌یی اززلال » برگزیده‌هایی ا زآثارمنظوم ومنثورفارسی ‏ تهران» ۰۱۳۵۰ چاپ‌سکی ص ۲ ۳۰ - تنوع مضمون در سبك هندی. اسفندماه /۱۳۵۵ ه .ش [چهل صفحه] از انتشارات دانشگاه اصفهان . -«ته ذیبآلأخلاق » ازیحبی بن عدی بن حمیدبن زک ریا[ المتوفی / ۳۶۴ ه .ق] بامقدمهو تصحیح وترجمه وتعلیق سید محمد دامادی چاپ اول, ۱۳۶۵ ه . ش . شماره ۰۵۵۴ انتشارات موسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی ‏ تهران؛ وچاپ دوم باتجدید نظربه شماره ۴ ۶۸ » انتشارات پژ وهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی ‏ ۱۳۷۱ ه . ش[بیست وهشت +۱۰۶ صفحه ] -شرح بر مقامات آربعین یامبانی سیر وسلوك عرفانی » شماره ۱۹۷۹ ۰ از انتشارات دانشگاه‌تهران» ۷ 2 . ش[سی وشش +۳۷۶ صفحه ] -شرح بر ترکیب بند جمسال الدین محمدبن عبد ال رژاق در ستایش پیامبر(ص) انتشارات دانشگاه تهران شماره ۰۲۰۴۴ ۸۱۳۶۹ . ش[پاننده+۲ ۳۹ صفحه ] ۳۳۴ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر) فارسي عمومی ‏ آم وزش‌دانشگاهی زبان وادب‌فارسی . شماره ۱ ۰۲۱۰ انتشارات‌تهران. ۰ هه . ش[شانزده +۲۲ ۷صفحه] -تحفة آلاخوان فی خصائص آلفتیان » تألیف کمال الدین عبد الرزاق کاشانی . بامقدمه وتصحیح‌و تعلیق» شماره ۱ ۲۶ ۰ شرکت انتشارات علمی وفرهنگی ۰ ۱۹7۱۳۶۹ ۵ صفحه ] -مضامین مشترك در ادب فارسی و عربی . شماره۱۵ ۰۲۱ انتشارات‌دانشگاه‌تهران ۱۳۷۱ه .ش [سی +۴۴۶ صفحه ] -کتا ب آلسایل لشیخ محی این یی عبدالّهمحدینعلی بن آلعربی » بامقذمه‌وتصحیحو ترجمه‌وتعلیق » شماره 1(« از انتشارات موسسه‌مطالعات وتحقیقات فرهنگی ‏ ۰ ۵ . ش[سی وسه +۲ صمحه] -کتا ب آلادب والروءق باتحقیق در فرازو فرودفتوت وجوانمردی ومقد مه وتصحیح وترجمه وتعلیق سیدمحمّد دامادی ) شماره ۰۷۵۵ انتشارات پژ وهشگاه‌علوم انسانی ومطالعات فرهنگی ‏ ۱۳۷۳ ه . ش . ۱ نکاتی چند در باره مدرسه در ادبیات فارسی »نشریه‌دومین کنگره تحقیقات ایرانی » دانشگاه‌مشهد ج۰۱ صص ۰۹۲-۸۲ ۱۳۵۱ شمسی . -«مسامحه در استاد, شیوه صوفیه» دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه‌تهران » سال ۱۹ » شماره ۹ اسفندماه ۱۳۵۱ -« آبوسعید آبوآلخیر وسماع ». هنرومردم » فروردین واردیبهشت ۰۱۳۵۰ صص ۷۵۱7۷۰ -«لغات وترکیبات و اصطلاحات خا صأسرارالتوحید مجلّددوم: نشریه سومین کنگره تحقیقات ایرانی » صص ۱۷ ۱-۱ ۰۱۴ شماره ۱۷۹ انتشارات بنیادفرهنگ ایران . «آسرارالتوحید. یکی ازمنابع اساسی به منظور مطالعه اوضاع اجتماعی ايران در سده‌های‌پنجم و ششم هجری» مجلد دوم مجم وعه خطابه ه ای نخستین کنگ ره تحقیقات ایرانی ۰ ازانتشارات‌دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاهتهران ۱۳۵۳ شمسی » صص ۴۲۴-۴۲۰ -«نکات ومسایل صرفی ونحوی ودستوری أسرارالتوحید )مجلّه وحیددوه ۲ صص 144۳ ۶ اسفندماه۲ ۱۳۵ ونشریه چهارمین کنگره تحقیقات ایرانی . دانشگاه‌شیران مجلّدسوم » صص ۷۷ تا ۱۳۵۴شمسی . -«معرفی |جمالي سرگذشت جمال الدین محمدین عبدالرزاق اصفهانی » گوهر سال‌سوع خردادماه۴ ۱۳۵ شمسی » صص ۱ ۱۹۸-۲۰ -«معرفي |جمالي سرگذشت شت‌جمال لین محمّدین عبدالرزاق اصفهانی گوهر سال‌سوم تیرماه ۴ شمسی صص ۳۲۵۰۳۲۰ ۱ -«معرفي |جمالي سرگذشت جمال الدین محمدبن عبد ال رزاق اصفهانی » گوه سال سوم دی‌ماه مشخصات منابع ومراجع کتاب ۳۳۵ ۴ سشمسی. صص ۸۶۹-۸۶۴ -«معرقی |جمالی سرگذشت جمال الذین محمدبن عبد الرزاق اصفهاتی » گوه سال سوم بهمن و اسفندماه۴ ۱۳۵ شمسی » صص ٩۸۲-۹۸۷‏ -«معرفی |جم الي سرگ‌ذشت جمال الدین محمدبن عبدالرزاق اصفهانی » گوس سال‌چهارم فروردین ماه۱۳۵۵ شمسی صص ٩۱-۹۷‏ -« نقد حکایات وروایات مر بوط به کرامات و خوارق عادات آبوسعیدأبوآلخیر »جشن نامه‌مرحوم سید محمدتقی مدرس رضوی» صص ۰۱۹۹-۱۸۳ ۱۳۵۶ شمسی . -«تأثیر آب وسمید آبوآلخیر در ادبیات فارسی »نش ریه دانشک ده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه اصفهان. ۱۳۵۶ شمسی . شماره‌سیزدهم وچهاردهم ‏ صص ۲۷۴-۲۳۵ -«سعدی» شاعرجامع ومأخذچندحکایت بوستان »«ذکر جمیل‌سعدی »مجلد اول ص ص۴۷ ۳- ۸ اسفندماه ۴ ۱۳۶ شمسی . انتشارات وزارت ارشاد اسلامی . دانش پژوه . محمدتقی » برخورد ین سیناوشیخ آبوسعیدوپاسخ |ٍبن سینابه شیخ آبوسعید » فرهنگ ایران زمین »۰۱ صص ۲۰۴-۱۸۹ ۰ سال۲ ۱۳۳ دانش پژوه . محمدتقی . فرهنگ ایران زمین , مقاله جنگ نسخه ۱۰۳۵ دانشگاه‌تهران . دوانی جلال الدین [متوفی ۹۰۸ ه . قی] ؛ اخحلاق‌جلالی (لوامع الاشراق‌نیمکارم الاحلاق) چاپ هند ۱۲۸۳ ه .ق. دمیری. حیوة آلحیوان آلکبری. دومجلّد چاپ مصر. رامپسوری. غیاث الذین محمدبن جلال السدین بن شرف این غیاث اللَفات تألیف‌در ۲ .ق. جاپ امیرکبین تهران ۱۳۶۳شمسی . رجائی‌بخارایی. أحمدعلی . فرهنگ اشما رحافظ ۱۳۴۱ شمسی . زرکوب شیرازی. آبوآلعباس احمدبن آبی آلخین «شیرارنامه». چاپ بهمن کریمی تهران؛ ۳ مه .ش. ۱ زریاب خوئی» مرحومعباس [ انتقادیر آسرارالتسوحید »فرهنگ ایران‌زمین ‏ مجلّد اول صص * ۲۸۷-۹ زرین کوب دکترعبدآلحسین« کارنامه اسلام» شرکت انتشان سال۱۳۴۸ ه . ش . -ارزش‌میراث صوفیه . انتشاراتآریا» طهران, ۱۳۴۴ -باکاروان‌حله » آریا طهران ۱۳۴۳ ژوکوفسکی ‏ والتتین آسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آبی‌سعید طبم روسیی ۱۸۹۹ - ۷ 2۵ . ق. ۳۳۶ ابوسعید نامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر) مسمعانی : آبوسعد معجم شیوخ نسخه عکسی متعلق بهآقی دکتر حسن‌مینوچهر. سیر اعلاملنبلاء نسخهمصورة (عکسی ) عن آلاصل آلحف وظ بمکتبة احمد الثالث باستانبول» دارالکت بآلصرية ۱۲۱۹۵ح. سیوطی . جلال الذین عبد الرحمان بن آبی بکن جامع صغير چاپ‌مص ۱۳۲۱ ه . ق . سیوطی . حسن انحاضرة ف اخبار مصر والقاهرقف جزهء‌ان, مطبعة الوطن. القاهرة سنة ۹ د .ق. سعدی. مصلح الدین ‏ گلستان به اهتمام وتصحیح وحواشی میرزاعب د العظیم گرگانی (قریب) ۰ شمسی . جاپخانه‌علمی » تهران . سنایی . مجدودین آدم ؛ حديقة آحقيقة تصحیح مدرس رضوی تهران, ۱۳۲۹ شمسی . مثنوی‌های حکیم‌سنایی . تصحیح مدرس‌رضوی تهران, دانشگاه‌تهران ۱۳۴۸ -دیوان‌سنایی به اهتمام محمدتقی مد رس رضوی : شرکت سهامی طبع کتاب ‏ ۱۳۲۰ شمسی . شعرانی. عبدالوماب(۷۳-۸۹۸٩۸‏ . ق) : «لواقح آلًنوار نی طبقات آلاخیار »,معروف به «طبقات الشعرانی الکری» . شفق . دکتر صادق‌رصازاده ۰ کتاب آسرارالتوحید ۰ مجلّه‌مهرسال۴ 2 صص ۲۵ :۴۳۴۱و شمارههصص ۴۲۸-۴۷۴ شمس الدین آبی المظفّریوسف بن قیزاوغلی المعروف بسپط ن الجوزی. [المتوفی سنة ۴ ۶۵ ه ]: (مرآةالزمان نی تاریخ آلأعیان) سبعةجزءا, مصول دارآلکتبآلصريق ۱ ۵۵ : بدون‌تاریخ . شمس السدین محمد بردسیری کرمانی . مصباح آلارواح : به کوشش مرحوم بدیع المان فروزانفی شماره ۱۳۸۶ انتشارات‌دانشگاه‌تهران . شهاب الدین محمد خرندزی زیدری نسوی, «نفثة آلصدور )تصحیح وتوضیح دکتر امیرحسن بزدگردی» ۱۳۴۳ شمسی . ازانتشارات اداره کل نگارش وزارت آموزش وپرورش . عباس بن محمدرضاالقمی (حاح شیخ) : «هدية آلأحباب ف ذکر آلعسروفین بالکنی وآلالقاب والانساب »جزءواحد الطبعة الرتضويق نجف اشرف عراق. سنة ۱۳۴۹ ه . سبکی. طبقات الشافعية الکبری . سدیدالدین محمد غزنسوی «مقامات زنده‌پیل »» آحمدجام » به کوشش دکتر حشمت اللّه مژید سنندجی ۰ ۰۱۳۴۰ بنگاه‌ترجمه‌ونشرکتاب . شمس الذین محمدبن محمدبن محمد أبی آلخیرین الجزری[ المتوفی سنة ۸۸۳۳ ]۰ «غاية الْهايةی آسیاء رجال القرء‌ا تآول الرواية» مطبعة السعادة ثلالة اجزای سنة ۱۹۳۳ ۰ شبستری. نجم این محمودین عب دآلکریم بنیحیی . گلشن ران شیران انتشارات کتابخانه مشخصات منابع ومراجع کتاب ۳۳ 5 احمدی ۱۳۲۳شمسی. ‏ شهرستسانی آبوألفتح محمدبن عبدآلکریم. ال والتحل. مشتمل بردومجلّد ترجی؛ افضل الدین صدرترکه اصفهانی ‏ به تصحیح ومقد مه سید محمد رضاجلالی نائینی ۰ ۱۳۲۱ خورشیدی . شمس‌الدین محمد تبریزی. مقالات شمس. با مقدمه و تعلیق محمدعلی موحد. ۰۱۳۵۶ طهران . شهاب الذین سهروردی. عوارف آلعارف حاشیه احیاء علوم الذین . چاپ قاهره» به کوشش بدوی طبانة . صاحب الزسانی. ناصرالدین » «عرفان درون »» نگین . سال‌هشتم ‏ آذرماه ۰۱۳۵۱ صص ۱۹- ۵ شماره۱ ۹مسلسل . صاحب الزصانی » (تولٌد ۱۳۰۹ شمسی) ناصرالدین » خط سوم [در بارشخصیت. سخنان‌و اندیشه‌شمس‌تبریزی] تهران» عطایی » ۱۳۶۱ صلاح الدین محمدشاک رین آحمد آلکتبی [ المتوفی سنة ۷۶۴ ه ] : «فوات الوفیات »جزءان بولاق قاهره ؛ سنه ۱۲۸۳ ه .ق. صدوق [أْبی جعفر محمدبن علی بن الحسین بن باب وية القمی متوفی ۸۳۸۱ ] : «کمال الدینو تام النّعمة »۱۳۹۵ ه . ق . طهران » دارآلکتب اسلامیة‌علی اکبرغفاری . صولی أدت لکتاب قاهره ۰۱ م .ق. عبدالرحیم بن عبد الکریم صفی پور: «منتهی آلارب ف لغة آلعرب »۰ فرهنگ عربی به‌فارسی . چاپ آفست. چهارمجّد کتابخانه‌سنایی » تهران . عرفی‌شیرازی , دیوان اشعاربه کوشش جواهری‌وجدی. انتشارات کتابخانه سنایی ؛ ۱۳۵۷ ش . عطاب شیخ فرید الدین نیشابوری ۰ لهی نامه به تصحیح فژادروحانی » تهران . ۱۳۳۹ شمسی . -تذکرةآلأولیای طهران ۱۳۲۶-۱۳۲۱ ه . ق» چاپ‌دکتر محمد استعلامی . -مصیبت نامه به اهتمام وتصحیح مرحوم عبد الوهاب نورانی وصال. ۱۳۳۸ ه . ش . - منطق آلطیر (مقامات الطیور) به اهتمام دکتر سید صادق گوهرین» ۱۳۴۲ بنگاه ترجمه ونشر کتاب . -منطق آلطیر به اهتمام دکترمحمدجوادمشکور ۰۱۳۳۷ تبریز. علاءالدوله سمنانی . أحمدبن محمد(۸۳۶-۶۵۹ه . ق) : چهل مجلس شیخ علاء الدوله سمنانی » تحریر امیراقبال‌سیستانی به اهتمام عبد الرفیم حقیقت » ۱۳۵۸ ۰ تهران . عنصرآلمعالی کیکاووس بن اسکندربن قابوس بن وشنمگیرین زیار: قابوس نامه , به اهتمام وتصحیح مرحوم غلامحسین یوسفی » تهران ؛ ۱۳۴۵ ۳۳۸ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید ابوآلخی عبد الرحمان‌بدوی : « شطحات الصوفية »+مص ۱۹۴۹ جزء۱ ۰ « آبویزید لبسطامی» . عبدآلقادرین محمدبن محمد المعروف به ابن آبی آلوفاء القرشی ‏ [المتوفی سنة ۵ ۷۷ه ]: ۱ امخواهر آ لضیثة نی طبقات آ حنفية )جزءواحد حیدرآباد» سنة ۱۳۳۲ ۵ . عین آلقضاة آبوآلمعالی عبداللّهبن محمدین علی بن الحسن بن علی المیانجی الهمدانی : تمهیدات به اهتمام عفیف عسیران ) چاپ‌دانشگاه‌تهران . عزالدین محمودبن علی کاشانی[متونی ۸۷۳۵ . ق ]مصباح آطدایة ومفتاح آلکفاية باتصحیح و مقدمه‌مرحوم جلال الدین‌همایی » ۱۳۲۵ شمسی ‏ طهران . علی‌بن آبی طالب(ع) : دیوان حضرت علی (ع) ترجمه محمد جواد نجفی . ناش رکتابفروشی آدبیه ناصرخسری ۱۳۸۴ ه .ق. غنی ؛ دکتر قاسم(۷ ۱۳۳۱-۱۲۷ شمسی ) : [بن‌سینا . -بحثی در تصوف . ازانتشارات مجله‌یخما ۱۳۳۱ . -بحث در آثاروافکار وأحوال‌حافظ. جلددوم , تاریخ تصوف در اسلام. الفارسی . عبدآلغافرین اسماعیل : کتاب السیاق‌لتاریخ نیشابور(سیاق, تلخیص اول) ۰ ۳۲6۴۵۲0۰ ۳ ,زد ۴01660 ۰ 8 «۱۷]0۵ :1965 .45 .۷۵۱ روعنهه اماهه‌نره ۲۱۵۲۷۵۲۵ تباظ عطوز ۲ گم دعندم)عن؟۲ 6[ شاملي « تلخیص عربی ازسیاق عبد آلخافرفارسی وتاریخ نیشابورخلیفه نیشابوری »وب صفحه آغا زکتاب این ابیات آمده‌است : از کرم در من بیچاره نظر کن نفسی که ندارم بجز از لطف تو فریادرسی ب برپشت کت اب‌تونوشتم خطی تا از من بیچاره ترا یاد آید فراهی هروی» معین الذین مشه وربه‌ملاامسکین : تفسیر حدائق آ-حقمایق به اهتمام دکتر سید جعفر سجادی انتشارات دانشگاه‌تهران» شماره ۱۱۵۹ . فروزانفر بدیع الزمان : شرح مثنوی‌شر یف جزء‌سوم ازدفتر اول » شماره ۱۱۴۶/۳ ۰ انتشارات دانشگاه‌تهران ۱۳۴۸« .ش. رساله در تحقیق آأحوال و زندگانی مولانا جلال‌الذین محمد مشهور به مولوی» ۰۱۳۳۳ تهران زوار. -شرح أحوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فر یدالدین محمدعطار نیشابوری , ۰۴۰ ۰۱۳۳۹ شماره ۰۴۱ انتشارات انجمن آثارملی ۰ مشخصات منابع ومراجم کتاب ۳۳۹ ما خذ قصص ‌وتمثیلات مثنوی. شماره ۴ ۰۲۱ انتشارات‌دانشگاه‌تهران . _أحادیث مثنوی. ازانتشارات‌دانشگاه‌تهران . فروزانفر بدیع الزمان ترجمه رساله قشیر یه باتصحیحات واستدراکات ۱۳۴۵ » بنگاه ترجمه‌و تشر کتاب . قاآنی‌شیرازی» دیوان آشعا انتشارات کتابخانه‌محمودی . قزوینی» زکریابن محمد «آثارآلبلاد و آخبارآلعباد» » بیروت ‏ دارصاد, ۰ وچاپ گوتینگن . قشیری, آبوآلقاسم عبدآلکریم ین هوازن ؛ «الرسالة القشیریه نی علم التصوف» ۱۳۴۶ ه .ق) بر ۳ ۰ 1 کاشفی سبسزواری. ملاحسین واعظ : فتوت نامه سلطانی » به اهتم ام محمد جعف رمحجوب ‏ انتشارات بنیادفرهنگ ایران» ۱۳۵۰ شمسی . گوهسرین » دکتسرسید صادق. فرهنشگ لغات وتعبیرات مشنوی ۷مجلد ۱۳۵۴-۱۳۳۷ از انتشارات‌دانشگاه‌تهران. .. لاهیجی. شیخ محمّد ؛ شر حگلشن ران به تصحیح ومق مه کیوان سمیعی » تهران کتابفروشی محمودی» ۱۳۳۷ شمسی . متلبی ‏ دیوان؛ اشعا بیروت» ۱۳۷۷ ه ۱۹۵۸ م. متز, آدم) افعضارة آلاسلامیةن آلقرن الرابع وعصر النهضتنی آلاسلام, نقله ل آلعربية محمد عبدآشادیآبوریده الطبعةالرابعت ۱۳۷۸ ه ۰۱۹۶۷ بیروت ‏ دومسنّد ۱ محمد پادشاه‌متخلص به«شاد» : فرهنگآنشدراج زیرنظرمحم:دبیرسیاقی » کتابفروشی خیم تهران» ۱۳۳۵ شمسی » هفت مجلد . محمدحسین بن خلف‌تبسریزی» متخلص به زبرهان) : پرهان‌قاطع » مولف‌به‌سال ۲ ۱۰۶ ه . ق‌به اهتمام‌دکترمحمدمعین» ۰۱۳۴۶ چاپ دوم در۵مجلّد . محمدین عبدآلوهاب قزوینی 1 یادداشست ای فزوینی +رسلسله انتشاراتدانشگاه: ان ده مجلّد ۱۳۴۷-۱۳۳۷ شمسی . محمدبن مشور, آسرارالتوحید ی مقامات الشیخ آبی سعید » همراهرساله حورائیه. به‌سعی واهتمام والنتین ژوکوفسکی ‏ پطرزبورغ ۰۱۳۱۷ .ق» ۱۰۶۱۸۹۹ أسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آبی سید به انف..ام « رساده حورائیه» به تصحیح مرحوم آحمد بهمنیان تهران ۱۳۱۳ ش . -أسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آی سعید , .۰ اهت! دکترا بیع اللّهصفا تهران؛ امیرکبین ۱۳۳۲ نمی ۰ ۳۴۰ آبوسعیدنامه‌(زندگی نامه /بوسعید آیوآلخیر) -أسرارالتوحید فی‌مقامات الشیخ آپی سعید . ترجمه اسعادعبد آلهادی‌فندیل , قاهری ۱۹۶۶ م . محمدمعصوم‌شیرازی(معصومعلی شاه » نایب الصدر) : طرائق آ حقایق به اهتمام محمدجعفر محجوب . تهران . محمودبن عشمان» « فردوس آلٌرشدیه نی أسرار الصمدیه » سیرت نامه شیخ أبواسحاق کاز رونی [متوفی ۴۲۶ ه . ق]تألیف درسال ۸۷۲۸ . ق‌به کوشش ایرج افشا ۱۳۳۳ ه . ش . مستوفی قزوینی (حمد اللّهبن آبی بکرین آحمدبن نصرمستوفی متوفی ۸۷۳۰ . ق) : تاریخ گزیده به اهتمام دکترعبد آلحسین نوایی ۰ ۱۳۳۹ . مصطفی بن محمد الصغیر العروسی[ المتوفی سنة ۱۲۹۳ ه . ق] : «نتایج الأفکار آلقدسیةقق‌بیان معانی‌شرح الرسالة القشبرية» اربعة اجزای بولاق» سنة ۱۲۹۰ ه . معارف. مجله دوره‌چهارم » شماره۲ . مرداددابان ۱۳۶۶ ۱ معلوف. آب لویس(۱۸۶۷-۱۹۴۶م) : النجدفی اللغةوآلادب‌والعلوم بیروت ۸۱۹۶۶ . جنید شیرازی معین آبوآلقاسم. شدآلازار نی حط آلأوزار عن زوار آلزار(تألیف در ۱ ۸۷۹ . ق) به تصحیح محمد قزوینی وعباس اقبال تهران» ۱۳۲۸ ه .ش . معین الدین محمد الزمجی اسفزاری. روضات نات ف اوصاف مدینة هرات ‏ بخش نخستین به انضمام مقدمه وحواشی وفهرست های چهارگانه به سعی واهتمام محمداسحاق, کلکته» ۱۳۸۰ ه . فی- ۱عم. مقریزی, تقی الذین آبی آلعب اس آحمدبن علی المقریزی(۸۴۵-۷۶۶ق) : «الواعظّوالاعتبار بذکر آ خطط وآلأثار » العروف با اقطط القریزیه . مص ۱۲۷۰ ق . مهدوی‌دامغانی » آحمد : «نظری به عددهفتادو سه‌در حدیث تفرقه #یخما سال ۱۷ ۰ شماره۵ مهدوی. دکتریحبی » « فهسرست نسخه‌هاي مصنفات ین سینا»» تهران» ۱۳۳۳ » ازانتشارات دانشگاه‌تهران . میران آلاعتد ال نقد الرجال, لالة اجزای مطبعة السعادة القاهری سنة۲۵ ۱۳ ه . ناصرخسروی دیوان اشعار, طبع ۱۳۰۷ شمسی . تهران بامقدمه مرحوم سید حسن تقی زاده. ناصرخسروفبادیانی سفرنامه . چاپ‌برلین . نامه دانشوران ناصری در شرح حال ششصد تن ازدانشمندان نامی ‏ چاپ قم. ٩‏ جزی چاپ دوم ۸ ۵ .ق. نجم السدین رازی» [متسوفی ۸۶۵۴ .ق] مرصادآلمب ادمن البدأا ی آلعاد؛ به اهتم ام حسین الحسینی النعمة اللهی ملمّب‌به‌شمس آلعرفاء . نجم الدین کبری» آحمدبن عمر[ ۰ ۶۱۸-۵۴ . ق]« آداب الصوفية »به اهتمام مسعودقأسمی » تهران زوان ۱۳۶۳ . سمنهاج السالکین. چاپ‌سنگی . نحیب العقیقی » المستشرقون. سه‌مجلد » طبع مصر. نسفی . شیخ عب دآلعزیزین محمد : کشف آقایق . به اهتمام‌وتعلیق دکترآحمدمهدوی‌دامغانی » بنگاه‌ترجمه‌ونشرکتاب تهران ۱۳۵۹ ۰ نظام ی گنجوی. لیلی ومجنون به تصحیح مرحوم وحید دستگردی . نظامی عروضی. آحمدبن عمرین علی نظامی عروضی سمرفندی. چهارمقاله به اهتمام مرحوم محمدمعین , چاپ‌ششم. شهریورماه ۱ ۱۳۴ نفیسی سعید (۴ ۱۳۴۵-۱۲۷ ه . ش) : زندگی و کار و اندیشه و رورگار پورسینا تهران ۱۳۳۳ شمسی . -سخنان منظوم آبوسمید آبوآلخیر تهران ۱۳۳۴ شمسی . مسرچشمه تصوف در ایران » ۱۳۴۳ شمسی . فروغی » تهران . نیشسابسوری. رضی السدین . مکارمآلأخلاق. به کوشش محمدتقی دانش پژوی انتشارات‌دانشکده الهیات ۱۳۳۴۱ نیکلسون پیدايش وسیر تصوف. ترجمه‌محمدباقرمعین . هرمان الدنبرگ آلماتی : فروغ خاور ترجمه‌مرحوم‌بدرالذین کتابی » کتابفروشی تأیید اصفهان . هجویری. علیّ بن عثمان, کشف آلحجوب به تصحیح والنتین ژوکوفسکی , لنینگراد, ۲۶ ۸۱۹ [ افست. امیرکبین تهران . ۱۳۳۶ ۰ بامقدمه وفهارس محمدلوی‌عباسی . ] همایی. جلال الذین : تفسیر مثنوی‌مولوی. داستان قلعه‌ذات الصوردزهوش ربا انتشارات دانشگاه‌تهران ۰۱۳۴۸ شماره۱۲۹۸ -غرالی نامه . شرح‌حال واثاروعقاید و افکارفلسفی امام آبوحامد محمد بن محمدبن أحمدغزالی طوسی (۵۰۵-۴۵۰) تصنیف وتألیف جلال الذین‌همایی » ۱۳۱۸-۱۳۱۵ شمسی . طهران . -دیوان عشمان مختاری غزنسوی» به تصحیح مرحوم جلال الدین‌همایی ۰ ۱۳۴۱ ه . ش. بنگاه ترجمه‌ونش رکتاب . تهران . یاقوت بن عبدالله الرومی آلحموی. «معجم آلبلدان نی معرفة آلدن وآلقری‌وآلعیاروآلسهل وآلوعر من کل‌مکان »نی ست مجلدات. وستفلد. ليپزيك ومطبعة السعادة قاهره ۱۳۲۳ ه . مانیتمجلدات . یوسفی . مرحوم غلامحسین . عارفی از خراسان. مجلّه دانشک ده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه مشهد . شماره۲ » سال ۵‏ تابستان ۱۳۴۸ بواقیت آلعلوم ودراری آلنجوم به تصحیح محمدتقی دانش پژوه انتشارات بنیادفرهنگ ایران» ۵ طهران . مها مان کم۳۵۲۴۵۵ ۵0۵0( ۰ ,۲ ۸۲۹۳۳:۲۸۲۸ .۸.۲ - 1 ( .]نج حجع 1 - لع اه ۷2020 - تانجصقد1 - 1)2021) - ۰صنناهانن مصا) ,1977 رفعج ۱۲۸۷6۵۲ بعع0ت۳اصاصیت رعقناه ۵۶ ۱۸۵۳96 16 ۱ (,1935 0۰ ,۱۵1000 ,بانالغاظ ,؟.ظ .عمنانله 26۷ رصقاف ۵۶ ۲0۵۷۵۱۵0۵26012 - 2 ,۳91 ۵۱65 اه 67828 ال ۲۱۱۵0۱۵۵1۵8۵ ,نی تطاه هط ال قعبامناه۱۷۷ 12065 6 دما - 3 .4 .00 ,1974 ,0عوعه ۲7 ر هدند ۷۲۵۲۵۸۱/۸۸ ۰ هر سر و درسلسله انتشارات معرف‌فرهنگ ایران ۰ ,10001601 - 4 7 .۲۵0000 .صصقاعا 0۶ ۱۷]۷5۲۱۵5 ۲116" - ۰ 2۳۱0۲۳1066 ۱۷۱۷۹۱۲8 متصقاع] و۱ دعزلناد - «او ۷ ۱ صصصاع] مِ ۱ تا احای۳ ۳ 0صد معل۱ 6۵ م۳ ح‌عصاعل ۵) عز تاد و عط 10 9735 .۱۷ ۵۳۰ زا اه فتماه ۵ چا و) امه هه تعصمنا ۳۵۵۵۵( ۰ 6 ۶۵0 ,0نعه-تط۸ 0زووی۸ 00۵ ۵ صمو 0نعمن‌اه ۶ بداودومنط ام‌نانی 0صد احصنعنده 6 (1049 - 967) 560000 0 رز ۱۵۵ ۷۲۱۵۵۱۵۱۵۱۱۱۸۵0۵ ۵۷۷۵۵ ۲2۲۰ ۰ 2۱0 ءموامصصا دنه ۵۲ م۳۳۵۲ 1995 جارح ملسم :6 ۳ ۸ ۵ ۳ شیمت : ۳۲۰۰ ز یال