(వీవంబ తలుగు బుహోనలో (హబుల్‌ ల : .

a For ay

we " wtb, ' wo Wr nes we Wk

Hy

a శు wu తెలుగు శాస |r mg,

ర్‌బయిలో

శ్రీ జి. పర|బహ్మకా స్రి), ఎం, ఏ.

_ఆంధ్రప్ర దేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి కళాభవన్‌, సైఫాబాద్‌ హైదరాబాదు

(వంచ తౌలుగు మవోనభ (బీచురణ జా Yd అలుగు శాసనాలు ACCNe ES U2 *

'రొచయిల్‌ . _ శ్రీ జి. పర[బహ్మకాస్రి, ఎం.ఏ.

ఆం(ధ్ర(పగేళ్‌ సాహిత్య అకొఢమి కళాభవన్‌, స్రైఫావాద్‌, మైదరాబొదు.

(పథమ ము;దణ 1975

Wr:

© ఆం|ధ|పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ \ హైదరాబాదు

మూల్యము రూ. 2_50

ముదణ ! శివాజీ పెన్‌, సికిం దాబొదు.

ముందుమాట

ఎన్నో ఏళ్ళుగా అనుకొంటున్న పపంచ తెలుగు మహాసభలు జరుగినున్న వర్యసమయం ఆసన్న మవుతున్నది. (పపంచంలోని శెలుగువారి |పతినిధు లందరిని ఒకచోట సమీకరించ వలెనని పెద్ద లందరూ కన్నకలలు ఫలిస్తున్న కుభ సమయమిది. రాబోయే. ఉగాది రెండువేల అయిదువందల సనంవత్సరాల తెలుగు జాతి చర్మితలో మరపురాని మధుర ఘట్టము కాగలదు.

కీస్తు పూర్ణం మూడవ శతాబ్దికి చెందిన శాతవాహన రాజుల కాలం నుండి తెలుగు [పజలకు ఒక విశిష్టమైన చరిత ఉన్నది. భారత దేశంలో తెలుగు మాట్లాడే పజలు దాదాపు ఐదుకోట్టకు పెగా ఉన్నారు. హిందీ మాట్లాడేవారి తరువాతి స్థానం తెలుగువారిదే. బౌద్ధపూర్వ యుగంనుంచి ఇటీవల |బిటిషి సా[మాజ్య పరిపాలనాయగం వరకూ తెలుగువారు వెద్దఎత్తున పపంచం నలుమూలలకూ వలస వెళ్ళడం జరిగింది. అట్లా వెళ్ళిన తెలుగువారు తమ భాషా సంస్కృతి సంప్ర దాయాలను ఆయా జాతీయ జీవన విధానాలతో మేళవించి, వాటిని సుసంపన్నం చేస్తూ ఉన్నారు. '|వపంచ తెలుగు మహానభల ప్రధాన లక్ష్యం తెలుగు (వ్రజల, తెలుగు అభిమానుల |పతినిధులను ఒక వేదికమీద సమావేశపర్పడం. జాతీయ, అంతర్జాతీయ సాంస్కృతిక రంగాలలో తెలుగువారు చేయవలనిన కృషినిగూర్చి చర్చించి, నిర్ణయించుకోవడానికీ, తద్యారా వివిధ చైతన్య |సవంతులను ఏకోన్ముఖంచేసి మన సాంస్కృతిక సంబంధాలను ధృడతరం చేసుకోవడానికి ఈ మహాసభలు దోహద కారులు అవుతవి. అంతేకాక ఈ మహాసభలు ఆర్దగిమైన భావసమైక్యతకు పాతిపదికలై. తెలుగుజాతిని సమైక్యం చేయగలవనీ, ఆ విధంగా జాతీయ అభ్యుదయానికి తోడ్పడగలవనీ విశ్వనిస్తున్నాను.

1975 ఏవిల్‌ 12వ తేదీన, తెలుగు ఉగాది రోజున, (ప్రారంభమై ఒక వారం రోజుల పాటు జరిగే ఈ మహాసభలలో వివిధ దేశాలనుంచీ, వివిధ రాష్ట్రాలనుంచీ, యునెసొ_వంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలనుంచి విచ్చేసిన [పముఖులు పతినిధులుగానో, వరికశీలకులుగా నో పాల్గొంటారు.

iv ఈ మహాసభల సమయంలో చర్చాగోష్టులు, (పదర్శనలు, |పచురణలు మొదలై న కార్య[క మాలు జరుగుతాయి. దేశ విదేశాలలోని తెలుగువారి సంస్కృతి, ' తెలుగు భాషా సాహిత్యాల కళల అభివృద్ధి, వైజ్ఞానిక . సొంకేతిక (పగతి మొదలైన విషయాలపై చర్చాగోష్టులు జరుగుతవి, " తెలుగువారి సాంస్కృతిక వైభవాన్ని వివిధ కోణాలనుంచి పన్సుటం చేసే ఒక |పదఠ్శన ఏర్పాటు అవుతున్నది. తెలుగువారి సమ్మగ స్వరూపాన్ని సందర్శించడానికి. వీలైన నంగహాలయాన్ని (మ్యూజి యంను) స్థావించడానికి ఈవదర్శన బీజ భూతమవుతుంది. తెలుగువారి సంస్కృతిని" 'నిరూవించే సాంస్కృతిక కార్యకమాలు వారం రోజుల “పాటు సాగుతవి. తెలుగు [పజల -సంస్కృృతి సం|పదాయాలను విశదం “చేసే “పత్యేక సంచికలు తెలుగు, ఇంగ్లీమ, హిందీ, ఉర్దు భాషలలో విడుదల అవుతాయి. ' ఈ కార్య|క్రమాలలో భాగమే ఈ |గంథ పచురణ. .

“ తెలుగు - పజలు' భావ, సాహిత్యం, చరిత, సంస్కృతి, కళలు మొదలై న -వివిధ రంగాలలో సాధించిన ఘనవిజయాలను' విశదం చేసే | గంథాలు అనేకం ఈ మహానభల నమయంలో విడుదల" అవుతాయి. _ ఈ |గంథాలను. రచించి, నకాలంలో- మాకు అందించిన రచయిత లందరకూ-' నా కృతజ్ఞతలు. ఈ గంథాలను (వచురించే' భారం వహించడానికి ముందుకువచ్చి న ' అకాడమీ ఆధినేతలను ఆభినందిస్తు న్నాను. తెలుగువారి విశిష్టతలను 'విశదంచే సే -ఈ గంథాలు సహృదయు “లందరి - ఆదరణ పహొందగలవని ' విశ్వనిస్తున్నా'ను. ' అయితే, ఇంత మాతం - చేతనే .- 'పవంచ ' తెలుగు మహాసభల "ఆశయాలు --నఫలం కాగలవని నేను అనుకోవడంలేదు. చేయవలసినది ఇంకా ఎంతో ఉంది. -- ఈ మహానభల సందర్భంగా నెలకొల్పబడనున్న “అంతర్జాతీయ తెలుగు విజ్ఞాన సంస్థ “మహానభల- ఆశయ - సాధనకు: ' పూనుకొనడమే- కాక జాతీయ, అంతర్జాతీయ సాంస్కృతిక నంబంధాలను దృఢతరం చేయ " గలదని నమ్ముతున్నాను, _ జలగం వెంగళరావు అధ్య శోలు "(పపంచ తెలుగు మహాసభలు

పరిచయము

సహ।సాబ్దాలుగా (ప్రవర్ణమానమగుచున్న తెలుగు సంస్కృతిని తెలుగుదేశవు నలుజెరగుల పరిచితము చెయ సంకల్పముతో 1975 వ సంవత్సరమును తెలుగు సాంస్కృతిక సంవత్సరముగ ఆం|ధ|పదేశ్‌ |పభుత్యము (పక టించినడి అందుకు ఆనుగుణమైన కార్య|క మాలను నిర్యహింపజేయుటయేగాక, పపంచములోని వివిధ దేశాలలో నివసించు చున్న తెలుగువారి సాంస్కృతిక పతినిధులందరును ఒకచోట సమావేశమగు వసతిని కల్పించుటకై. 1975, వీవిల్‌ 12 (తెలుగు ఉగాది) మొదలుగ' పపంచ తెలుగు మహానభ హైదరాబాదున జరుగు నటుల పభుత్వము నిర్ణయించినది. అందుకు ఒక ఆహ్మాన సంఘము ._ ఏర్పాటయినది. ఆం|ధపదేశ్‌ పభుత్య ముఖ్యమం | త్రి మాన్యశ్రీ జలగం వెంగళరావుగారు ఆ సంఘమునకు అధ్యక్షులు, విద్యాశాఖామం|తి మాన్యగ్రీ మండలి వెంక టక్ళష్టారావుగారు దాని కార్యనిర్వాహకాధ్యత్షులు, ఆర్థికమం|తి మాన్యశ్రీ విడతల రంగారెడ్డిగారు ఆర్థిక , సంస్థా కార్య కమాల సమన్యయసంఘాల అధ్యశక్షులు.

ఆ సంఘము, పపంచ తెలుగు మహాసభల సందర్భమున వచ్చువారికి తెలుగుజాతి సాంస్కృతిక వైభవమును తెలియజేయుటకు ఆనువుగ ఆంధ భాషా, సాహిత్య, కళా, చరి|త్రాదిక ములను గురించి ఉత, మములు, పామాణికములునగు కొన్ని లఘు గంథములను [వక టించవలెనని సంకల్పించి, ఆ కార్యనిర్యాహణ క్రై 44 మంది సభ్యులుక ల ఓక విద్యత్‌ సంఘమును, శ్రీ నూకల నరో త్రమరెడ్డిగారి అధ్యక్షతన నియమించినది విద్యత్‌ సంఘము ఆ లఘు |గంథముల వస్తువుల నిర్దేశించి వాని రచనకె ఆయారంగములందు చేరుగనిన (పముఖులను రచయితలుగ యెన్నుకొనినది, ఈ విధముగ సిద్ధ మైన (గంథములలో భాషా, సాహిత్య, చారితక విషయములకు సంబంధించిన వానిని పకటించు బాధ్యతను ఆం|ధ|పదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వహింప

వలనినదిగ | పపంచ తెలుగుమహాసభా కార్యనిర్యాహకాధ్యక్షులు మాన్య శ్రీ మండలి వెంకటకృష్టారావుగారు ఆకాడమీని కోరిరి. మహాసభా నఫలత కొరకై కృషిచేయ సంకల్పముతో ఈ బాధ్యతమ వహించుటకు అకాడమీ నంతోషముతో అంగీకరించినది.

ఆ విధముగ |పకటింపబడిన (గంధ ఢేణిలో ఈ తెలుగు శాననాలు అను (గంథమును, రచించిన శ్రీ జి, పర|బహ్మకశాన్ర్రీ గారు ఆంధ పాఠకలోకమునకు నుపరిచితులు. వారికి మెము కృతజ్ఞతాబద్దులము. (గంథమును నిరుష్టముగ, చక్కగ ము; దించిన శివాజీ _వెస్‌ వారికి మా కృతజ్ఞత,

దేవులపల్లి రామానుజరావు హౌధరాబాదు కార్యోరదొర్భ్‌ 19-8-1975 ఆం|(ధ|పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ

విషయనూచిక

వ. నెం, 1. శలుగులిపి భాషల మొదలు 9౨ ధనంజయుని కలమళ్ళ శాసనము లీ. ఎజి గుడిపాడు శాననము 4. పుణ్యకుమారుని తివ్పలూరి శాసనము క్‌. సశ్యాదిత్య చోళుని మాలెపాడు శాసనము 6. అరకటవేముల శాననము 7. చేల్చుచెర్ల శాసనము 8 గణ్బత్రిగెత్ర వై దుంబ మవోరాజువన్హాడి శాసనము ర్త కొండప ల్లీ శాసనము 10. కొరవి శాసనము 11. కొన్ని పద శాసనాలు 12, పణ్ణరంగుని అద్దంకి శాసనము 18, యుద్ధమల్లుని చెడవాడ శాసనము 14. జినవల్లభుని కుర్మా్యాల శాసనము 1. భణపతి దీర్థాసి శాననము 16. గూడూరు శాసనము 17, ఉప్పరపల్లి శాసనము 18. _ఫీఠంగిపురము శానశమ.లోన్లి తెలుగు పద్యములు . 19, చిడీపిరాళ్ళ శాసనము లి, భఘుగింపు

తెలుగు లిపి భాషల మొదలు

నాగరికత "వెరిగినకొలది మానవుడు తన జీవితమును వై జ్ఞానికముగను, నై కికముగను మెటుగువఖచుచు ఆ విధానములను తరతరముల సంరకించుట తన క_ర్తవ్యముగ భావించెను. ఆ (ప్రయత్నము లోనిదే లేఖన విద్య భారత జేళము నందీ విద్య యిప్పటికి ఐదువేల సంవత్సరములకు వూర్వము నాటి దనబడు సింధు నాగరికత నాటికే యొక సువ్యక్క మగు రూపము చాల్సి యున్నట్లు తెలియుచున్నది శాని యింతవజకు ఆ లిపి సరిగా చదువబడ లేదనియే చెప్పవలెను. తరువాత చెప్పదగిన భారతీయ లిపి క్రీస్తు పూర్యము' మూడవ శశాబ్ది నాటిదగు మౌర్యలిపి. అంతకు పూర్యమే. వేదములు, వేదాంగములు, ఇంకాయెన్నో సూ|త్ర (గ్రంథములు 'వెలసియుండుటను బట్టి రేదో విధమగు వాత యుండెడిదని స్పష్టమగుచున్నది. అంశేకాదు. మౌర్య లిపి యనబడు అశోక శాసనములందున్న అకరములకన్న వెదసూత వాజ్మయ ' మందున్న అతర సంపుటి విశిష్టమైన దగుటచే దీనికి చెందిన లిపి అశోక లిపి కంచు విశిష్టమై నదని యెంచవలసి యున్నది. శాని వేద, సూత్ర. వాజ్మయముూ లందు కానవచ్చు అకరములు, వాటి ఉచ్చారణ విశేషములు అన్నియు గురు శిష్య పరంపరగా వల్లె వేయబడుచు నంరశించ బడిన వేగాని (వాతతోగూడిన గంథముల ద్యారా కాదని కొందరు చెప్పుదురు. అంతేగాక అశోకుని నాటి లిపి ఆతిసరళ ముగను సు|గావ్యాముగను ఉండును. ఉదా; గ=లఅ, '* =ఇ; (=ద4; + =క 1=ర; మొదలగునవి. ఇట్టి |పొథమిక దశనుండియే భారతీయ లిపులన్నియు అనేక |పాంతీయ మార్పుల నొందుచు: నేటి రూపము: లను పొందినవని లిపి పరిశోధకులు థావించెదరు. ఏది యెట్లున్నను సింధు నాగరికత నాటి లిపిని అశోకుని మౌర్యలిపితో కలుపు రూపాంతరమును శెలుపు ఆధారము లేవియు |పస్తుతము లేవు. కనుక మౌర్య లిపియే మన శెలుగశరములకు కూడ మాతృక యయ్యెను.

కువిరకుని భట్టి పోలు శాసనము, ఎజ్జిగుడి (జొన్న గిరి) గుట్లమీది అశోకుని శాసనములు ఆం|ధ చేశమునందలి మొదటి |వాతలుగ చెవ్పబడు చున్నవి. ఆ లిపిని (వాహ్మీలిపి యనియు అందలి భావ ఒక విధమగు (పొాక్ళత మనియు చరిత్రకారులు చెప్పుదురు. అప్పటినుండి అనేక పరిణామములు

2 తెలుగు శాననాలు

చజెందుచు శాత 'వావాన శకము దాటి ఇజ్యాకు, శాలంకాయన, బృహాత్సలాయన, విష్ణుకుండిన, మాఠర వంశ్వుల రాజ్య-కాలముల నధిగమీంచు నప్పటికి అనగా

క్రీస్తు తర్వాత. 500 [పాంతము నాటికి అంతవరకు చెల్లుచున్న (పాక్ళత,

చావిడ భావలనుండి విడివిడి తెలుగుభావ యొక రూపునొందెను. ఇంకను ఒక శతాబ్రి గడచిన కాని శానన ఛావగ తయారు కాలేదనవచ్చును. అంజు

అంతకుముందు తెలుగు భావ యే మా|[తము లేదని కాదు; ఉన్నది. 'శకాని “నాగబు”, “స “సంవత్సరంబుళ్‌ ' కొన్ని ఊళ్ళ “చేర్ణు మొదలగునవి. అచ్చట చ్చట

శాసనములలోను, పొట్ట, అత్త, కరణి వంటి వదములు వోలుని గాథాన_ప్ప పశతి లోను కానవచ్చుటరకేగాని, వాక రూపములో భావ కనిపించుట లేదు.

తెలుగు ఛావష 'వొడుక యందుండి యున్నచో కొన్ని తప్పులతో గూడిన వద నముచాయములు శాననములందు లభించెడివియే. అప్పటి రాజుల భాష [పొక్ళతము గనుక అప్పటి శాసనములన్ని యు [పొక్ళతమునంచే యున్న వను వాదమంత బాగులేదు. సామాన్య జనులు (వాయించిన చిన్న వాక రాముల

శాసనముల నేకములు అమరావశతిలోను నాగార్జున కొండదగ్గర, మరికొన్ని చోట్ల దొరికినవి. అవికూడ |పాకృతమునందే యున్నవి. కనుక శెనుగప్పటికి జన సామాన్యమునందు కూడ ధారళముగ మాట్లాడబడు చుండెనను కొనుటకు ఆధారము లేవియులేవు. కాని అనేక చేశ పదములు వాడుకలో నున్న మాట నిజము. వారు మాట్లాడు వాక్యము లెట్లుండునో చెప్పుట కప్పము. మనకు తెలుగు వాక్యములు గల మొదటి శాసనములు కొన్ని కడప మండలములో కనిపించును. అవి ఆరవ శతాబ్దమునుండి |వాయబడినట్లు తెలియుచున్నది. అప్పటికి చేశములో 'వాడుకయందున్న |తాహ్మీ లిపినే కొలది మార్పులతో తెలుగువారు కన్నడమువారు చాడుకొనిరి. అందుచే దీనిని తెలుగు-కన్నడ లిపియని పరిశోధకులు చెప్పుదురు. కన్నడ లిపినుండి తెలుగులిపి కాకతీయుల నొటినుండి అనగ వన్నెండవశశాల్ది నుండి వేణువడెను. అయినను ఈ రెండు లివుల పోలిక మిక్కిలి సన్నిహితముగ నుండును.

తెలుగక్క-రములు :

మున్ముందు (వాయబడిన తెలుగు శాసనములలో కోడప మండలము కమలాపురం తాలూకాలోని కలమల్ల శాననము మనకు లభించెడి వాటిలో మొదటిదిగా ఛావింవబడు చున్నది. ఇయ్య్యది క్రీ. ఆరవ శతాల్లికి చెందినట్టు కనబడును! కన్నడ మందప్పటికొక శతాబ్దికి పూర్వమే శాననములు (ప్రారంభ

లుగు లిపీ భాషల మొదలు 8

మగుట గమనించదగిన... విషయము. కనుక దశీణ భారతమున సంస్క్భత- [పాక్ళత-=| చావిడ - సమ్మి|శమమునుండి "వెలువడిన [పాంతీయ భాషలలో కన్నడము కంచు శెలుగు అర్వాచీనమై యున్నది. అప్పటి శాసనములను పరికీలించుచో శెలుగుభావలో గల అతర విశేషములు, ' వదవిశేషములు, వాక్య రచనా విధానము, నంధి, సమాస, కారక, విభ క్రి మున్నగు వ్యాకర ఇణాంశములే కాక ఉచ్చారణ సౌలభ్యమున కైన యితర మార్పులు అనేకము గోచరించును అందు అక్షరములను గూర్చి తెలిసికొందము.

అచ్చులలో అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఎ, ఒ అను నెనిమిది మా|తమే గానవచ్చును. “ఐి కి బదులు అయి “జా? కి బదులు అఖు, అగు అనునవి వాడ బడు చుండెను. శకము 898 నాటి, ఆనిమల శాసనములో “ఐన అని ఐి వాడ బడెను. “బొ అశరముయొక్క. ఉపయోగము. కనిపించదు, వాల్లులలో వర్గ్ణాకరములందల్ప [పాణములు, అనునాసికములగు జ, ఇ, ణ, న, మ,లు విశేషముగ గానవచ్చును. య, ర, ల, వ, శ, స, వాళ. వర్ణములు వాడుక 'యందుండెను. కాగా ముఖ్యముగ గమనించవలసిన యశరములు మరికొన్ని ఆనాటి తెలుగులో కానవచ్చును. అందు శకట శేఫము ఒకటి. ఇది ఇవ్పటి వరకు వాడబడుచున్నను |వస్తుతము చాని ఉపయోగము తగ్గిపోవుచున్నది. సుమారు |క్రీన్తు పదవశ తాబ్ద్యంతము వణకు అనగా నన్నయ భట్టారకుడు (గ్రాంథిక

— an ట భాపను శాసించువజకు శాసనములందు “అ అను రూపమున (వాయబడు అత్షురముండెడిది. ఇది బండి అ లోని అడ్డు గీటును తొలగించి వాసినట్లు శాసనములందు కనుపించును. దీనిని గూర్చి కీ ర్హిశేషులు జయంతి రామయ్య పంతులుగారు, వేటూరి [పభాకర శాస్త్రిగారు, మల్లంవల్లీ సోమేఖర శర్మ ' sf) a) గారు మున్నగు పలువురు పరిశోధనలు జరిపి అది మనకివ్పుడు వాడుకలో లేని వేరొక అభరమని నిర్హారణము గావించిరి. అది (కమముగా కొన్ని చోట్ల “డి గాను, కొన్నిచోట్ల “ళి గాను, మరికొన్ని చోట్ల “ది గాను మార్చునొంది య | ౧ | అద్భశ్యమైనట్లు చెప్పిరి. ఈ సందర్భమున వారి అభీపాయ భేదముళెట్లున్నను ఈయతర మొకటి పూర్యము తెలుగు భాషలో గలదని నిశ్చయముగ శాసనము అను బట్టి తెలియుచున్నది. అది “చోటి పదములలో “చోడి లేక “చోళి అనియు ; 'నోజంబి పదములో “'నోళంబి అనియు, ణైందులూరు అనుచోట దెందులూరు గాను, క్లిన్ల అనునది (క్రిన్ల (క్రింద) గాను “క్ట్రాచె' అనువధము బద ఎ | రి |

*కొచ్చె' ; “వ్రత అనునది 'వ్రచ్చె' అనియు మార్పునొంచెను. ఈ యకతరము

4 శలుగు శాసనాలు

కన్నడములోకూడ చాల కాలముండినట్లు నిఘంటువు లందిదిగల పదము లనేకములు చేర్చబడి యుండుట వలన శేలియు చున్నది. తమిళమునందిది “వాశైవ్పళం' (= అరటివండు) వంటి వదములలో వాడబడుచున్నదని కొందరు భావించెదరు. శెలుగు శాసనములలో చోఆజ అని |వాయబడిన కాలమునకు చెందిన వుణ్యకు మారుని దొమ్మర స్హా్యల శాము వట్ట పటిక సంస్కృత శాసనములో “చోళ మవోరాజః చోళ"కేరళా నామధిపలిః' అని“ళి కారము (వాయలడింది. " కనుక “బి అనేది తెలుగు భాషకి చెందిన అకరమే; సంస్కృత ములో 'ళి గనో డి గనో మారుచండెడిది.

ఇంకొక యశకరము © లేక ద లది దంత్య “థి కారముగాదు. దై జెప్పిన “బ' కంచు రెండు మూడు శతాబ్దుణు వూర్యమే యిది శాననములం౭దు నైతము ఉపయోగమునుండి తొలగను. నన్న యభట్టు నాటికే యిది భాషలో. చేదు. సంయు క్రాతరములలో ని “ణీతో కలసి యుండెడిది. న్ద, గా,

మూన్లు: చాక్జా ద్ద చాకు, చ దు (మూడు, చా౯ాలురకు, చెడు మున్నగు పదములలో శకాననగును. కలమ ళ్ల శాసనములో" “ధనంజయుదు రేనాణ్లు, ఏళన్‌ చిుంబూరి రేవణకాలు....' అని దు తులు రెండు వాయబడి యుండు టను బట్టి ర, అలు భిన్నా తకరములనవలళెను అ్లే రామేశ్వరము (|పొద్దుటూరు) . శానన 'మొకదానిలో ల, అ. 6, డ,ళ,లు స్పష్టముగా వాయబడి యున్నవి

గనుక నవి యన్ని యు భిన్నాతరములే యగును. చె జెప్పిన 'ధనంజయుదు”

అను పదములోని దు కమముగా సన్లు, ణు, ౦డు, (డు, డు, అనే [పథమా- విభ కి, [వత్యయ మైనది అశే వాన్లు అది వాగు, వాండు, వా(డు, వాడు అని ఏక వచనంలో మార్చు చెందింది. తమిళములోని “అవన్‌” అనే యేకవచ నము, “అవర్‌” అనే బహువచనము తెలుగులో ' “వాన్లు'_ “'వాణ్లు”, “వాడు అనే యేకవచనరూపములు “వాబు, వారు అనే బహువచన రావములు పొంది

నట్లు చెప్పినను, కలమళ్ల శాసనములోని 'ధనంజయుదుి అశేది “ధనంజయురు” అని బహువచన రూవిమో లేక “ధనంజయుడు అని ఏకవచన రూపమో

1. E. 1.XVIIP. 274 1. 7-8 * తెలుగు లిపిలో ఇపుడు కనబడని ఈ అక్షరము, ఇకముందు, అకారము తప్ప

తక్కిన అచ్చులు కలపవలసివచ్చినపుడు ద అని ముదింపబడ గలదు; అటుల కాక అకా రాంత ఆక్షరముగ వచ్చినపుడును సంయు క్ర్షమున వత్తుగ వచ్చినపుడును అ అని ముదింప బడగలదు. పాఠకులు దీనిని గమనింపవలెను.

శెలుగు లిపి భాషల మొదలు 3

శెలియదు. ఉరుటూరు శాసనములో 'చోబిమవోరాజు న్రీ ఏళ” అనే [ప్రయోగం బహువచనంగా తోస్తుంది. రామేశ్యర శాసనములో “చదు” (చెడు) ; అని యేక వచనాంతముశే తెలువుచున్నది. అరకట వేముల ((పొర్దుటూరు ఈాలూక) శాసనములో వోంగుఖాద్లు, సెన్దు9కాలు, నారకోఖ, క్రోంచద్దు ఇన్నల్ఫురుసాటి. 'అని యున్నది. ఇందు చెన్రీకాలు, అనే వదంలో (శావడికూడ కనిపిసోంది కనుక ఈ అను అ అనటం జాగులేదు. ఇది వేరకరమే. వై జెప్పిన రామేశ్వర 'శాసనమందే చోదుగల్లుల్‌, బర గట్లున్‌ అను రెండు ప్రయాగములు గలవు. వీటికి “చెడు తగులును” అను నక్జము చెప్పవలెను. కనుక రో అనేది “డి గా మారింది. అంతేకాదు చెబచ్చు చెల అనే నేటి వదములలోని “బి చె “చలి లోని 'ర' అగునా అని తోచుచున్నది. అందే చౌ జ్ఞాద్దావ (చాండాలః) అను సంస్కృత తత్సమ పదము కలదు. “చండాలురకు” అని దీని అర్హం చెప్పవలెను. అదే శాసనంలో 'కొణ్ణయ్య అనే పదంలో ణా అనే మూర్గన్య సంయుకా తరం వాడబడింది. కాని దానిలోనే “మూన్లు (మూణ్ణు) చంత్య సంయుకక్తా తరం కనిపిస్తోంది. తమిళ - అవో్‌ నుండి వాన్‌, “వాన్లు అయినట్లుగాక “మూన్లు' అను తమిళపదమే మొదటి వాడుకలో నున్నది, తరువాత “వా”

వలె “మూణ్ణు' అయింది.

ey రూవములో మరొక అతరము [పాచీన తెలుగు శాసనాల్లో కనిపి స్తుంది. ఇది శకట రేీఫమోలేక వేరకురమో ఇంకా నిర్ణయం శా లేదు: లకే శాసనములో అటిట 60 అను నాలుగకరములు కనిపించును. ఇందు మొదటి శెండు 'అి -యగునేమో. ఇంతవబకు చెప్పినవిగాక సంస్కృత .నంబంధము వలన మిగిలిన అతరములతో గూడిన నేటి తెలుగు వర్ణమాల "యర్చడెను.

సంయుకాతరములలో వచర్గానునాసికములు వాడుటయిందు తరువాతి "కాలమంచెక్కువ నియమము కనుపించును. [పొచీన కాలమున అట్టి వాడుక ఉన్నట్లు అంతగా తోచదు. రాజ్యం చేయ, ధనంజయు, రాచమానంబున. ఫలంబు, అశ్వ మేధంబు, చిలుంబూరు, కొట్ల్టంబు, భుజంగ, వంగనూర్తి మున్న గునవి -అనుస్వారమునే కలిగియున్నవి. న స్థానములో అనుస్వార రూపములు అంతగా ఆప్పుడు కనిపించవు. (వన న్లి న్దిపోరి, సామ న్రకముళ్‌ వాన్లు, పాతకును మున్నగు నవి) అశు ణి కూడ. వాబు, కొణ్లయ, శె, శేనాజ్లు, ఇత్యాది

6 తెలుగు కశాననాలు

రూవములేశాని అనుస్వార యు క్ష రూపము అరుదు. మిగతా అనునాసికములకు: బదులు నున్నలు బవుళముగా వాడబడచునే యున్న వి.

ఈ నున్న యొక్క రూపము ప్రాచీన [ఖాహ్మీలిపిలోను * మన శెలుగు' లిపిలోను ఒక చుక్క (.) గా వరమందున్న అవరమునైన గుర్తించ బడెడిది. అనునాసికము వాడుచో పరమందున్న అతరమునకు చెన (వాయుదుము' గనుక చాని స్థానములో చుక్కను 'వాడినను అ'్లే వరమందున్న అతురమునైన

నుంచెడివారు. (ధనజ్ఞుయుదు = ధనజయుదు; రాచమానమ్మున = రాచ మానబున. చేగులబు, వశ, భుజగ, వేగు, వగనూరు, ఫలబు). కొంత కాలముః నకు ఆ చుక్కయే చిన్న నున్నగా అతరము చె ఖభాగముననే [వాయబడెడిది... ఇది సాధారణముగ చాళుక్యుల లిపిలో కాన్పించును డీ. 1124 నాట్‌ గూడూరు శాసనమునందుకూడ నిళ్తు యున్నది. ఇంక శతెలుగులిపి [వళ్యేకత నొందిన తర్వాత అతరము తర్వాత, అదే పంక్తిలో నివృటివలె నున్న పెట్టుట ఆచార మైనది. దీనికికూడ కొంత చరిత కలదు. [పాచీనలిపిలో “మి కారము వాల్మా[త మే (్రాయబడినచో సి” (వానెడివారు. అంశు మ్‌= = ర. ఇదే కాకతీయుల నాటికి వూర్యమే చె చె నున్న పొల్లు లేకుండ “0 గా మారింది. మ్‌=రీ=౦ ఇటువంటిది అయిందన్న మాట. కన్నడలిపిలోకూడ నిదే విధముగా మారింది. bీ. 1100 [పోంత వు కందూరుచోళుల వొల్లాల శాసనములో నున్నకు బదులు గి" వాడుటకలదు. ఇశ్తు మరికొన్నీ శాసనము లందును దీని వాడుక కలదు. |పాక్ళత భాషా సంపర్కము తగ్గి సంస్కృత భామా [వభావమెక్కు_వై నకొలది అనుస్వారమునకు బదులు న్గాను నాసికము లను వాడుట యెక్కు_'వై నట్లు కనిపించును.

ఉదాొ డజృలవూణ్ణి, సమరసజ్లట్టణ, సమాలిజ్ల్‌త, వణ్బమవోపాతక, రాజ్యక్స్చోయ, వసాదక్పోచే, కుక్ఫొణ్లు, స న్రీశ్యరము, వన్టీత, వనున్ద రాం, నేణ్ణి, వె చె_దుమృ, సమ్పన్ను ణు. మొద॥

ఉచ్చారణమునకు తగినట్టు [వ్రాయుట చేతకాక పోవుట చేడుకూడ మనకు తెలును. ఛాపాంతరప చాలు 'చాడునవుడు మరీ కష్టము. Bank ను బంక్కు బాంకు, బా౧ంకు, బేంకు అని (వాయుచుందుము. కొరవి శాసనంలో చాయా బడిన అనే వదమిట్లి దే. పూథీబిన అనుఓకు పూశిబ్బిన్‌, ఆదాయంటు అనుటకు అదడౌయమ్బు [వాయుట, ఇవి అన్ని ఉచ్చారణ దోవములో (్రాయుటలో

తప్పులో చెప్పలేము రెండు ఆ నాడ"బ్లీ ఉన్నవి.

-ఇ౩లుగు లిపి భాషల మొదలు 7

4కెన్ని విలక్షణోచ్చారణములు గల పదములు :

శ్రీయైెయరికొడుకు మరమ = శ్రీఅయితయారికొడుకు మారమ కావచ్చును. (ముద్దనూరు శా) నూట్లామృది = నూటయేమది అ దౌాయమ్బు = ఆదాయము కాద్దిమ్రేంగు = కాడ్డ వేగు (౫ సఇబుత్తుదిగు న్‌ = సంయు క్రుణ్ణగున్‌ . వనంధి విశేషములు

1. వరటావయు భకాగదోళమణగుది వీరున్దు + అయ్య = వీరున న్హయ్య.. .రాగిమడవనపల్తి శాసనము ఉ త్తమున్దు + అయిన = ఉ త్రమున్ధ్ధ యిన * + +తిప్పల్లూరు సిద్ద వటంబు + ఇడుచు = సిద్దవటంచాడుచు. ..“రామాపుర శాసనము

శేచాణ్లు -[ ఏళుచు = = శేనాణ్టేళుచు.. రామేశ్వరము రాజులు + ఏళన్‌ = = రాజుతేళన్‌ _=చిల్శకూరు _

వస చ్రీశ్యరంబునాకు + ఇచ్చినది = వన న్టీశ్యరంబు నా 'కిచ్చినది. రామేశ్వరము. కాని దినికి విరుద్దముగ పూర్యరూవమే యేళా చేశమయినట్లు ఇెండు చోట్ల గలవు. సంయు క్తున్లు + అగు = = సంయుకునుగు. . .(ఇన్టుకూరుశాసనము) మవాపాతకున్లు 4- గు= మవాపాతకున్తుగు. .-(వేల్దు క ర్తి శాసనము) ఈ రెండు చేఖకదోషములే మోనని సందియము కలుగుచున్నది.

చీ. యడాగమనంధి | దిని + ఆచాయమ్ము = = దీని యాచాయన్లు. ‘ (బలపనూరు) 'ఇరవది + ఆది = ఇరవదియాది .. (వజ్ఞిగుడిపాడు) స్తితి ?₹?ఉ = స్తితియు 3. నరఖాదోళ- గనఢదొవొదోళనంధి : _మూొణ్బు + వుట్లు = మూాణ్జువుట్టు. .(అలవనూరు)

8 తెలుగు శాననాలు

చడు + కట్టున్‌ = = చడుగట్టున్‌ . (రామేశ్వరము)

ఫలంబ - శాన్నున్‌ = ఫలరబుగాన్నున్‌ 55 + వరబలంబు -- పొడిచి = వరబలంబు బొొడిచి.. -రాగిమడవనపల్లి ఈస్థితిం + తప్పువారు = ఈ స్థితిదప్పువారు...(కొరవి)

వేయ + చెబువుళు = వేసెలువుళు (మాలెపాడు

4. దలర్‌ నందులు ;

మూణ్ణు -+ నూయి = మున్నూలు మూణు + తూము = ముతుమ్మ్బు డ — ఇను -?[ మారు = ఇమ్మారు; ఇమ్మడి ఈ + మూల్బు = ఇమ్మూణ్లు, . “రా మేశళ్ళ్యరము

_ ఈ నల్వురు = ఇన్నల్యురు అరకట వేముల

'చెద్ద - తెరువు = వేం చెరువు

. చెద్ద + చెటువు = వెంజెబువు

(పొచీన శాకనములలో సంధిని వివక్షశేయకపోవుటయే తరచు కనుపిం చును. శేనాణ్ణు ఏళన్‌, సా&ికను ఇచ్చిన; శ్రీధరయకు ఇచ్చిన నేల; వటుకాను;

నమానములు :

ఆయా రాజులు వారి ప్రశ స్తులలో |పసిద్ధ్ద మెయున్న నంన్మృత నమాసా లనే -అధికముగా. వాడుకొనెడు వారు. నమరసబజ్ఞ ట్రణోవలబ్ద జయలత్మీ సమా లింగిత వతుస్థల అని వై_దుమ్బులు, జగ త్రియౌఖివనిత నురానుళాదీళ వర మేళ్యర వతీవోరీక్ళత మవోబలికులోద్భవి' అని జాణరాజులు చెప్పుకొ చేవారు. కాని రేనాటి చోళులు మొదట్లో [పశస్తులే చెప్పుకో లేదు. “న్య స్తీ! స్ట శీ) చోడమవో -రాజుల్లేళ న్‌ ) 'ఎరికల్ఫుతు రాజు ధనంజయుడు శేనాణ్డు" వళన్‌” అంటూ (పారంభంచేసి శాసన విషయము చెప్పేవారు. తర్వాత “వృథివీవల్ల భ విజయా చిత్య చోడమహారాజుళ్‌ ' అని. వృథివీవల్హభ అని మాత్రమే చేరుకొన్నారు. కాని కొంత కాలం తర్యాత అం తొమ్మిదో శ తాబ్రిలో వీరు “చరణనరో రువహావిహిత విలోచన |తిలో చన |పముఖాఖిల, పృధథ్వీశ్వర -కారితకావేరీతీర, కరికాల కులరత్న [పదీవ, అహిశాంకుశి అనే వశ సిని మొదలు పెట్టిరి. కాని మొదటి రేనాటి చోళులు, ఈ [వశ _స్తిని చెప్పుకొనే అర్యాచీనచోళులు ఒకే

“శలుగు లిపి భాషల మొదలు yg

కుటుంబములోని వారో కాదో యింకా స్పష్టముగా శలియదు. క, 7; 8, శఆాజాలోోని |పొచీన చేళ శాననములు అతి కు పంగాను, చిన్న చిన్న తెలుగు © 0౧ యల

వచాలో సంస్కృత -|పొక్ళతతద్భచాలో కలిగియుండెడివి. [గామనామములు, ఏవైన బిరుదులు కొన్ని, రెండు మూడు పదముల నమానములుగా నుండెడవి. తాణ్లికొణ్జ, తాడ్డ చేవ, చిలుం|బోలు, తర్కపు[వోలు, ఊరిస్వాముళ్‌ , మార్చి డుగు, విడెల్విడుగు చెందెరువు, ముచ్చింతల, మున్నూణు, వేవాన్టు, చెణ్ని ధి, ఇన్నల్ఫురు, పొలగరును, రట్టుగుళ్ళు, రాచమానంబు, వీరున్ధ్ర య్య.

సంస్కృత సమాసాలు యథాతథంగా వాడుకొ చేవారు.

చరువశర) పు|త విన్న శర్శళాకు శ నడ “ఇత్తి అరకట వేముల శాసనము. ెర్భాణవంళశ భుజంగది భూపాదిత్ఫ్యులు. nn

కౌణ్ణిల్య గో|తస్య చెన్భాల శేవ శర్మాణ పతన్య అగ్గి మ్మా=-రి కిచ్చిన ద త్తి (చామలూరు శాసనము). అంశు వారికెట్లావ స్తే అట్లా [వాసే వారు. ఇట్లాంటి సమాసాలను నన్నయగారు [కమబద్ద ంచేయటం శెలుగుత నా చికి ఆవకారమో ఉపకారమో మరి? _

పదజాలము :

|[దవిడ, కర్ణాట, (పొక్ళత భాషలనుండి అనేక పదములు తెలుగులో (వవేశించినవి. సంస్కృత మునుండి తత్సమములు తత్భవము ల శనేకములు చేరు చున్నవి. కాని వాటినై_న సకియగు విభక్తి వత్యయములు. చేర్చుకొని బహుళ ముగా వాడుకొనుట: వారికింకా తెలియదు. |వథమ, ద్వితీయ, తృతీయ, షష్టి, న_ప్తమీ విభక్తుల (వత్యయములే వరిమితముగా. వాడబడెడివి. అవి కూడ మనకిపుడు (వసిద్ధ్దముగానున్న (కారక). అర్థములలో వాడబ డెడివి కాదు 'నమావక' |క్రియలకు బదులు |కియాజన్య విశేషణములే అధికముగ వాడబడెడివి.. ఇచ్చిన పన్నస, [వచ్చిన'వారు, నిల్చిన శిల, వధిసిన వన్లు*

6, 7, 8 శశాబ్దములలో తెలుగు శాసనములందువచ్చు కొన్ని వదములు.

కొను = తీసుకొను రాక జిగొణిన = కంచిని సట్టుకొనిన

వట్టుకొను రామాపుర శాసనము C. 700 AL.

10

తెలుగు శాన నాలు

ఏణు = సంవత్సరము

నాణ్ణ్జు = దేశము ((పాంతము); నేడు (కాలము)

పాలు = (బాహ్మాణుడు

పాలటున్‌ = పోవును ... (రామేశ్వరశా.)

తేనికి

దేనికి

వేసెటువుళు = వేయిచెబువులు

మగన్లు = వీరుడు, భటుడు రాగిమడవన పల్లి పసర(ము) = వశువు ? 3 వెయ = వెడలగొట్ట ? 55 పొడిచి వడియ = పొట్లాడి చనిపోయి వుట్టు = (కొలత)

= దీనికి

“తుమ్భు = (తూము)... బలపనూరు 'ద్రవ= ప్రాలు = బియ్యము

కుంచెడు = (కొలత) నయ = నేయి ఉప్పు వనులు = ఆవులు ముదుణు షష ముదనూరు డో oD వటు= (వడ్ల) . అనిమెల కీ. 976 య య ' పులయూూరి =? రామేశ్యరము A.D. 700 కాన్ఫు = కను = పొందు టిచ్చు = డచ్చు = చెఅచు చదు = చెడు_చనగు (కొజ్హపాడు) = 6 కిన్లన్‌ = |కిందన్‌ 95 టిం m కొటంబు = (కోట y ఎఅబఅిగుడిపాొడు బ ఠి ఇచ్చిన

_ క్రరవది

శెలుగు లిపి భాషల మొదలు 11

కంచరి

కమ్మరి

పంపు = పంపున (ఆనతిన' .- కలమళ్ళ C. 580 వళన్‌ = ఏలన్‌

అణికళా =?

ఏంబది = 50 S ఉరుటూరు 70 వ|కంబువచ్చు = అడ్డువచ్చు

కొచ్చియ = (కౌశిక, గో|త ty

సమ్మాళారు = శమ్మ౭౯ (ఆర్య)

రటగుళు రామేశ్వర A) య

రటకుట 0 వెలురి టబ అబ దః

వ|కపల్కినవారు

పారదాయ = (భరచ్వాజగో|త ?) ... శిప్పలూరు $2క్‌, A. D. మటున్ఫ పిడుకు = (శ |తువులకు పిడుగువంటివాడు) వటుకాను = స్థానముగాను : పట్టుగాను పన్న వీస = పనాశ = పన్నస కా చానముచేసినభూమి తిప్పలూరు 625. A.D. " పులొంబున = పొలంబున (విప్పజ్ల శాసనంలోకూడ “వులొంబుని అని కలదు.) రా మేశళ్యరము రెజ్జు తోటళు ఆణతి = ఆద్ద్హ మాట్సిడగు = శ [తువులకు పిడుగువంటివాడు వేవురు | పరియారువు = పరివోరముగ 'నల్లచెరువుపల్లె తేవుళ్‌ = దేవులు కొొటిెచె = (కొచ్చె (శిలవె చెక్కుట) ....పటీకి ఆ |వకి నల్లచెరువువల్లై

వలి. తెలుగు శాసనాలు

కాచ్చె : అాాపవూర్వాతరమున |కారముగను, వరాకరమునకు ద్విత్యముగను మారును.

'వబచు = [వచ్చు

'అటిీసిన జా చెఆచిన

తాని కొన = తాడికొండ = అ_త్తివర్మ గోరంట్ల శాసనము

శెగాెన్ద =విక్రమేం[ద_చిక్కుళ్ళ శాననము

కున్లూరు = పోలమూరు శాననము

వేయివబకు అంకెలు వాడుచుండిరి. పుణ్యకుమారుని 'తిప్పలూరి శానన మందు తిథి వార, నతుత్ర, వహోరలు చెప్పబడినవి గనుక వాటి వేర్లు కాగా తెలిసి యుండును.

[పాచీన తెలుగు శాసనాలలో వాక్యరచన మన యిప్పటి దానికం చి కొంత విలతణముగ నుండును. ఏ భావ యం'దై నను 'వాక్యర చనకు (ప్రధాన ముగ కారక నియమము పాటించుట ముఖ్యము. అనగా నేయే సందర్భ ములలో నేయే విభక్తి [వత్యయములతో నామచాచకములను క్రియతో నన్వయించవలెనో గమనించుట ఒకొక్క భాషలో నీవిధాన మొకొక తీరుగ నుండును. సంస్కృతములో “చతుర్ధీ సం[పచానే” అని చదానార్భము నందు చతుర్థి విధింపబడెను. “విద్ధశర్శ ణే [గామోద త్తః అని వాక్యముండును. కాని తెలుగులో అదే వాక రము (వాయుచో “విద్దశర్శకు (గామ మివ్యబడెను' అని యుండును. దానార్గములో బహుళముగా షష్టీనే తెలుగులో వాడుదుము. దీనిక తెలుగు వ్యాకరణము రచింపబడక పూర్వమునుండి వన్టీయే యిట్టి 'వాక్యములందు రూఢియ యుండుట కారణము. కొత్తగా భాష రూపొందు నపుడు విభక్తి (ప్రత్యయము ల తిస్తల్చ్పముగ నుండును. వాటిని మాత్రమే ఉపయోగించుచు వాక్యములను రచించెడివారు. కనుక స్థిరమైన భావ యగు సంస్కృతముకం"ఖు తెలుగు భావ |పొథమిక దశలో చాల్‌ ' తప్పులతో లశణ 'విరుద్ధముగ నుండెడిది. ఒకే రాజుచే (వాయించబడిన సంన్మ్భృత శాసనములు శెలుగు శాననములు పోల్చి చూచిన సంస్కృత శాననములు సుబోధముగను శెలుగువి వక్షవ్యాంశము కూడ _ తెలియబడకుండగను ఉండును. పుణ్య కుమారుడ నే రేనాటి చోళ రాజుచే నొనగబడిన మాలెపాడు, దొమ్మరి నళ్చాాల సంస్కృత శాసనాలు చక్క_గా అర్థమగుచుండును. కాని ఆ రాజువే తిప్పలూరు,

తలుగు లిపి భావల మొదలు 18:

రామేశ్యరములోని తెలుగు శాసనాలు అర్జమగుటలో కష్టముగ నుండును. అ తూర్పు చాళుక్య రాజగు విష్ణువర్థన మహరాజు యొక్క ఆహాదనకర శాసనము సంస్కృత భాగము నులఫముగ నుండును. తెలుగు భాగము అర్థము. కాదు. ఇట్టివి ఇంకా అనేకములు గలవు. అంతేకాక సంస్కృత శాసనాలు. సాధారణముగా విద్వాంసులు (వానెడివారు. కనుక కొంత మటుకు నిర్దు- ఫ్ట్రముగనే యుండును. తెలుగు శాసనాలు |పజాబావుళ్యము మాటాడు. భావలోచే యుండెడివి, కనుక [గామ్యమనవశాను. చానిని (వాయునవుడు- అఆఅవేక లోపము లుండును. ఇప్పటి [గామ్యభావ నై నె నను (వాయవలెనన్న చో అనేక భేదము లుండును. [పాంతీయ ఛేదములేకాక ఉచ్చారణలో కూడ కొంచెం చదువుకొన్న వారు మాట్లాడునది వేరు, చదువు రానివారు మాట్లాడు. నది వేరు. అందుచే ఇట్టి భేదము అన్ని మనకు తెలుగు శాసనాల్లో కనుపించును.

తెలుగు భాషలో ఆివ శతాబ్దము వబకు వాక్యరచన ఉన్నట్లు చెప్ప. దగిన ఆధారములు లేవు. అమరావతి |పొక్ళత శాసనాల నడుమ “నాగబు”, గాథా స ప్పశతిలో పొట్ట, అత్త, కరణి ముదలగు వచదాలు ఒకటి- రెండు: శ తాబ్బ్దములనుండి వాడుకలో నున్నట్లు శెలియుచున్నను నాగార్హునకొండ శానవాల్లోగాని మరి యితరచోట్ల శాసనాల్లో గాని [పొక్ళత భాపలోను, చెదురుగ సంస్కృత భాషలోను వాక్యము లున్న వేగాని తెలుగులో వాక్యములు: రివ. శ తాబ్దిలోగాని కానరావు. అప్పుడప్పుడే |దవిడ, ప్రాకృత, కన్నడ, సంస్కృత 'వచాలలో నుండి కొన్నిటిని తీసుకొని తమకున్న వదజాలముతో' జోడించి తెలుగు వాక్యములు [వాయుట మొదలు చెట్టుకొన్నట్లా [పాచీన శెలుగు శాసనాలను కొన్నిటిని చూడగ మనకు తెలియగలదు. అప్పటికే మాటాడు ఛాషలో శెలుగు వాక్యాలు |పొక్ళత 'వాశ్యాల స్థానంలో విశషముగ జొచ్చియుండును. కాని తెలుగులో వాక్యమును వాయుట. క్రీ. ర?5 ప్రాంతముదనబడు ధనంజయుడను శేనాటి చోళరాజు యొక్క కలమళ్ల శాసనమును బట్టియే మనకు శెలియుచున్నది. అంతకు పూర్ణము శెండు శ శాబ్దములనుండ్‌ కూడ యేకొద్ది వాక్యములో వాడుకలో నుండి. యుండునని యూహించవచ్చును. మనకు మొదటి తెలుగు శాసనాలు కొన్ని 'కేనాడు మండలము (కడపజిల్లాలోనే దొరుకుచున్నవి. ఆయినను సరివాద్ధు. జిల్లాలను విడిచి మిగిలిన తెలుగు చేశ మందంతటను అప్పటికి తెలుగు భాష

ihA తెలుగు కాననాలు

[వాత భావగ పరిణమించినదని 'చెప్పవచ్చును. ఇప్పుడు కొన్ని. శాసనాలను వాటి రచనా విధానమును పరిశీలించుదము.

వీటిలో అనేక వదములు దీర్ణ ములకు బదులు [వాస్వములు వాడుట, (హన్వములకుగాను దీర్భ ములు వాడుట, శమ, లకు బదులు 'న'ను వాడుట, బుకార స్థానములో PC వాడుట “అలి కారమునకు బదులు “ఎ కారమును వాడుట మున్న గు ననేక వ్యత్య_న్త స్తములు నేడు 'వ్యాకర ణాదుల దృష్టిలో అప 'శబ్దములని తోచును. అప్పుడస్పుడే మాటలు వలుకుట నేర్చుకొను శిశువులు తము ఊవాలను |[పకటించుట కెంతో (శ్రమతో మాటలను వెదకికొనుచు తప్పులతో గూడిన అసంపూర్తి వాక్యములను ఎట్లు వలుకుదురో అశ్లే యో ,|పావీనుల తెలుగు వాక్యము లుండును.

2 ధనంజయుని కలమళ్ల శాసనము. (సుమారు కీ. 579) - కమలాపురం తాలూక.

ఎపి, ఇం. Xxxvi- పు. 221.

. రేవణకాలు [వం |

4 శీ 4. చితుంబూరి 7 చీ. వు చెనూరుకాబు 9

. అటి కళా ఊరి [-]

10. ణ వారు ఊరి 4౭. ౪+ il. . 12. . 6 ఇ

17. కు.

ఈ శాసనములో 6, అ, టి, డ (ణు, జ్ఞలలో) అశతరము లున్నవి. GCG GG

వారు అను బహువచనము 'కానవచ్చుచున్న ది.

18 తలుగు శాననాలు:

“ఎఏరికల్‌ ముతురాజు అనే బిరుదుగల ధనంజయుడను రాజు రేనాణ్డు ఏలుచుండగా చిలుంబూరు ఆనే (గ్రామానికి చెందిన రేవణ అను వేరుగల కాలు” ఒక ఊద్యోోగి (లేక ఆసామి) యొక్క వంపున చెనూరి (గ్రామానికి చెందిన “కాజు... 2, ,, ' అని వాక్యమనంపూ ర్తిగ నున్నది. తుదిలో పంచమవోపాతకుడగునని యీ ధర్మమును 'చెడగొట్టువారికి పాపము చెప్ప బడెను. ఈ శాసనములో భాషా విషయకముగ విశేషములు తెలునుకొను అవకాశ మంతగా లేదు.

ఎరిగల్‌ అను నగరము వీరి కొకప్పుడు రాజధాని యగుటనుబట్టి యీ రాజులలో కొందరికి ఎరిగల్‌ ముతురాజు, ఎరిగల్‌ దుగ రాజు అను రాజ విరుదము లుండెడివని దీనిని |పకటించిన కీ. శే. ముట్లూరి వెంకట రామయ్య గారు, |పొథెసర్‌ శె. ఎ, నీల కంఠశా(స్త్రిగారు చెప్పిరి. మవోరాజు, మవో రాజాధిరాజు, యువరాజు (దుగరాజు) అను పదములు రాజవదవులలో' [వభేదములను 'తెలుపునశ్లే ముత్తురాజు వదముకూడ నొక భేదమును శెలుపునని వారు చెప్పిరి.

తి. ఎట్జగుడిపాడు శాసనము. (క్రీస్తు. 600 ప్రాంతముది.)

ఎపి. ఇం. XVI పు. బీబర్‌,

ఇది కూడ కమలాపురం తాలూకాలోనిదే. 'మొదటి'వై పు

2, ల్ముత్తురాజుల్ల ల బ్ర ల్ల ల, కుణికాళు నినబుకా డే 4. ను ఇచ్చిన పన్న న [i1*] ,. దుజయ రాజాల ముత్తురాజులు నవ (పియ ముత్తు రాజులు . వల్లవ దుకరజులు శశి . కాను ఇచ్చి [న] పన్నస్స [ts]

0 0 -3 ర ల

శెండవ'వైపు 10. కొటంబున పా ee లు ) 11. పొరకు కుణికాళు | 6 ౧ 12. శా ఇచ్చిన పన్నస 18. ఇరవది యొది నా 14. లు. మటు న్తుద్దు నేల [1].

ఇందు “పాొటురు' అను మాటలో శకటలేఫము, “ములు న్తుద్దు' అను మాటలో 'జితోబాటు ర కూడ వాడబడెను.

[2]

18 తెలుగు శాసనాలు

ఈ శాసనంలో నమావక్రియ లేకున్నను కియాజన్య విశేవణముతో గూడిన కర్భాంత వాక్యములు మూడు కలవు. శాననము పూరర్థిగ లభించు చున్నది కనుక కొంత సరిశీభింపదగి యున్నది.

1. ఎరికల్ముత్తు రాజుల్ల కుణ్ణికాళ్లు నివబుకాను ఇచ్చిన పన్నస-అని మొదటి వాక్యము. ఈ వాక్యములో ‘“నివబుకాను” అను భాగ మర్ధమగుట లేదు. “నివంబుకాను” 'నెవంబుకాను' 'నెవంబుకాను” అని దీనిని [పకటించిన వి జెప్పిన విద్యాంనులు కొంత నరివెట్టిరి (ప్రస్తుతము మనకు వేజర్థము తోచుటలేదు గనుక దానినౌ్టు యంగికరింతము. 'ఎరికోల్ము త్తు రాజుల్ల ' అనునది (దథమాంతమో వష్థ్యంత మో తెలియదు. 'కుణ్ణికాళ్లు' అనునది పథమాంతమే.. 'రాజుయొక కుణ్ణికాళ్ళు (ఉద్యోగి) నివంబున ( = రాజుగారివేర?) పన్నన (= భూమిదానము ఇచ్చిన భూమి యిది అని ఆ శాన*శిల యున్న పొలమును నిర్టేశించును. ఇట్లు కాక ఎరికల్ఫుత్తు రాజుల్ల అను దానికి ఎరికల్ము త్తురాజు రాజ్య కాలమున అని వారు చెప్పిరి. అవుడు “నివంబుని అనుచాని కర్ణము వేరుగ జెవ్పవలయును.

2. దుజయ రాజుల ముత్తు రాజులు, నవ|వియ ముత్తు రాజులు, వల్ల వదుక రాజులు అను ముగ్గురు సాజిగ ఇచ్చిన పన్నన (ఇది)-అని రెండో వాక్యము సమా _ప్హమయ్యెను దుజయ (దుర్జయ) రాజు యొక్క_ (పుత్రుడగు ముత్తు రాజు ఓక సాతి ముత్తురాజనునది యొకానొక రాజవదవి అంటిమిు గనుక ఈయన వేరిందు లేదు. దుర్జయరాజు అనునది తండి వేరు. ఈ సాతి చేరు (వాయలేదన్నమాట. రెండవ సాక్షి నవపియ ముత్తురాజులు. నవ|పియు డనే చేరుగల ఆయొక రాజకుమారుడు. మూడవ సాతి వల్లవ దుకరాజులు- వల్లభుడనునది మరల విరుదశే తో స్తుండి అయినను ఆ విరుదుగల దుకరాజూ (దుగ రాజు = యువ రాజు) అని చెప్పవచ్చు. “కోగి లకు “తి ది లకు ఆసాడంత భేదనముండెడిదికాదు. తుగరాజు, దుకౌరాజు, దుగరాజు, అను వచాలు యువ రాజను ఆర్థములో వాడిన తావు లనేకము గలవు ఈ విధముగ తం|డి చేరుతో మాతమే ఒకసాకియు బిరుదు “సేర్ణతో మిగిలిన ఇద్దరు సాతులును జెవ్పబడిరి. —™—

లీ .కొట్రంబున పాలకు కుణ్జి కాళ్టుళా ఇచ్చిన పన్నన ఇరువది యాడి

నాలు. మటు న్రుద్దుశేల _ అని మూడో. వాక్యం . పరినమా ప్ప. మయ్యెను.

ఎబగుడిపాడు శాననము 19

ఇచట “కొట్టము”. అనునది బోయకొట్టమువలె నొక దేశ విభాగమని చెప్పి ఆ విభాగములో భూమిని దానము చేసిరని డినిని [వకటించినవారు చెప్పిరి. కాని 'కొట్టంబు' అనునది రాజనగరమని చెప్పి అందుండు ఒక పాటకు (|బావ్మాణునికి) దాన మొనసగిరి యనుట బాగుండును. లేకున్న చో (వతిగహీత యగు (బ్రావ్మాణుని చేరు చెప్పళేదు సరిగదా ఆయన నివాన స్థలముకూడ చెప్పబడక పోవును. [(వతి[గ పీతల నివాన స్థానములు సాధారణ? గా శాసనాల్లో చెప్పుట కలదు. అయి శే యిచ్చిన భూమిగల చేశ విభాగము నిర్లేశింపబడ కుండుట లోవమగునుకచా యనినచో యీ శాసననశళిల యున్న చేశమే అది యగునని సరివెట్టుకోవచ్చును అట్లనేక శాసనాలు కలవు. |బావ్మాణుని నివానమే కొట్టము. ఇరువది యాదినాలు. - అనునది నంఖ్యావా చకము. ఇరువది ( = రెండు వదులు) ఆది (= మొదటగల) నాలు (= నాల్లు) అనగా 20 ... 4 అని పూర్వము శాసనాల్లో ౨౦ ముందువేసి కొంత వ్యవధి వదలి ౪ అంకెను వేయుచారు. అకు మిగిలిన అంకెలను కూడ [వాయు వారు. కనుక ఇరువది మొదటగల నాలుగు అని [వాయబడెను. దళ, శత, సవాసస్రాది స్థానములను బాగుగ వాడుట అవ్బటి కింకా చేత కాదనిపి స్తుంది. పదుల స్థానములో నున్నను మాని ౨ మాతమేవేసి దగ్గరలో ౪ ను వాయుట తెలిసిన తర్వాత ఇరువది నాలుగు అని 'ఆది'ని వదలి (వాయుట నేర్చిరి. ఈ విధంగా మూడు వాక్యాలతో శాననం పూర్తి అయినది. రాజును, చానము చేసి రాజోద్యోగిని చెప్పుట కొక వాక్యము, సాతులను చెప్పుట కొక వాక్యము, [వతి గృహీతను దానం చేసిన భూవరిమితిని చెప్పుట కొక వాక్యము. ఏ వాక్యములోను సమావక|కియ లేదు. మూడు 'వాక్యములలోోను ఇచ్చిన పన్నన అని (కియాజన్య విశేషణముతో నే కర్మ నిశ్చేశింవబడినది అయినను వె జెప్పిన నంచేవోలు |వతి(గహీత “వేరు లేకుండుట, ' కొందరి సొతుల "వేర్లు లేకుండుట, మున్నగు లోపములు కొన్ని శాసనంలో కలవు రచనలో తవ్పులు లేవనవచ్చును

ఇవి (క్రొత్తగా భావ. నేర్చుకొనేవాగి వాక్యములు. |[వథమా విథ కిలో ఏకవచన బవహువచనములు. షష్టిలో “పాఆకు' “రాజుల్ల అనునవి గలవు. స_ప్పమిలో “కొట్టంబున' అని యున్నది ఇంతకు మించిన విభక్తి [పత్యయ ములు వాడబడలేదు. అంు వాక్యర చనను మెలుగు పెట్టుట కై కారక విశేషము లంతగా వాడుట యింకా బాగుగ తెలియదనిపించును.

బ్ర తెలుగు శాసనాలు

కమలాపురం శాలూకాలోే యిందుకూరులోని శానన మొకటి రచనలో కొంత మెటుగనిపించును. _

6

శస స్త్రీ) చోటిమవో రాజుల్లేళ న్‌ ఎరిగల్‌ దుగరాజుల్‌ ఇచ్చిన పన్నన

Q” a]

కొచ్చియపాజు శేవళమ్మాకారికిన్‌ ”.

అని ఒకే వాక్ళములో వ కృహ్యాంశమును వూ ర్రిశేసెను. అయిశే దీంట్లో సాతులు కేరు. చాన మీచ్చిన భూవరీమితి లేదు. +శాని

“శేనిఅచ్చిన వాన్లు వజ్చామవోపాతక నంయు కున్దుగు. అసివైరువులిఖతం” అని యీ ధర్భమును చెజిచిన వానికి పావఫలము, [వానిన వాని చేరు అసి చెరువు అని విడిగా రెండు వాక్యాలలో చెవ్పబడెను. మొదటి వాక్యములో దాత, (పతి(గహీతల "వేర్లు చెప్పబడినవి. క్రాహ్మృణుని గో(తము కూడ “కొచ్చియి (= కౌశిక అని చెప్పబడిండి. తెలుగులో (వాయాలనుకొనుటబట్టి యే “కౌశిక” అనుటకు బదులు “కౌచ్చియి అను [(వాక్ళత వదాన్ని రచయిత వాడెను. అనగా సంస్కృతములో వాయుటకన్న శెలుగులో వాయటం వారి కానాడు కొత్తగా ఉండేది. ఆ విధంగా భావను సృష్టించుకొని వాక్య రచన చేయటంలో వారి నేరు కూడ చెవ్పద గినడే,

ఇందు చెప్పబడిన చోట మవోరాజు చెనుక కలమళ్ల శాననమందు ెప్ప బడిన ధనంజయ మవోరాబు యొక్క కొడుకని చెప్పుదురు, ఇతని తర్య్మాతి తరమువాడు పుణ్యకుమారుడు రేనాటి రాజులలో గొప్పవాడు. ఇతని కనేక వీరుదులు కలవు. తా[మశాననాలు కూడ ఇతనివి కలవు. ఇతని చివ్పలూరు కాననము చూతము.

«

4. పుణ్యకుమారుని తిప్పలూరి శాసనము. (క్రీస్తు. 690. వాటిది కావచ్చును.)

ఎపి, ఇండికా. XXVI.పుట 281.

ఇదియు క్రమలాపురంతాలూకాలోనిచే. దీని లిపి సొగసై క వల్ల వ-|గ్రంథా క్షరములను పోలి యుండును. ఇణకారము క్షళింగ'రాజుల _ కాసనములందువ లె నుండును.

ఎరికల్‌ ముతురాజు వుణ్యకుమారుడు చివ౯ాలి వట్టుగాను రేనాణ్ణేలు చుండగా చామణశాలు అను ఉద్యోగికీ జెవురు (నివాసియగు, తక్కన్‌ [పోలు పారదాయ (ఇారద్వాజ !) క త్తిళర్శకు తివకాలూరను ఏబది (మంత్తరుల) పన్నసన కా_త్తికక మాసము బవుళ పక్షము ద్వితీయ, పుణరు వుష్యమి (వునర్వసు) నతుత్రము సోమవారము బృవాస్పతివోర అగు సమయమున ధర్మము చేసెను. పుణ్యకుమారునికి మరు న పిడుకు; మదముదితు సన్లు, ఉ_త్తమో _త్తమున్టు, గణ్యమానున్టు ఆను విరుచాలు లేక |పశంసాపదములు గలవు. మూలము స్వస్తిశ్రీ) ఎరిక ల్ల ముతు రాబు పుణ్యకుమారు స్టు గణ మానున్లు మరున్స విడుకు మద ముదితున్లు త్తమో త్రమున్సయిన వా న్లు చిప౯ాలియ వటుకాను శేనాణ్లే భుచు తక్క పులోల పారచాయ కిజెవురు క త్తిశమ్మజాకు తివకాలూ ర పనాశ కొణ్ణ కా త్రికాయ చీకు.

అ౦౮ర౫ రాలా జా అధియా

బిడియ సోమవారంబు వుణరు .

9 తెలుగు శాననాలు

10. పుమ్యంబు బృ వాస్పతి వోర్‌ [కా] 11. ను ఏమృది యె చామణకాల ధ [11]

ఇచట దానము చేసినది చామణకాలు అను ఉద్యోగి. కనుక “పుణ్య కుమారుడు రేనాణ్జాళుచు' -అనుదానికి పుణ్యుకుమారుడు శేనాళ్ణేళుచుండగా అని చెప్పవలెను, “ళ” కారములు కొన్ని యింకా “ల' కారములుగ మార లేదు. ఏళుచున్‌ , అనేయున్నది. వేకేశాననంలో 'శమ్మకాశాకున్‌ ' అనికూడ కలదు. “ఎర్‌కల్‌ ” అనువాలంతము పట్టుదలగా “ఎరిక ల్లి ఆని అజంతంగా మార్చబడింది. ఇదే నిజమైన తెలుగుతనము. అశ్లై |దవిడ వాలంత తత్సమాలు పుణ్య కుమారన్‌ ; గణ్యమానన్‌, ముదముదితన్‌, ఉత్తమోత్ర్తమన్‌ అనే వచాలు ఉకారాంత తెలుగు తత్సమాలుగ మారినవి. పుణ్యకుమారున్లు, గణ్యమానున్లు, మదముదితున్లు, ఉత్త మో_త్తమున్లు అని ఉకారాంతములు [వథ మైక వచన రూవములు తయారై నవి. ఈ చివరి “ఉ'కారము నుచ్చరించుటకు ముందున్న [పాతివదికలోని “ఆి కారముకూడ 'ఉ' కారము కావలసి వచ్చింది. అనగా చివరి 'ఉ'కారము నుచ్చరించుటలో కహ్టము లేకపోతే ముందున్న '|పాతివదిక లోని తుది “అికారము 'ఉిగా మారనక్కర లేదనుకోవలెను. అందుచేత నే 'రొంగడు” “మ ల్లడు' “రేవడు' అను రూపముల నేకము వాడుకలోనున్నవి. .

ఇచట ముతురాజు అనుటలే పుణ్యకు మారుడింక మవోరాజ వదవిని

పొంద లేదని తెలియుచున్నది. మటున పీడుకు అనగా శ|తు రాజులకు పిడుగు వంటి వాడని అర్థము. కి 'గి అమధ్య ఛేదమింక' వూ _ర్తిగా రాలేదు. అశు.

“త' దల మధ్యకూడ. శేనికి, చేనికి అని అభేదంగాశే వాడబడుచున్నవి. వల్లవ మొదటి మహేన్ధ్రవర్శయొక్క- “వగాప్పిడుగు” అనే బిరుదును పోలిన బిరుదీ పుణ్యాకుమారుని 'మలున్స పిడుగు లేక “మార్ప్చిడుగు' అనునవి. అశ్ల్లే “మదముదితున్దు' అనేదికూడ పల్ల వ రాజుయొక్క “మ త్తవిలాసి అనే విరుదును పోలియున్నది. చివకాలియ జనేది చిప్పలి అనే నగరము. వటుకాను (=వట్టు గాను అంచు రాజధానిగా రాజ్యము చేయుచుండగా, అని అర్థము, తక్క-కా పుణోల అనగా తర్క-|[పోలు అనేఊరు తక పోలు అని వేరే శాననంలోకూడ వస్తుంది, “వుణలోలి లోని “ఖో” అను అకరము వలన ముందున్న “పు కొంత కాలమునకు “(పో గా మార్చునొంచెను. ఆ్లే “కొలొచె అనునది “[కొచ్చె” అని మారింది. 'పాఠదాయ' అనగా “భారద్యాజి ఆని క_త్తిశర్మ యొక్క.

శ

0 fg: 2

పుణ్యకుమారుని తివ్బలూరి శాసనము రితి

గో|త్రము శాదగును. ఇచట గమనించ వలసిన చేమన 'భారద్యాజ' అని, పుణ్యకుమారుని నంస్మ్క్భత శాసనాల్లో, అనేక మార్జ్టు వస్తుంది. అయినా యిక్కడ తెలుగుతనం ఉండాలని [పొకృ్ళత రూపాన్ని అనుకరించి “పాొరదాయి' అని చాడెను.

ిజివురు' అచే పదానికి అర్భము శెలియుటలేదు. తిప్పలూరు లోనే భూమి దానం చేయబడింది. ఇట్టు |బావ్మాణులకు దానంగా ఇచ్చేభూమిని'వన్న సి అంటారు. వన్నాస, పన్న విన అనురూపములలో కూడ నిది |పొచీన శెలుగు ఇసనములందు కనుపించును., |

“కొణ్లకా శ్రీలక" అను వదంలో 'కొణ్లి అంయు సరిగా తెలియదు. తిథి, చారాలు, నక్షత్రము, వోర చెప్పబడినవి. పుణరుపుష్యం అంశు పునర్వను నత|తమని ఆర్భము. శమిళంలోకూడ దీనిని “పునర్పూళం' అంటారు. సోమవార మనిన్నీ, బృవహాస్పతిహోర అనిన్నీ చెప్పబడినవి. శాసనాల్లో వారము, వోర

. ఇ ag) చెప్పబడుట యిచే మొదలనిపి స్తుంది. కనీసం వారము ేరుచెప్పుట కూడ ఇంతకుముందు శాసనాల్లో కానరాదు.

ఏబది ఆని సంఖ్యమా(త్ర మే చెప్పబడింది సందర్భమును బట్టి “మటుతర్దు' అను భూపరిమాణముగా ([గహించవలెను. చామణకాలు అనే ఉద్యోగియొక్క- “ధి అంశ ధర్మము అని [పొకృత శాసనాల్లో సూక్ష్ముముగా [వాయుట కలదు. కనుక అయే యిక్క_డకూడ (గహించవచ్చును. ౧

శేనాణ్ణేళుచుండగొ" అన టను బదులు “రేనాణ్ణెళుచు' అని |వాయటము, తుదిలో “చామణకాల (ధర్మము) అని |కియ లేకుండా 'వాకగ్టం ముగియుట ఇవి రచనలోని లోపములు. వాక్యర చన సరిగా రూహొంద లేవని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. వీరి శాసనాలన్నీ యించుమించుగా ఇశ్లై యుండును. కొన్ని వదాలకి సరిగా అర్థం శలియక సఫోవటమేగాక వాక్యాల్లో కర్త, క్రియ, కర్భలను శెలుపు పదాలుకూడ స్పష్టంగా ఉండవు. [కొత్తగా భాషను తయారు చేసుకొశే కాలమది. ఈ మాత్రం శాసనం (వాయటమే చాలా గొప్ప ఆనాడు.

ఈ పుణ్యకుమారుని కొడుకు మొదటి వి క్రమాదిత్ఫుడు, ఇతని కొడుకు శ క్రికుమారుడు, ఇతనికొడుకు రెండవ విక్రమాదిత్యుడు, ఇతని కొడుకు సత్యా

24 తెలుగు శానవాకు

దిత్యుడు. “విక్రమాదిత్య అనువేర్లు వచ్చినప్పటనుండి వీరు జాచామి చాళుక్యు లకు సామంతులై నట్లు శెలుస్తుంది జాదామి చాళుక్య రెండవ పులేేళి వల్లభుని (611-64) కొడుకు మొదటి విక్రమాదిత్యుడు కీ. 678 వరకు రాజ్య మే లెను, తరువాత అతని కొడుకు వినయాదిత్యుడు, ఇతనికొడుకు విజయాదిత్యుడు వరుసగా రాజ్యమేలిరి. విజయాదిత్యుని కొడుకు . రెండవ విక్రమాదిత్యుడు కీ. 7కి2 లో రాజయ్యను. ఇతనికి సమకాలికుడు స త్యాదిత్వు డనే రేనాటి చోళరాజు. ఈ రాజుయొక్క. శిలాశానన మొకటి కమలాపురము తాలూకా మాలెపాడులో కలదు.

5. సత్యాదిత్య చోళుని మాలెపాడు శాసనము. (సుమారు డీ. శ్ర 729 నాటిది.)

ఎపి. ఇండికా. ౫1 పుట. లీ4రి మొదటివై పు Henne: CS WZ 1. అన్నృస్మిశీ) చోబుమ 2. వో pea ప Sey 7 [30 | 8, రమేశ్వర వి(క్రమాది (/ nE 4, త్య శక్తి కొమర వి ర్‌, (క మాదితుల కొడుకు “Dd. ~— 6 [్ర] కాళ్యవగోత్రు le (న్టు*] శత్యదిన్దు శిద్ది : [వే*]యు కను ఏలు [వే] 9. [శు] వళుచు [న్లి| కొమ £0. E11 పాట రేవశ il. మః కాశ్యపగో. " 1. (శి (తుని నికి ఇచ్చిన 18. F- -] చిజుంబూరీ ఉ త్త 14, [- -] ధ్ర తూవుకాన దిశ. 15. [- |] డు జుగి పొల గ [రు] 16. ను దతిణదిశ [57 1T. Cp mel

రెండవ'వై ష పు

ర

18. వనుమటు |తుగా

26 తెలుగు శాననాలు

19. ను శాగిరి [1] దేని 20. సల్పిన వానికి

21. వేగుద్దుమువేసె 22 అువుళు వెవాన్డు 2లి. ద్దు నిల్సిన పుణ్య 24. ౦బు దీనికి వ కంబు 25, వచ్చు వను పు[తవ 26. ద్య (స్ర్రీవద్య గోవ 2, ద్య పలామవో 28. పాతక కోసిన 29. వాని లోక[౦జ | లి, న్వాన్లుల

ఇప్పటికి భావ కొంచెం మెలుగె ౦ది. రాజు కొద్దిపాటి [వళ స్తీ, తన కులగో[తములు, తం|డి శాతల చేర్లు చాయించుకొనెను తను చోబమవో రాజాధిరాజ వర మేశ్యరుడననియు, విక్రమాదిత్యుని పుుతుడగు శక్రికొమరుని కొడుకై న (రెండవ) వీకమాదితుని కొడుకుననియు కాశ్యవగో[తమునకు చెందినవాడననియు చెప్పుక్రొచనెను సిద్దవటము - వేయి [గామాల సీమ, రేనాణ్జు. ఏడువేల |గామాల సీమ శెండిటిని కలిపి రాజ్యము చేయుచున్నట్లు చెప్పు కొనెను, అట్టి సశ్యాదిత్య మవోరాజు కాశ్యపగో(తుడగు రేవశర్మ అను (తాహ్మణునికి ఇచ్చిన[ది] అని వాక్యము ముగియును. భూమి అని పూరించు కొనవలెను. కొమటి అనునది “పాజికు విశేవణముగ నున్నది గనుక నొక (గామమని అర్థమగుచున్నది. తర్వాత వాక్యములో చిటుంబూరు మున్నగు సీమలు చెప్పుతూ ఇచ్చిన భూవరిమితి చెప్పబడెను. వాక్యం చివర “శాగిరి” అని సమావక |కియ కలదు. ఆ నరివాద్దులు తాకునట్లు అయిదు మలుతుర్లు భూమిని ఇచ్చిరి అని అర్థము. ఇంతవజకు రెండు వాక్యములు నరిగానే యున్న వి. “శాగిరి” అను క్రియ మనకివ్పుడు ఈ యర్థములో కానరాదు.

సత్యాదిత్య చోళుని మాలెపాడు శాసనము PY

త రాత ఈ ధర్మమును కాపాడు'వానికి పుణ్యఫలము, చెఅచువానికి పాపఫలము చెవ్పబడినవి ఇందలి పదములు కొన్ని పరిశీలింపద గియున్నవి.

“వి|$ మాదిత్య శక్తి కొమర విక్రమాదితుల కొడుకను చోట మూడు" వురుషాంతరముల వారొశే నమాసములో కేర్చి చెవ్పబడుట యొక విశేషము. “పళుచున్రి' అని *“ఏలుచుణ్ణి” అను నర్భమున వాడబడెను. కాశ్యవగో త్ర రేవ శర్శకు అనుటకు బదులు రేవశర్శ కాశ్యవగోత్రునికి' అనే (పయోగము విలకణంగా ఉన్నది. షష్టీ వత్యయము 'శేవశర్శ' పదానికి కాకుండ గోత్ర వదానికి చేర్చబడింది. 21వ పం క్కినుండి వేగుద్దు, ము చేసెువుళు, వేచాన్లు

"హే కలన పుణ్యము అను చానిలో ము యొక్క (ప్రయోజనము తెలియదు. పథ మావిళ క్రి (ప్రత్యయము కాదు. ఆనాటికింకా 'ంబు అనేదే 'వాడబడు చుండెను. లేఖక [పవమాదము కావచ్చును. “వేగుద్దువు' అని దానిని (ప్రకటించిన వారు చదివిరి. అప్పుడు కూడ. “వికి (వపయాజనము కానరాదు. ఇచట “గుడికి బహువచనము. 'గుద్దు' అని యున్నది. అది నేడు గుడ్డు, గుళ్లు అని ద్వినిధరూపములై నది, అశ మణీకొన్ని పదములు గలవు. అివర్ణము భాషనుండి పోవునపుడు చానికి సరిపోవు ఉచ్చారణమును ఉన్న అశరములతో సరీ చెట్టు టె చేసిన |పయత్న మే యి ట్టి వికల్పరూవము లయ్యనని స్పష్టమగుచున్నది.

గుడి - గుద్దు (=గుడ్డు, గుళ్లు) (|వస్తుత మాలెపాడు శాసనము) ర్వ య ౧౧ / —_ .

వాకిలి - 'వాకిద్దు (= వాకిండ్డు, వాకిళ్లు) అరకట వేములశాసనము).

ఊరు ఈా ఊద్దు (=ఊ(డ్లు, ఊళ్ళు) (ఇ'దే.శాననము)

కంచరి కంచద్లు (కంచడ్డు, కంచర్లు) (అరకట వేముల శాసనము)

వేవాను, ద్దు అని యీ శాసనముందు చూడనగును. గ

'వేవానుర్లు అను వదము “వేయి ఊళ్లు” అను నర్భమున వాడబడినట్టు తోచును. “పుదలి ఏదువాను” “సాజి వచ్చు'వాన్లు' “వక్రంబు వచ్చు వాన్లు మున్నగు |కియాయు క్క నిశేషములందువళె “వేయి” అను నంఖ్యావాచకము తరువాత కూడ వాను వాడబడెను. దేవాను= వేయువాడు అని కీ. శే. మల్లం

9 (ప్ర పల్లి సోమేేఖరశర్శ గారు చెప్పిన యర్భమిచట భాగులేదనిపించును. పుత్రవధ,

28 తెలుగు శాసనాలు

గ్ర్రీవధ, గోవధ అనుటకు పుత్రవడ్య, (స్త్రీవద్య, గోవద్య అని యున్నది, పుత్ర వధయు, (స్త్రీవధయు, గోవధయు అని సమచ్చయార్థక “ఉను చేర్చదలచ నేమో, “లోకం జన్వాన్లు'ాలోకము చను వాడు

ఊరు “వదమును గురించి కీ. శే. మల్లంపల్లి సోమేేఖరశర్శగారు కొంత చర్చించిరి (రాజరాజ నశేం[దసంచిక). అందు వారు “ఊరు యుక్క. [వథ మెక వచనము “వాన్డు'లో వలె 'ఊన్లు' కాదగుననియు, అది [కమముగ ఊ౭౯ఖై, ఊడు అయినందువలన ఊడ్డు, (ప్రథమా బవువచనరూప మేర్చడి యుండుననిరి. శాని |ప్రాచీనశాననములగు కొసినేపల్ల్సి శాననమందొక' దానిలో 'ఊరు"వెన్‌ కాలు” : అనియు, చిలమకూరు శాసనమందు “చియుంబురు వళనక్‌? అనే [వయోగము ఉన్ఫది. కనుక “ఊరు అని యేకవచనరూవము, అట్లాగే వారు చెప్పిన రీతిగ నల్ల చెటువువల్లె శాసనములో 'కబ్లళూన్లు ఏళ అనే [పయోగములో 'ఊన్లు' అను రూపము కనుపించుచున్న ది. కనుక (పథ మెక వచనరూవములోశే నండే వాము కలుగుచున్నది “ఆ అను అశరముతో కూడిన వదమని చెప్ప వీలగు చున్నది. అది 'ఊన్లు' అనుటకంచె “ఊరు” అనుట యు కమని తోచును, అది (క్రమముగ “ఊరుగ మారియుండును. సాధుశేఫమే (పాచీనకాలము నుండి యందు తజిచు కానవచ్చును, శాని వేల్చుచెర్ల. శాననములో *“కొదనునూటి అని శకట"రేఫ కలదు. కనుక అప్పటికే దీనిలోని “9 వర్ణము ర, జు లుగ మార్పు నొందుచుండెనని తెలియుచున్నది. బహువచనములో మా(తము “ఊర్లు అను రూవము క్రమముగ ఊడ్లు, ఊళ్లు అని మార్చునొంది వికల్ప రూపము లేర్చడియుండును. ఏకవచనములో వారు చెప్పిన ఊణు, ఊడు అను రూవములు చిన్హ్యము, “వంగనూర్లి* అని వంగనూరికి నంబంధించిన లేక వంగ నూరులో అను ప్రయోగము అరకటవేముల శాననమందు కలదు. 68, 9 శతా బ్రములలో తెలుగుభావనుండి తొలగిపోయిన “ఆ ఆను మనకు తెలియని అవరము యొక్క వికారము. లీ రూపములన్ని యు. “బు అను నకరము కంచు ఈ “9 యొక్క వాడుక (పొచీనశాననములందధికము. [వథ మైక' [పత్యయమునందేకాక, బవువచన. ప్రత్యయమందు, [పాతివదికలయందు ఇది ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది. ఈ కిందివి కొన్ని యుదావారణలు మాత్రమే,

_ వుణ్యకుమారున్దు (వ, వ. (వ్ర.

సత్యాదిత్య్థ చోళుని మాలెపాడు శాసనము 29

ధనంజయుదు (ప వు [ప వాకిద్దు — [వ బి. [వ 2 |వ ప్ర |వ, శాష్ట ధ్రువ చదు — |పొతిపదిక ఊదు oo 4

ఈ వర్ణ ముయొక్క సరియగు ఉచ్చారణగాని, దాని విశేష |వపయోగ ములుగాని తెలుసుకొనుటకు తగినన్ని వదములు |పస్తుతము లేవు. ఈ విలకు ణోచ్చారణము గల యతరమును [పాచీనులే తొలగించి చాని స్థానములో రూపాంతరముల చేర్చాటు చేసిరి” నన్నయగారికి కూడ దీని సంగతి తెలియక పోయియుండును

6. అరకట వేముల శాసనము. (8 వ శతాబ్దముది కావచ్చును.)

[పొద్దుటూరు అభాలూకో

1. న్వన్మిశ్రీ వల్హ్లభమవోరాజాధి రాజపరమ హపౌశళ్యర భట్టరళ పృథివిరాజ్య

ఓ. క్చోయన్‌ వెళాకాణ వంశ భుజంగది భూపాదిత్యుల కచాన్‌ వంగనూలి చరువ శమ్మకా పు[త్ర

ల విన్న శమ్మకాశాకు నిడుగడంబున వన్న ళ ఇచ్చిరి. వేంగుళూద్దు, ెన్టు9 కాలు, నారకొొళ్లు కంచద్దు

4. ఇన్న ల్ఫురు సాొశి

ర్‌. దేనికి వ[కోందు వచ్చు వాన్లు పల్బామవోపాతక్ర సనంయ్యు కున గున్‌ i

రీ. అబ్బిద్ధకా త్త న్రిభి భుకా క్షం నద్భిశ్చవరిపాలితం ! పఏతానినని వత్తకా చే వూవ్యకా రాజక

7. శానిచ 1 న్వదశ్రా [0] పరదశ్తా [0] వాయోవాశేతి (త) వనున్దరా (0) వషిం వవక్రా సవా[సాణి విషా

ల లు ర. యాం జాయే కృమి (౩) i

శననము చాలా స్పష్టముగ చదువుటకు వీలుగ నున్నది. శానన పాఠము వూరర్తిగనే యున్నది, చెవ్పదగిన లోవములు కానరావు. సంన్మ్భత ళ్లోక్రములలో తప్పులు చెప్పదగినవి అంతగా లేవు కనుక లేఖకుని దోషమని చెప్పి వదలివేయ వలసిన భాగమంతగా లేదు. కాని మనకీ శాసనములో అనేక నందేవోలు కనుపించును,

1. 'వృథివీరాజ్యక్షోయన్‌” అచే క్రియకు కర్త కనుపించదు. (శ్రీ వల్లభ మవోరాజు అని చెవ్పుచో ముందుండవలసిన 'మవోరాజాధి రాజ...” ఇత్యాది బిరుదు పరమందున్నట్లు భావించవలెను, అట్రా డ కొన్ని గలవు. “న్య స్తిక్రీ

౧m

విక మాదిత్య (ీథివీవ లభ మవోరాజాధి రాజ పర మేశ్యర భటారళ్‌” అని

అరికటవేముల శాననము 81

రామాపురం లోని చాళుక్య. వి|క మాదిత్ఫుని శాసనము. ఇదే - కాలమునకు ఛెందిన దొకటి కలదు అయినను “శ్రీ ని.న్వ స్పిశ్రీలో. చానినిగ. చెపితే వల్ల భ మవోరాజగును (శ్రీ) పల్హభుడుగాని పల్ల భుడుగాని |వసిద్ద రాశజెవడు ఆనాడు న్నట్లు తెలియదు.

2. చెబాకాణవంశ భుజంగది భూపాదిత్వుల కచదాన్‌ ఇది: దానము చేసిన దాతను తెలుపును. భూపాదిత్ఫుడ నే సామంతు డనుకొనవలెను. ఆయన మవోాజాణ వంశమునకు చెందినవాడు. 'కదాన్‌” అనే పదానికి అర్థము తెలియదు. వెర్‌ అనగ కన్నడములో గొప్ప అని అర్థము.

లీ “చరువశర్శ్మ వు[త్ర విన్నశర్శళాకు' ని [వతిగ్రహీత పేరు తండి శీరుతో కలిపి సమాసము చెయబడింది నిడుగడంబున- అనేది స్టలవామము కావచ్చును. అచ్చట వన్నళశ అంశు భూమి దానము ఇచ్చిరి.

4. సాతులు. నల్యురు, ఉఊన్నపవచాలు నాలుగు. (1) వేంగుళూదు,

0m

(2) చెన్టు కాలు, (3) నారకశు, (4) కంచ్చద్దు ఈ నాలుగు మనుష్యుల చేర్ణగునా కాదా అని నందేవహాము. వేంగళూద్దు అనునది ఊరి చేరగుచే చెన్స్రుకాలు అ యూరి వాడగును, ఇదియే ఉచితమని తోచును కాని “వేంగు

శూద్ద' అని వష్థ్యంతముగా అదిలేదు. మైన “వంగనూద్ద' పష్థ్యంతము కలదు. *నారకోళు అనునది స్థల నామమా మనిషి పేరో తెలియదు. కాబట్టి మనయిష్టం మీద ఆధారపడి యున్నది. “నమ్మిపోళు? అని మనిషిపేరొకటి జచాణవంళపు ధవశెయ రాజుయొక. బలపనూరు శాసనములో కలదు. అశు యిదియు మనిషి. చేరగునేమో. కంచద్దు (కంచరివాండ్రు) అని యిందరో శెలియదు. ఈ

నాల్లిటిలోను ఒక్క టికూడ మనిషి పేరుగా కనిపించదు. వేంగుళూద్దు, వేల్పుచెర్ల శాసనమందున్న (వ్యేంగులవంటి వారి సంఘమునకు చెందిన నివాసమని తోచును వారికి సంబంధించిన “చెద్ద కాలు” అనగ ఆసామి లేక ఉద్యోగి యని అర్థమగును.

“కణ్ణనూద్దు' అని మనిషి వేరుగా వై దుంబ గండ (తికో|తుని వంచాడి శాసనములో

నున్నది అశ్లు వేంగుళూద్దు మనిషి చేరగునేమో చెప్పజాలము. ఇట్టి యూవా ౧ య లు

రడి తెలుగు శాసనాలు

లెన్ని యైనను: కేయుటకు వీలుగ నున్నది. సాత్రుల నిర్రేకము అంశే అక్కడ ఎదురుగ నున్న వారిని మననులో వెట్టుకొని వారి వేర్ణుకూడ [వాయకయే వీరు

సాతులని చెవ్పబ డెను. కొంచర్లు ఎందరో తెలియదు, మై త్రము నలుగురని మా[తము చెప్పబడెను, ఇచ్చిన వపన్నన యుక్ళ_ పరిమితిగాని యెల్ల లుగాని చెప్పబడ లేదు. FE

దీనినిబట్టి ఆనాటి మంచి భావలోే (వాయబడిన శాననాలై నను మనకీ నాడు సులభముగ నర్భముకావని చెవ్పవలెను. చానికి ఆనాటి ఛావనరిగా రూహొందక పోవుటయే కారణము. భావను తయారుశేనుకొశే కాలమది.

కన్నడ, [పాక్ళతములతో గూడిన తెలుగు భాషను మాొట్టాడు వారు. కన్నడులు తాము కవ్నడములో నే _వాయటం మొదలిడినవ్పటినుండి వీరికికూడ భాషాఖి మానము పుట్టి వాయుట పారొంఖించిరి. ఆనాటి వాక శమయే నేడు మనము తెలుగువారము అని చెవ్పుకొనుటకు మూలము. తేలుగు చారికి ఆలు-ఏడు శశాబ్బములలోని వారే మూలపురుములు., నన్న యయాదులక'ం ఖు మున్నుందు వారికే మనజాతి అర్పించవలసిన అగ కాంబూలము. గానట-భీనట భావ నై నా మనకు వేర్పజచి యిచ్చిరికదా! చేట విశాలాంధ్ర నిర్మాణమునకు ఆనాటి వారి తెలుగు భాషో నిర్మాణమే మూలము.

*

7. వేల్పుచెర్ల శాసనము.

ఇది జమ్మలమడుగు తా లూశకాలోనిది. శాసనము సమ|గ్రముగను స్పష్టము గను ఉన్నది. చివరి కొద్ది అతరములు తవ మిగిలిన భాగము శాగున్నది. కాని మనకు అర్థమగుటలో అనేక సందేవాములు కలుగుచున్నవి.

మూలము

స్వస్తిశ్రీ కొర్హి (వ్యంగు

. ళ కొడుకు అయితా క అరి భాల వ్యేంగు . వేళు చెబువున

పా (జ) భి మి (పశాచె కో? Li వ రా న మిభో ళ శివ కొమరెయక్కు_

చన్ద్రిదిత్య కాల (బు నాకు ని © ౧

ల్సిరి [ie | సశనం బు (బి) చిరి [1x] ద్ర్‌

. నికి శతి చేంగాలు ఎన్ముళ కా

._ లు ఏడశకాలు మేషికొణు తాట ౧ GB

. డ్లకలు [n* ] కొదపు నూ [వెట్టు |

. రాజమానంబు నల్చ్పది ము

. తుడ్లు ఇచిరి [nx | నేలనిల్సి

. న వారికి అస్యమేదంబున

* పలంబు వ|కంబు వచ్చువాన్లు

క . వేగవిలళు వేగంగియళు . భరనాసియుజచిన...

94 తెలుగు శాొననాలు

19 [వరు] 20. సిదయంబు రెజు [చెళా]?

ఈ శాననములో “కార్హి'లో “9? అక్షరమునకు తలకోట్లు కలదు. చెలువు, తాజడ్లకలు అను వదములలో శకటశేఫము కలదు. “బి చినవరుిలో ౧m | “రం అతరము కలదు.

“అరిభాల| వ్యేంగు’ లోను “భరనాసియు లోను “'భ' వర్ల ము కలదు. వేరే మవ్మపాణములు లేవు. “పడ్డకాలు? లో “ప*్‌అను అశరమునై దీర్ధ్హ మును కూడ కలిగియున్నది. ఎ, ఏ ల భేదము అవ్పటి ([వాతలో కనుపించదు. జాతిలోనేదై న వగులుండుటచే నట్టున్న చేమో.

దీనిలోని విషయమును ఈ [కింది వాక్యములుగ విభజింపవచ్చును.

1. కార్లి (వ్యెంగుళ కొడుకు అయితాణ్ణ అరిభాల[వ్యేంగు వేళ్పు చెలునున పాొజళ్కి మి (వపశాదక్సో సె, ఇచట “పా[జ |? 4? అను వదము (కొత్తది. “వన్ననికు వలె భూమిదానమని అర్థమిచట శరిపోవును. “జి అశరము స్పష్టముగ లేదు గనుక ఈ వదము నందేవాముతో గూడి యున్నడి,

2. వరానమి భోళ శివ కొమురెయకు చచ్చాదిత్య -కాలంబునకు నిల్సిరి. (వతి గహీత వేరు ఈ వాక్యములో చెప్పబడెను. “వరానమి్‌ ఆయన ఊరివేరగునేమో. *భోేళళివ అనునది తం|డివేరు కావచ్చును. “'కొమరెయి ఆయన చేరు.

ల నశనంబిచిరి _ శావనమిచ్చిరి.

శీ. దీనికి సాశులు ; చేంగాలు, ఎన్ఫుళ కాలు, ఏడశకాలు, మేషికొణు, ' ౧ (és శాజిడ్ర కాలు అని ఐదుగురు. ర్ర్‌ కదపునూజవెట్టు రాజమానంబున నల్పది మబుతుడు ఇచ్చిరి. “ఊరు” |గామమనే పదములో సాధుశేఫమే కలదు కాని యిచట. శకటరేభ మున్న దొ. ఊదు అనునది ఊదు, ఊటు అని -రెండ్డు విధములుగను

మారుటకు “ఆ” యుక్త విలశణోచ్చారణమే కారణము. కొదవు

"వేల్పు చెర్ల శాసనము లిక్‌ య

నూరులో కొలుచు ఈాజమానములో ' 'నల్పిది మటుతుర్ణ భూమి యిచ్చిరని ఈ చాక్యమున కర్భము. ee

6 చేలనిల్సిన. వారికి అశ్యమేధంబున ఫలంబు = ఫల[క్రుకిి.

7. వక్రంబు వచువాన్లు దేగవిలళు, వేగంగియలు భరనాసియు బచినవారు- అని శెఅచువారికి పొపఫలము. భర నాసియు అనగా వార ణాసియందు అని అర్థము. [పథమాంతమునకు “ఉి [వత్యయం చేర్చి యడాగమము శకేయబడింది. కట్టించిన గుడియు, శేసినపనియు, ఇచ్చిన _స్తితియు మున్నగు |[పయోగములు [పథ మైక వచనంలో శాననాలలో వచ్చు చుండును. |

శ్రీ సిద్దాయంబుశెణ్ణు [- -] - ఆ భూమివై విధించు వన్ను. సాధారణ ముగ 'పన్నని గ నిచ్చు భూములనై పన్ను విధించరు. కనుక “పాజళ్కిమి” అని మొదటి -వాక్యములోని సందిగ్గవద మేదో చాన శేదమను 'తెలుపునది గావచ్చును. దీనికి పన్ను కూడ విధించబడెను.

మొదటి వాక్యములో “కార్దిధ్యేంగు కొడుకు అయి కాణ్ల అరి భాల వ్యేంగు? అను దానిలో తం|డి కొడుకు లిద్దరు “పేరొ-నబడినట్ల తెలియు చున్నది. (వ్యేంగు పదము ఇద్దరి పేర్ణకు తుదియందున్నది గనుక చానిని వారి అధి కారవాచక మనవచ్చును. గోకర్ణ చోడుని కొడుకు ఉదయచోడుడు అను నపుడు చోడ శబ్దమువలె (వ్యేంగు అనునది వారి వంశళనామమెనను కావచ్చును. శాని [పసిద్దవంశ ములలో నట్టి చేరు లేదు. కనుక “రట్లడి' వలె “(గధ్ర్యేంగు' కూడ నొక [గామాధి కారివంటి ఉద్యోగిగా [గహించిన బాగుండును. తం|డి, కొడుకుల కా యధికారము వంళ క్రమమున సంక్రమించినది కావచ్చును - *వ్రే.గు) అను పదము అరనున్న గలిగి తపించు అను అర్థమును కలిగియున్నది. అరసున్న లేని వదోము చారుడు, దూత అను నర్భమును కలిగియున్నది. కాని పాతికంగా దీనికి కూడ నరనున్న కలదని శబ్బ్రరత్నాక రములో చెప్పబడినది. కనుక “|వ్యేంగు' అనగా *"దూతి అను నొక రాజకీయాధికారి. తలారివంటి ఉద్యోగి కావచ్చును. ఇప్పుడిక తం|డివేరు శాక్లివ్యేంగు అనియు, కొడుకు చేరు అయిశాజణ్ణ అరిభాలవ్యేంగు అనియు చెప్పవ లేను. వీటిలో కొడుకు పేరు .. విలక్షణంగా కనుపించును. అయిశాణ్ణ ఆనేది మాత మే చేరు కావచ్చును.

తెలుగు శాననాలూ

“అరి” పదమును 'శళర్మారికి' ఇ శ్యాదులందువలె “అర్య” శబ్లథవముగ (గ్రహించి “గారు? అని అర్థము చెప్పుకొని “అయితణ్ణగారు ఆనే జాల లేక చిన్న వేయు అని సర్జుళాటు చేయవ లెను. “అయితణ్లారి” అని వాయుటకు “అయి శాణ్ణ అరి” అని “ణి కు ఉండవలసిన దీర్భ మును శ్ర? కు [వాని “అరి అని విడిగా [వానె- నేమో. వదో విధంగా సరిచెట్టవలెను. లేకపోయిన కొడుకు చేరు విలకణంగా' ఆనాటి చేర్లకు దూరంగా ఉంటుంది.

తం|డి"వేరు “కార్లివ్యేంగు” అని చెప్పుటలో కూడ కొంత తప్పు ఉన్న దని' తోచును. “కార్థి అనేది మనిషి ేరగునా కాడా? “(వ్యేంగు” వలె అడి. కూడ నొక చిన్న అధికారిని తెలుపు వేరగునా? అట్టి అధి కారుల అనగా “కార్థి” చె అధికారి “(గ్ర్యేంగు' కాదగునా* అపుడు “కొడుకు” అను వదానికి: తం|డిపేరు దొరకదు. పోనీ అధికారి కొడు కేననవచ్చు' లేదా కొడుకు చేరులో “అయికాణ్ల' అనేది తండి చేరే కావచ్చు కూడ, “అరిపాలీ' అనేదే కొడుకు: చేరు అగును. ఈ విధంగా కూడ చెప్పుట కవకాశము కలదు.

మనకు రేవణకాలు, పుద్దణకాలు వంటి చేరుగల అధికారులు కొందరు" శాసనాల్లో ఆచ్చటచట కనిపించెదరు. అట్టి శాలుల'నే ఉదో గుల మీద దూత.

యన వానిని 'కాద్ది క్యేంగు” అని చెవ్పవచ్చునుకదా!. ఇట్టనుకొనుటలో కూడ కొంత అధార మీ శాననంలోచే కలదు, నాలుగవ వాక్యంలో “సాకు. లుగ జెప్పబడిన వారందరు కాలుే. చేంగాలు (= చేలమీద అధికారి), “వేను” శబ్దమున ఉత్యమునకు ఒకానొకచో లోవంబు గానంబడియిడి” అని చెప్పి శబ్ద. రశ్నాకరములో ' “వెలుగు చేసేసిన గాచువార లెందు గలరె జగతి", & త్తరో వారీ. ౫ ఆ, ఉదవారించబ'డెను. చేను ? కాలు = శేంగాలు అను రూవమగునని. తోచును. ఎన్ఫుళ కాలు ( = ఎనుముల మీద అధికారి), ఏడ్ల కాలు (= ఏడ లనగా గొక్జైలు కనుక్ర గొ క్ఞైలమీద అధికారి '; మేషికాబ్ఞు (= మేకలమీద

అధికారులు); కాజడ్ల కాలు (రిని కర్భము తెలియదు) అంశు చేలమీద, బకాల మీద, గొక్టాలమీద, చేకలమీద, శాజుడ్లమీద పన్నులు వనూలుశచేయు అధికారు లని అర్థము. ఈ కాలుర మీద వె యధికారి అనగా వీరు వనూలు శేశిన

వన్ను లను రాజుగారికిచ్చు వేగు 'కార్హివ్యేంగు” అనబడును. “అరిపాలి అనే. పదం పన్నులను వసూలుచేయునను నర్భమునే నూచించునేమో. కొండవ ర్తి శాసనంలో “ఫలధారు అనే నుంకరి. యొకడు కనిపించును. అరిపాల”

వేల్పుచెర్ల శాసనము 97 య౧

+(క్యేంగు “శాలు అనే వచాలన్నీ స్వల్పభేదముతో సుంకరులను శతెలుపునని తోను ౦ది. ఆవావమల్ల, తై తై_)లోక్యమల్ల , (తిభువనమల్ల అనే విరుదులు ఈ షచ్ళేదముతో నొశే యర్ణమును చెవ్పుటలేచా. అశు

“కార్లివ్యేంగు” అనే చెద్ద అధికారి కొడుకు అయిత అనే అరిపాల (వ్యేంగు అని చెప్పుకొన్నా తప్పులేదు. ఇప్పుడు కాలు వదము యొక్క.

షష్టి. కార్లి అని కావలెను. కాళ్లు, కాణ్డు, కాద్దు అని (పథమా బవువ చన

డే —_ి

రూవములగునే మో కాద్దు రయొక్ళ_ షషి “కాది -అగును, అనగా కాలుర

య

యొక్క- అని చెప్పవలెను. జలు (ఊరు కి షషి “ఊం ఆని “వంగనూ౭కి' © ౧ | ర

అను సదములో చ జెప్పిన అరకట వేములశాసనమందు కలదు.

©

“కాలు” అను చానిని గూర్చి లోగడ అనేకులు చర్చించిరి. “గురుపాచాళి “పితృపా దాః “'భగవత్చాదాః' ఇత్యాది సంస్కృత పద ములందు గారవార్ణ్థ ముగా వాడబడు “పొది శబ్దమునకు తెలుగులో ' కాలు అని చెప్పుకొని అజ గార వారము వాడబడియుండునని కొందరు తలంచిరి. కాని యీ శాననంలో చేంగాలు, మేషి కాలు, పడ్లకాలు, ఎన్ఫుళ కాలు ఆనునవి ఆ “గెొరవార్థమును నూచించుటలేదు. మనుష్యువా చక ములు గాక చేను) మున్నగువాటికి కూడ “కాలు వాడబడుచున్నది. ఇప్పటికి మవాబూబునగర జిల్లా [పొంతములో * కాలు అంశు పశువు అనే అర్థంలో వాడుట నేను స్వయముగా వింటిని. కాలు అని వారు మాట్లాడుతుంకు దాని. అర్థమును ఒకప్పుడు వారి నడిగితిని, వారు కాలు అనగా వశువు ఆని సమాధానము చెప్పిరి. అప్పుడు ఈ శాసనం లోని వచాలు కొంత అర్జమయినట్లు తోచినవి. వశువేకాక 'వేరర్థములు కూడ ఈ శాననమందు కలవు, అయినను “'పొదొశి అనే అర్థంశాదని నిశ్చయముగ చెప్పవచ్చును. ఆయా వశువులమైగాని చేలవైనగాని. సుంకములు వసూలు చేయు ఉద్యోగి అని చెప్పుట చాల చాగుండునని తోచును, రేవణశకాలు, వుద్దణకాలు మంచి కాలు అనువారు కూడ అట్టి యుద్యోగు లే యగుదురు.

కాలురకు సంబంధించిన అధికారి గనుకనే అయిశతణ్ణా కొడుకగు అరిపాల ధ్రేంగు తను చేసిన ధర్మమును కాపొడుటశకైె తనకు విథేయులగు కాలురను కొందణిను సాతములుగ నియోగించెనని శాసననమున కర్ణము చెప్పవచ్చును. అది ఆము క్షోముగ కూడ నుండును... గుడులలో చేయు. ధర్మములకు స్థానపతులను,

88 తెలుగు. శానన్లాలు

అచట యితర వనివాం[డను సాకులుగన్లు సంరక్షకులుగను వెట్టున+క్టే 'యిక్కొ_డ.. కూడ తన వృత్తికి సంబంధించిన వారినే సాతులుగ . వెట్టుకొ'ెను,

ఈ కార్లివ్యేంగులు శకేనాటి చేభల నుం-కాధికారులని తెలియదగును.. “వాకిలి” కి బహువచనము 'వాకిర్లు (అరకట వేముల శాననము), అశ్లే “కాలు కి బహువచనము కాదు", కావచ్చును.

ర అనే అక్షరము వాడుకనుండి “పోవునవుడూ “వాకి(డ్లు- వాకిళ్లు” గా

మారినట్లు “శాణ్డు-కార్లు అను రూవములనొంది యుండవచ్చును. ఇట్టి వికల్ప. రూపము లుండుట కొట్టి 'ర' అకరమును తొలగించుటయే కారణము. చాని. ఉచ్చారణముతో సన్నిహితోచ్చారణము గల రెండు మూడు రూవములు' వికల్పముగ చెపవ్పుకొనవలనసి వచ్చెను. “కాలు వదము పశువచనెడు ఆర్థములో . ఇంకను కొన్ని (పాంతములలో వాడుకయందున్న ది. 'కనుక దీనిని నిభుంటు: వులో చేర్చుట మంచిది. ఈ విధముగ వాడుకలోనుండియు నిఘంటు క రల దృష్టికి. రాని పదములను చేకరించుట నేటి వరిశోధకుల బాధ్యత. దానితో పాటు: (పాంతీయముగ రూఢమైయున్న విశేషార్థములు గల పదములను, నుడికారము. లను నేకరించవలసిన ఆవనరము కూడ కలదు. |[పాంతీయ వలుకుబడులను. అనగా వాకో్టచ్చారణలోగల భేదములను నవీనవన్దతిలో "బవురి కార్లు చేయుట . కూడ భాపా వరిళోధనకు "అవసరము, కట్టి నవీన సాధనములు లేకున్న ను' శిలల వె (వానీయుంచిరి గనుక వాటిలో కొన్నియనను మనకు లభించుటశే అవ్నటి శావను కొంతయ్లెనను శెలిసికొనగలుగు చుంటిమి. తెలుగు వదము లనేకము నంస్మృతవదములతో ఖామనుండి తొలగింపబడినవి. “తొజ్టు' అను పదము వశళువను అర్థములో నిఘంటువులోను, శాననములందును కనవచ్చును. తొొల్టూరు అను (గామములు గూడ కలవు. అంచు. వూర్యము వశువుల సంతలు జరుగు (వదేశములని అర్థము. శకాని నేడు ఆది వాడుకలో శేదు. చాని స్థాన ములో వశువులు లేక గొడ్డు అనే వాడుచున్నాము. చేడు ఆంగ్ల మునుండి, హిందీనుండి, ఉర్ణూనుండి అనేక వదములు తెలుగువదముల స్థానములో వచ్చి చేరుచున్న వి. ఈ దశలు జీవభావలకు తప్పవని భాషా శాస్త్రజ్ఞులు చెప్పుదురు.

'అశ్లే మణికొన్సి వదములు కన్నడవదములని చెప్పి తెలుగునుండి

చేల్చుచెర్ల శాసనము 89

నన్నయాదులు తొలగించిరి. శకాని శాసనాలలో నన్నయకు తర్వాత కూడ కనుపించును. 'పన్నస = చానముచజేయబడిన భూమి

ఇది కాకతీయుల నాటివజికు శాసనములందు కానవచ్చును.

మట్లురు = భూపరిమితిని తెలుపు కొలత. ఇది కాకతీయులకు తర్యాత కూడ శాననములందున్న ది.

ఇట్టివి ఉభయభావలకు సామాన్యమనుకొనుటలో తప్పులేదు.

ర. గజ్జ తీణేత చైదుంబ మహారాజు వనాడి శాసనము (రాయచోటి కాలూక)

శేనాటి చోళుల తరువాత ఎనిమిదవ శతాబ్ది తుదియందు కడప మండ లము బాణ రాజులకును, వెదుంబ రాజులకును వళమయ్యెను. వె దుంబులు మొదట చిత్తూరు మండలములో నుండెడివారు. వారికి వె వై.దుమృ[వోలు అను నగరము రాజధాని. తర్యాత రేనాటి చోళులను నిర్జించి చిర్చులి నాక్రమించు కొనిరి. కొంత కాలమునకు పొడత్తపి (రాజంపేట కాలూక ), కలుకడ (వాయల్నాడు తాలూక) నగరములు కూడ వీరికి రాజధానులయినట్లు శాసనము లందు కలదు. రేనాటి చోళులవలె వైదుంబులు కూడ కలుగు మాట్లాడు రాజవంశమువారు. వీరి శాసనము లనేకము శెలుగులోను కొన్ని కన్న డములోను కలవు, వాటిలో అధిక భాగము యుద్దములను గూర్పి బేరొనుచు అందు మృతినొందిన వీరుల స్మారకములుగ “వేయించబడినవి - వీటినిబట్టి వీరు యుద్ద్ధ|పియులగు రోజులని తెలియుచున్నది 9, 10 శశాబ్దుల లోని 5ీ8 శాసనములు [పాచీన శాఖకు చెందినవి. 11, 12 శశాబ్బులవి అర్యాచీన శాఖకు చెందిన రాజులవని చరి[తకారులు చెప్పుదురు. ఈ రాజుల చరిత నిర్మాణమునకు తగిన శాసనసామ|గి యింకా లభించక పోవుటచే వీరి ఉభయశాఖల చరిత్ర నరిగా తెలియదు.

[పాచీన వై దుంబులు బాణరాజులతో కలసి నోళంబ, గంగ, చోళ రాజులవై యుద్దము అనేకము చేసిరి. ఆట్టి యుద్ధములలో సుమారు క్రీ. 880 (పాంతములో జరిగిన సొరమేడి యుద్ధమతి ముఖ్యమైనది. ఈ సమరములలో ననేక వీరులు మరణించినట్లు శాసనములనుబట్టి తెలియుచున్నది, ెనుగొండ తాలూకాలోని చోశెమరి యనునది “సొరమెడి” యగునని నిర్భయించిరి. ముది మడువను వేణొొక (గామమువద్ద కూడ యుద్దము జరిగెను. ్వ దుంబ మవో రాజు గణ్ణ|త్రిణెతుడిందు పాల్గొనెను. ఈ ్రింది శాసనము అతని సేనావతియు- వై_దుంబాన్వయమునకు చెందినట్టియు కలిగ |తిణోతుడను రాజు శేనాంటి: పోదస్తుకవద్ద యుద్ధములో మృతినొందిన"్తే [క్రింది శాననమున గలదు.

గణ్ణతిణెత్ర వై_దుంబ మవోరాజు వన్చాడి శాసనము 41

మూలము

1. స్వ న్య అనేక సమర సంగ ట్లణో

A) లి. వల్డ (అబ్బ) జయలతుమీ సమలింగిత లి, వక్త [ళ] కలిగ త్రికేత (శ్రీసింగ 4. [మర | చీనాపతి వీరమవోర (రాజ స్య స్త్రీ క్రీమహ ధ్‌. ర(రా)జు శినాడ్డి పోదన్లుర స్వగ్గకాం 'బెక్కి_న కణ్ణా 6. నూయి అణి'వెట్టి కీయుగుణ్ణా సొ[చ్చి] 7. 8 [1*] గణ్జ్బ |తిణెత్రున్లు కలి వుల్క_ వే ర. ళు సాసనంబు ఇచ్చె. ఎణ్భాయి రి. వెట్టి పురి | వురాచ] వెట్టిరి [| కల్లా నూలర్హి 10. గొలంబున వరికి వర్దుంబ వసంబున వారు [3 | నికి 11. వ [కంబు వచ్చిన వాను వారణాసి పాణును కవిలశాను జిచ్చివ లి. వన్టు [1] గట్టు లి [అ] తమ్‌ [ne

“అనేక సమర సంభఘట్టనో పలబ్ది జంయలత్మీ సమాలింగిత వశుస్థల' అనునది వై. దుంబరాజుల (వళ చస. ఇచట చనిపోయినది వ వై దుంబాన్వయ్యోమున రాజపుతుడును, యువరాజును కావచ్చును. కనుక ఆ (పశ _స్తి యితనికి చెప్ప బడెను. అతని పేరు కలిగె |తిణేతుడు. సింగ [మర], చేనావతి వీరమవో రాజు అని అతని విరుద నామములు. అతడు "రే నాడులోని పొదన్హుర (నలము పేరు) వర్ద వురణించెను. శేనాటి రాజుల రాజధాని పొదిలి యనునది యుకటి కలదు అచట ఈతడు యుద్దమున మరణించి యుండును. లేక ఈ శాసనమున్న *వన్దడి'. పొదని దాని వికృతి యయినను శకావచ్చును నల. నామమని చెప్పట యు యు _క్షమని తోచుచున్నది. 'పొదన్హుర' ఆను వదములో డర అని తుది వర్ణములు పలుక వీలగుచున్నవి. *శిచాంటి అని ముందున్నది. కనుక శినాంటిలోని “పొదండి” యనుచోట అని చెప్పిన జాగుండునని తోచుచున్నది. అచట యుద్ధమున కలిగ తిగే & త సీనావతి మరణించగా, అతనిని ఖననము లేక

దవానము చేయునపుడు అతనితోచాటు కీలుగుణ్ణా సొచ్చినవాడు కల్ణనూడద్దు అనువాడు. రాజులుగాని, యువ రాజులుగాని యితర ముఖ్యులుగాని చనిపోయి!

42 0 తెలుగు శాననాలు

నవుడు వారి దవానమప్పుడుగాని లేక ఖననమప్పుడుగాని మరియొక నజీవుని

కూడ ఆమృతచదేవామాతో కలిపి తుది సంస్కారము చేచెడివారు. సవాగమన

ములో భార్య౭ే అట్లు భర్హ యొక్క మృత చేవాము ననుసరించి పోయెడిది. ఇచట అట్టుగాక రాజక శేబరముతో వేట్‌ెకనిని బలవంతముగ జంపు"వారు. “రాచవీనుగ తోడులేనిదే ఫోదు'. అనెడి సామెతకు ఇదియే మూలము. యయుద్ధము. లందు చనిపోయిన రాజులకు మాత మే యిట్లు చేసెడివారో లేక సామాన్య

ముగ రాజులెట్లు చనిపోయినను చేనెడివారో తెలియదు. ఇప్పటికి మనకు

తెలిసిన ఆధారములనుబట్టి యుద్దమృతులగు. రాజులకే యీ కీజుగుల్ణ సంసా రము జరిగాడిదని తెలియుచున్నది. ఇట్టి శాననములు మటికొన్ని గలవు. [వస్తు

తమున కల్ణనూద్దు అను వ్యక్తి సజీవుడుగనే కలి? త్రికాతుని మృత చేవాముతో కలిపి కీుగుంట (అనగా కెండు విధములగు శరీరములను కలిపి గుంటలో పాతి. వెట్టబడు) సంసారమును పొందెను. ఈ నందర్భమున మృతుడగు రాజు యొక్క వ్యన్త్రములు. అలంకారములు మున్న గునవి యీ సజీవ వ్యక్తికి తొడిగి ఆ వేవషముతో నతనిని మృత చేవాముచె _గూర్చుండజెట్టి పూడ్చెడి వారు. అణివెట్టుట అనగా ఈ యర్థమే కావచ్చును. కిల్‌ _ కన్నడ నిఘంటువులో vB = to come near: to touch, etc. to put on Jewels and ornaments, to embellish అని యువ్నది. మృత దేవామునకు అలంకార ముండదు గనుక జీవ చేవామున కరదిచేసి తృ_ప్రివడుట దీని ఉర్దేళ్యమె యుండును.

ఇట్టి త్యాగము చేసినందులకు [వతిఫలముగ వాని సంతతి వారికి మాన్యము లిచ్చెడివారు. ఈ శాసనమటి మాన్యమును తెలువుచున్న ది రెండవ wr; ara lms | ® .

భాగమున రాజగు గణ్డ|తిణెతుడు కల్చి (కాల్చి) (దవానమే జరి7గెననిపించు చున్నది. పుల్క_వేళ్ళు ( = పునుక తాలుపు 2 అనగా యుద్దములందు మారణ

(కియకు అధి దైవము. వీరమరణము' బొందువారికి ఆ వేల్పు చేర శానన మిచ్చుట, ఆ వేల్చుచేర వూజ సేయుట, మున్నగునవి కలవు. వుల్క. వేలుని:

చేవించు ఆచారము తరువాత మెలార, బేశాళ దేవులను వేవించుట ఆయెనది. ఇది వీరుల మారణ వోమమునకు సంబంధించిన తంతు. సొరమేడి యుదమున

nn ° చనిపోయిన వీరు లొనేకులకు ఇట్టి సంస్కారములు చేయబడి యుండును. "రెండు,

మూడు శాసనము లట్టివి కనిపించుచున్న వి. [వస్తుతము ఎణ్బయి (మ రురుల్ఫు,

కీబుగుంట సొచ్చినావాని "వారికిచ్చి పురివు ( = ఆర్థమగుటలేదు) రాచ వెట్టిరి.

గణా శిత వెదుంబ మవోరాజు వస్హాడి శాసనము 42:

రాచమర్యాదలతో కాల్సిరి ఆని యర్థము. "పురిపుు అనుచోట అక్షరములు. సందిగ్గముగ నున్న వి. చితి” యను అర్థము గల పదమగు ననిపించుచున్న ది: తరువాత వాక్యములో, కీబుగుంట స్‌కాచ్చిన కల్ణనూర్లి వంశము వారికి చె దుంబ మవోరాజులు వసనంబున ఉందురు. అనగా" కృతజ్ఞలుగా నుందురు. ఈ మాన్యమును చెడగొట్టువారు వారణాసిలో ([కావ్మాణుని, గోవులను చంపినవారు. గట్టులితమ్‌ అని తుదిలో. ్రాసీనవాని చేరేమా స్పష్టముగ లేదూ

ఇట్టిదే మణియుక శాసనము అచటనే కలదు.

9. కొండపి శాసనము,

వరంగల్లు నమీవములో కొండవ ఖీ యను (గ్రామమువద్ద చెటువులో నొక కొొండరాతిచెన ఈ శాసననముకలదు. ఇది యిటీవలనే కనుగొనబడను. అకరములు నుమారు తొమ్మిదవ శ శాబ్దమునకు చెందునని ఖావింవబడుచున్న వి. అర్దమగుటలో నిదియు కొంత చిక్కు_ కలిగించుచున్నది ఇది యొక పొలమును కట్టుబిడి కిచ్చు సందర్భమును శతెలువును.

l. బి.

న్వస్తి [1] పొల మెయరట్లోడి మంచి కాళు కొణ్ణవకు సమభగంబు తంబుల [నసవంబుచేసిన

లీ. భూమి [1*| దిని గూ న్తుకున్తుల వరుదివడ్డి యారంభశేయు

9,

వారు[ 1*7]

* యిట్లు దక్ళ-నిగల్పనుణి తంబులంబు దిన్న వారవనామి గొరవలు ౧ (3 oOo

[రా |[నమెయు

. కుమరమయ్యయు గణవతి' యోజు యిట్లు సాతిగాను తంబు[ ల 7]

(నవంచేసిన [సవణభూమి [1]

యోౌనెలయరి నాలుగు [దమ్మ్శలు ఆయంబు పుశళ్లుఖుగొలుగు

ధనంజెయ ఫలధారు

కొనుచారు అకిడి ప[0]|గు లేదు [i] యిద్దఅం బీెత్తున నార [0] భ చేయువారు అమ్మకాకొణ్ణనుణ్ణి యారంభ

. చేయువాణ్లు (సావకుల ఖీమియక్టొం పాలదివాకరయ నన్ను

గాల మేడియము సాతి[ 1*] నాగ కమరియ |క్రొచ్చె [17 మంగళ మహో శ్రీ [1%]

'కొంపాలి వదములో (రవ వంక్తి ) “బి అతరము చవాడబడెను. సున్నకు బదులింక బిందువులేగలవు. తంబుల (సవంబుచేసినభూమి-.. ఉదక ధారా వూర్య్ణకముచేసి దానము లొనగుట మనకు తెలును. ఇది తాంబూలము పుచ్చు కొని యిచ్చిన భూమి. ఇడి చానముకాదు. ఒక కట్లడి, అంళు భూమి నేద్యము

శొండప ల్లీ శాననము 45

శేయుటకె_ యిచ్చి సమాగం పాలు పంచుకొనే యేర్పాటుచేసుకొనిరి. పూర్వమిట్టి విధానము నిర్ణయము చేసుకొనునవుడు కూడ అందుకు సంబంధించిన వారు తాంబూల (గవాణముశేసి ఆామా నిర్భ్ణయమునకు కట్టుబడి యుందుమని అంగీకరించుట ఆచారమని మనం దీనివలన " గహింశెదము. అట్టి -అచారము బివాహా సందర్భములోనే మనకు (పస్తు నుతము అలవాటుగానున్నది. ధూవరులు. నిర్ణయ మై వారికి 'వివావాముశేయుదమని వారి చెద్దలు నిర్ణయము చేనుకొను. నవుడిట్ట ) సం|వదాయము కలదు. అట్లు తాంబూలము “తినిన పిదప ఆ నిర్ణయము మూరదని భావము. వివావామునకు “సంబంధించిన యితర నిర్ణయములు చేయు. నపుడుకూడ తాంబూలములు స్వీకరించుట కలదు. బజం|తీలు, ్వలకీలు మోయు వారు, వంటవారు మున్న గువారిశేతకూడ ఆనాడు తప్పక రావళెనను. నిర్ణయముతో నిట్టి తొంబూల స్వీకార ముచేయ బడును. వేశే కట్టుచాట్ల బిష యంలో మనకంత గా ఈ యాచారము కనుపించదు. కాని ఆ కాలములో నిది: (వతి ముఖ్యమగు కట్టు చాటుకి ఇరువురు-లేక పలువుర మధ్య పరస్పర ఒన్బందము పీుద చేసుకొనబడు నిర్భ యానికి శాంబూల స్వీకరణము అతి ముఖ్య గు సొంఘిీకాచారముగ నుం'డెడిదని మనకీ శాసనమువలన తెలియుచున్నది. అట్లు చేనుకొన్న నిర్భయమును ఆయా పక్షముల 'వారెవ్యరు తప్పకూడదని. కట్టడి, దానికి సాములుకూడ తాంబూలము స్వీక రించెదరు. ఇది చానముశకాదు. శేవల మొక కట్టడి మాత మే.

పొలమెయరట్టోడి అనే స్థానికాధికారి మంచికాళు కొడుక. న కొణ్ణపకు. చెరి సమానముగ పౌాలికి చేద్యము చేయునట్లు ఏర్పాటుచేసిన భూమి యిది అని: 'మొదటి వాశ్యానికి అర్దము, అట్లని తాంబూల స్వీకారముచేయ బడెను. ఈ: భూమిని కూన్తుకున్తుల లఅంశే బిడ్డ బిడ్డ తరమున పరువదివడ్డి అంశ వ్యవసాయ. వర్యమునాడు చెల్లి ంచుపన్ను చెల్లి ంచి సేద్యము (పశేటా) ఆరంభ చేయువారు అంశ పారంథముచేయగ లరు. “భూమిలో నేద్యమునకు దిగునపుడు ముందుగ భూస్యామికి కొంత చెల్లించవలెను. వంట వచ్చిన తరువాత మటికొంత చెల్తించ వలెను. పరువది = వర్యము = వ్యవసాయ వర్వదినమగు యేటు'వాక పూర్ణి మవంటి: దినము. నీరారంబంబు, కాడారంబంబు, (వరియారం. బంబు, వెల్లారంబంటు అని కొరవిశాననంలో పన్నులు విరించబడెను. అట్టి యారంభము ఇది)

వడ్డి" : (డక -ాజడి) = చెల్లించి. ణ్‌ ఆరంభ చేయువారు = చేద్యము ఆరంభించవలయును. 'కూన్తుకున్తు జా (స్త్రీవాచక వదములతో తరతరముల అనునర్థమున బిడ్డ "బిడ్డ తరమువంటి (ప్రయోగము శాని బిడ్డ వదము ఉభయ. లింగ వాచకము (బిడ్డడు, అడలిడ్డ) కూన్లు పదము వుం వాచకము కాన రాదు.

ఇట్టుదక్కని = ఈ విధముగ దక్కు ( = చెల్బును) అని య గల్పనుండి = స్థలనామము అచటనుండి ఈ శాసనములో “నుండి” అను (వత్యయము రెండు చోట్ల వాడబడను. వన్దామిగొరవలు = వన్దామి యను చేరుగల గురువులు (మతస్థానమునకు చెందిన స్థానవతులు) తంబులంబు దిన్న వార (ర) తంబులము తిన్న వారు.

దానమెయు, కుమరమయ్యయు, గణవతి యోజు_దీనికి సాతులని చెప్పబడెను.

ఈ నేలయరి = ఈ భూమికిపన్ను నాలుగు |[దమ్మలు “ఆయందబు పుళుణాగొలుగు = ధాన్యరూపముగ చెల్లి ంచవలగసినది. పుళ్లుడు కొలత.

ఈ రెండు విధముల రాబడి. ధనంజెయుడను “వేరుగల భలధౌారుడు (నుంశాధికారివంటి ఉద్యోగి) తీసికొనగలరు. ఈ పదము తవాసీల్దారు. నుబేదారు, జమీన్దారువంటి ఉర్దూ పదముకాదు. ఈ నంస్క్భత పదము వేబుచో గాన'రాదు. [కయవి క యములందు వస్తువుల వెలను నిర్ణరించుటయందు ధారణ పద[పయోగము కానవచ్చుచున్న ది. “వణిజులు తమయంత వలసిన ధారణసేయ

జాచుట [పజ డెటిచికొనుటి మడికిసింగన సకలనీతి సమ్మతము. |[వ. 218...

అకిడి పంగులేదు ఆకిడి, వంగులేదు. ఈ రెండు విధములగు 'వేజొండు పన్నులులేవు. ఈ పన్ను లెట్టివియోా శెలియవు. వంగు సుంకము వేశే శాసనాలలో కూడవచ్చును. అరోఢీ

శొండప ల్లీ శాననము 47 అనేది పంగునకు విశేషణమోలేక వేరే పన్నును తెలుపు వదమో. తెలియదు. , మొ త్తముమీద శెంటి అర్థము సరిగా తెలియదు. పన్నులని మటుకు తెలుసు. ఇద్ద౭రం బొొత్తున నారభ చేయువారు. కొణవ-_ వచ్చామిగొరవ. ఈ యితువుర పొత్తున ఆరభ = = సేద్యారంభముచేయు వారు.

అర్భకొండనుండి యారభ చేయువారుఇది బహుళ గోరవల పశమున పంప బడు నేద్యకాండను తెలుసును * ఈ గొరవలు అర్భ కొండ (అన్మకొండ లోని _జెన గురువులు, "వారు తము సేద వై గానిని పంపుదురు. అనుమకొండకు పూర్ణము అర్మకొ"ండ యని యితర శాసనములందుకూడ కలదు.

సావకుల ీమయ ఆ నేద్యకాని చేరు. ఆయన |సావకుడు. సామాన్య జైన మతానుయాయి.

ఈ చేద్యశానిని పంవు విషయములో కొంపాల దివాకరయ, (స్రన్ను మేడియ అను నిద్దరు సాకులు,

నాగకమరియ —— నాగయ్య అనే కమ్మరి యీ శాననమును తోొలిచెను. ఇచట 'నాగయిలోని “యి 'కమరి' వదమునకు శేకుట గమనించదగిన [గామ్య [(వయోగము.

మంగళమవో; శ్రీ) — పూర్య'కాలమునందేదివాసినను "మంగ ళాదీని, మంగళ మరధ్యాని, మంగళాంశాని” అను సం|పదాయమును పాటించెడు వారు. మధ్య అదిలేకున్నను ఆద్యంతము లలో మా|త్రము శాసనములంది యాచారము కను పించును. ఆదిలో “స్వ _స్మీశ్రీ యనియు అంతమున

'మంగళనుహో శ్రీ' అనియు ఉండును.

ఇప్పటి క కొలునామావంటిదీ శాసనము. స్టాంపులు, రిజిస్టేషన్లు లేకుండ చక్కగ . "తాంబూలాలు పుచ్చుకొని నిర్లయము చేసుకొన్నారు. చాన్నొక గుండు మీద చెక్కించారు. అ... ™™™

10. కొరవి శాసనము. (సుమారు కీ. 935.)

పదవ శశాబ్బము లోగాగల తెలుగు శాననాలలో ముఖ్యముగ చెవ్చ దగినది కొరవి శాననము. ఇది కీన్తు 985 నాటిదని ' చరి[త కారుల యభి (పాయము. అప్పటి తెలుగు శాననము లన్నిటిలోనిది భాషయందు, చారి[తక విశేషములందు చాల ముఖ్యమైనది ఇది వరంగల్లుజిల్లా మానుకోట (యిప్పటి

విషయము కనుపించుచున్నది. మొ _త్రమున “శకెండు భాగములను కలిపి చదువు కొన్నను లోగడగల నంచేవాము లక్లే యుండును. దీని నివ్పటివరకు పలువురు. విద్వాంనులు పరిశీలించి యుండిరి.! అయినను భామయందై శేశేమి, చరి|తయం డై_తేనేమి యిందలి విషయములు నందేవారహితములు కాలేదు.

కలదు. శకాబ్దములు చెవ్చబడకున్న ను ఆధారారతరములచే నిది (కీస్తు 9క8ిక్‌ నాటిదని తెలియుచున్నది. పూర్వము వేంగీనాటికి వశ్చిమ సరివాగ్థైన |[వస్తుత ఖమ్మము మెట్టు జిల్లాకు చేరిన విషయమును ముదుగొండ చాళుక్యు లనబడు రాజులు దరిదాపు నాలుగు వందల సంవత్సరములు యేలుచువచ్చిరి (నుమారు కీన్తు 800 నుండి 1200 వరకు). వీరధికకాలము వేంగి చాళుకుులకు సామంతులై యుండిరి, చాళుక్య గుణగవిజయారదిత్యుని తరువాత నతని సోదరుడగు విక్రమాదిత్యుని వెద్దకొడుకగు మొదటి ఖీముడు |కీను 898 లే

1. ఏ పి. ఆంధికా 1. పుటలు 118145.

క్రారవి శాసనము 49

వేంగి రాజ్యమున కథిషిక్కుడగు సమయములో రాష్ట్రకూట రెండవ కృష్ణుడు దండెత్తి వచ్చి రాష్ట్రమును బీభత్స మొనర్చెను. అప్పుడు ముదుగొండ చాళుక వంశ్వుడగు కునుమాయుధుడ నే రాజు రా ఫ్ట్ర కూట కృష్ణునితో తన శక్తికొలది పోరి వేంగికేశమును కాపాడి భీముని వట్టాభఖి షేకము నిర్విన్ను ముగ జరిపించెను. ఈ యంళముతో మన కొరవి శాసనం [పారంభమగును. నురల కొద్ది కాలమునకే రాస కూట. కృష్ణుడు దండె_త్తి వచ్చుచు [తోవలో ముందుగ ముదుకొండ రాజ్యము నాసదుతి గొనెను. ఆ యుద్దములో కన్నర బల్ల హని (కృప్పరాజు యొక్క చేతజిక్కి ముదుకొండ చాళుక్య రాజయిన కుసు మాయుధుడు మడిసెను, ఈ వంశము నీ|పాొంత మున నెలకొల్పినడి చాదామి చాళుక్య సంత తిలోని వాడైన రణమర్గుడను రాజు. కాను పట్టము గట్టుకొను నపుడు రాజ్యాధి కార సూచకముగ మెడయందొొక క ౯కి యను అలంకరించు కొనెను. చానికి రణమర్ద్షకణ్టియ యనుేరు. అతని సంతతిలో ఆ రాజ్యము నేలు రాజులెల్లరు చానిని రాజలాంఛనముగ ధరించుట ఆచారమె యుండను. కుసుమాయుధుడు రణభూమిలో చనిపోగా మృతదేవాము శ[తువుల వశము కాకుండు లోపుగచే శిరమును, దానితోపాటు అతడు ధరించిన రణమర్డకి యను ఆఅతిధై ర్య పరా|క్రమములతో పోరి అతని చెద్దకొడుకగు గాణగయ్య కాపాడ గలిగెను. లేనియెడల శ|తువులు తమచే జయింవబడిన |పధాన నాయకులగు రాజు సేనానాయకుల శిరములను తమ విజయసూచకముగ ఊరేగించి అవమాన పటగెదరు. అంశేగాక వారి ముఖ్యములగు రాజలా౩ఛన ములను తాము స్వీకరించి ఆ రాజ్యమును తాము లోబరచుకొన్నట్లు [వక టించుకొందురు. అందుశే రాజులు స్వ్యయముగ యుద్దములో పాల్గొనునవుడు తమ మృత చేవాముల కిటి యవమానములు జరుగకుండ కాపాడుటకె తమ వెంటనే (పకేక రతకులమ ఊంచుకొందురు. ఈ సందర్భములో కునుమా యుధునికి, అట్టి రకుకుడుగ తన వెద్దకొడుకైన గొణగయ్యయే ఆయాపదలో శరీరమునుండి శిరమును, రాజలాంఛనమగు రణమర్ద కంఠియను కాపాడెను. వెంటనే తానా కళ్ణ్టియను ధరించి రాజపదవిని స్వీకరించి అదే యుద్దరంగమున శ|తువును పార|దోలీ విజయలత్మిని సంపాదించి ముదుగొండ రాజ్యమును నిలబెట్ట గలిగెను. దిని కంతకు చాళుక్య కీముని రకించుట గూడ |పఛానమై నది గనుక అతని సేనలు (పక్కనే నవేాయముగ నిలబడినవని వేరే చెప్పనక్కర

[(]

50 తెలుగు శౌసననాలు '

లేదు. తనతండ్రి నివాతుడై నను గొణగయ్య రాష్ట్రకూట చగ్రవ ర్రియగు కృక్ణ. రాజును తరుమగొట్టి తన రాజ్యమును వేంగిరాజ్యమును కాపాడుట క్రొద్ది పాటి

వివయముకాదు. చాళుక్య భీమునకు చేసిన ఈ మేలునకు (వతిఫలముగ వేంగీ రాజ్యములో గొణగయ్య గౌరవ (ప్రతిపత్తులు ఇనుమడించెను. కొరవి శాన ములో మొదటి భాగమునగల చరిత్ర యిది.

కొంతకాలము గడచినది. సుమారు ముప్పది సంవత్సరముల తర్యాశ

మొదటి భీముడు గతించెను. అతని పుత్రుడు కొల్ల భిగణ్ణ విజయాదిత్యుడు

కొద్దికాల మేలెను. ఇతని పుత్రుడు మొదటి అమ్మరాజు చేంగికి రాజయ్యను, ' అతడు కూడ ఆజేడు నంవత్సరములు రాజ్యుముచేసి గతించిన పిమ్మట చాయా ' దులలో కలవామువచ్చి వేంగి రాజ్యమును యుద్ధమల్లుని వంశ్యులగు తాడప, ఆతని కడుకు రెండవ యుద్దమల్లుడు చేజిక్కించుకొని యేడు సంవత్సరములు రాజ్యము చేసిరి. (క్రీ. 984 లో మరల అమ్మ రాజు వంశమునకు చెందినవారు | తిరుగబడిరి. అమ్మరాజు సవతి తమ్ముడగు శెండవ భీముడు యుద్దమల్లుని

కడ కేర్చి రాజ్యము చేజిక్కించుకొచెను. ఇట్టి అనిశ్చిత పరిస్థితిలో ముదుగొండ

రాజగు గొణగయ్య శకెవరిని చేబట్టి వేంగితో తనకుగల సంబంధమును నిలబెట్టు. కోవలెనో తోచలేదు. కెండవ యుద్ద మల్లునికి రా ప్రీ కూట చ|క్రవ ర్తియగు.

నాలుగవ గోవిందుని అండదండలు గట్టిగా నున్నవి, శాని యుద్ధ మల్లుడు రాజ్యార్లు డు కాదని గొణగయ్య భావించెను. మొదటి అమ్మ రాజు కొొడుకు జేత విజయాదితుుడు పిశాపురము పారిపోయెను, అతని దృష్టిలో చేశము విడిచి పారిపోయిన అమ్మ రాజు వుతుడగు ఈ విజయాదిత్యు డే న్యాయమైన రాజు. కాని బలహీనుడగుటచే రాజ్యమును దక్కించుకొనలేక పోరును. యుద్దమల్లుని కడ కేర్చి రాజ్యమును సంపాదించిన రెండవ భీమునితో ముందుగా తవ వ్యతిరేకతను చూపి విరోధము కచ్చుకొనెను. యుద్దమల్లుని సవాయము కొజకు వచ్చిన రా వ్ర కూట గోవిందుడు ముందుగా ముదుగొండ రాష్ట్ర ముె బడెను. వేంగిలో తాను నమ్మిన బేతవిజయాదితుడే పారిపోగా తనకు స్థానమేమాతము లేదని తలచి గోవిందునిధాటికి ఆగలేక గొణగయ్య పొరుగున ఉన్న వేములవాడ చాళుక్య రాశైన రెండవ అరికేసరి యొద్ద శరణు జొచ్చెను. ఈలోగా అతని సోదరుడగు నిరవద్యుడు వేంగిలో రాజుగ నిలబడిన “రెండవ థీముని [పావుచేకి అతని బలముతో గోవిందు నెదిర్చి తరిమి ఎఒనెచి ముదుగొండను

ee

శౌరవి శాసనము 51

ఈాను చేజిక్కించుకొచెను. కొద్ది వ్యవధిలో నే వేములవాడ రాజై. న -శెండవ ఆరికేనరి గోవిందుని వరిమార్చి అతని |పత్యర్థియగు మూడవ అ మోఖఘువర్దునికి' రాష్ట్రకూట రాజ్యమిప్పించెను. :

క్రీస్తు 988.984 సంవత్సరములో వేంగి, ముదుగొండ, రాష్ట్‌ కూటు రాజకములలో నింత కల్తోలయు జరిగాను. మూడు రాజ్యములలోను రాజులు మూారిరి. వేంగిలో యుద్దమల్టుడుపోయి శిండవ భీముడు రాజయ్యను. రాష్ట్ర కూటమునకు గోవిందుడువాతుడై మూడవ అమో ఘవర్షుడు (బర్జెగుడు) రాజ “య్యను. మధ్యనున్న ముదుగొండలో గొణగయ్య పారిపోయి వేములవాడ" చేరగా అశనితమ్ముడగు నిరవద్ఫుుడు వేంగిరాజగు ఇమ్మడిఖీముని (పొపుతో అధి కారమును ఫొంది యీ కొరవి శాసనమును వేయించెనుు. ఆ సందర్భమున క్రారవిలో తన యధికారము |వతిష్టించుచు అచటి స్థానిక నాయకుడైన నల్ల మేణెయ కొడుకు చెద్దనను రావించి “శీను నాకు చాల సవోయ మొనర్చి తివి గనుక. దానికి |వతిఫలముగ నేదియినను కోరుకొనుము ఇత్తుమ” అని యరడిగి నట్లు శాసనములో ఉన్నది దానికి జవాబుగ వెద్దన సవినయముగ “నీ సంవద యంతయు నాకున్న '్లు గనుక వేడుకొనవలసిన చేనియులే”దనును. అంతేగాక శకాగ్రధిపీమ ముదుగొండ సలుకులదే" అని చెప్పి విరమించును. అం ఆవంశము వాశెవశై నను తాను చారికి విరేయుడుగశే యుందునని స్థానిక నాయకునిశే చబాగ్దానము చేయించుకొని అన్నయగు గొణగయ్య రాజ్యమం చున్న కొరవికి తానే యధికారి ననిపించుకొనును. అన్నగా రిదివరలో కొరవి |వజలనుండి ఆనాయకున కిచ్చిన ఆదాయము శేవిగలవో అవి యన్నియు మరల తాను కూడ నిరవద్యుడు స్థిరపటిచును. ఇది రెండవ భాగములోని చరి(త. ఇది చాల. చిక్కు.లతో గూడి యున్నది. కనుకనే చరిత పరిశోధకులకు గూడ సరిగా బోధ పడుటలేదు. శెండు పెద్ద రాజ్యములమధ్య జరిగిన పో రాటములో మధ్యనున్న చిన్న రాజ్యము పడిన యిక్కట్లు, ఆ సందర్భములో ఈ చిన్న రాజ్యమును దక్కించుకో నిన నిరవధుుడు తన యధి కారమును స్థాపించుకొను టను శతెలుపుటకై_ వేయించిన శాసనమిది. చాళుక్య మొదటి ఫీముని పట్టాభిషేక నృత్వాంతముతో [ప్రారంభ మై శెండవభీముని పట్టాభి పేకముతోనంతమగు చున్నది. అందువలన ఏ భీముడు శాసనములో చెప్పబడుచున్నది వ్య_క్షముగాక పరిశోధ కులు సంచేవాపడుచుండిరి. గొణగయ్య, . అతని తమ్ముడు నిరవద్ఫ్యులలో ఎవరి

శ్‌ తెలుగు కశాననాలూ

కథ యెంతవజికో తెలియక కొంత సందేవాము. శాసన మసంపూ రి యగుటచే కొంత కప్పము. భాష విషయములో మొదటి రెండు భాగములలోను కహ్టము. కనిపించదు. మూడవ శాగమున దండనములు విధించు సందర్భములోనే కొన్ని పదము లర్థము కావు.

ఈ ముదుగొండ నల్క్ముల శాసనములు వేరే రెండు ఆా|మపట్టికలు- గలవు, కాని వాటిలో కేవలము వంశవృశములు మాత మొస(గబడినవి, రాజకీయాంశము లెపియు తెలువబడ లేదు. ఇదియే ఆ రాజులకు సంబంధించిన క్రి ప్రమగు రాజకీయమ.లను తెలుపుచున్నది శాసననమును రచించుటలో జూపిన నేర్పును చెప్పదలచిన విషయములను నుబోఢమగునట్లు [నాయజాలక పోయ ననివీంచును. ఆనాడు చారి దృష్టిలో రాజకీయ విషయములన్ని పరిచితములై_ యుండిన వే గనుక వారికి ఈ రచన చక్కగానే అర్జమగుచుండెడిదని భావించ వలెను. మనమిప్పుడు ఆ రాజకీయములలోని విశేషాంశములను వేజే ఆధార ముల ద్వారా కనుగొనవలసి యుండుటచే కష్టముగానున్న ది.

శానన మూలము పెద్దరాయి - మొదటివై వు

శ్రీ విక్రమాదిత్య నృపా గనయుబ్డయ్య చాలుక్య భీమునకు కౌచక న్దవ్పు౯ా . .నకువే [0] గీశ్వరునకు రన మద్దః౯ (ద్దా౯) న్యయ కులతిలకు ణయ కుసుమాయుధుణ్లు గ న్నర బల్లవాని క్ట న్హ (పా [o | బయ రనమద్ద కా (ద్ద౯ా) కడ్టియం దన 9, భుజవీయ్య [౯] బల పరా|క్ర 10. మంబున న్రెచ్చి కళకియం గట్టి lt, టం బెర్రి ఖల్లు నవోయు

పట 12. ద్ద నేల యెల్లం గావందబు (బూ) ని

శ్రొరవి శాసనము 58

18, మంచి కొణ నాణ్జా దిగ

14. వేంగి చేసము విష్నువ

15. చె౯ (ద్దక౯నుతో నదజా రాజ్యంబు నే ౨ (త) అ

16. యు చున్న కుసుమాయుధు వె

17. ద్ద కొడు కనేక రిపు నృపతి

18. మణిమకుట మకరికా

19. కషణ మృ ళ్ళ (సృ) ణిత చ [రణజ |

“పెద్దరాయి - రెండవ వెపు

(ఈ క్రింది రెండు వై_పులలో చేడి కెండవదో ఏది మూడవదో చెవ్చ వీలుగా కున్నది).

గల కలావ త్తకా ౦బు రా

జ్యంబు చేయుచు నిష్ట (ప్ల ణి

షయ కామ భోగంబుల

ను భవించు చు సుఖంబు

[9 యొక్క నాణు కొరవి నల్ల

G G (op)

మేతెయకొడుకు చెద్దన

రావించి నీవు నా|పాణ స

మానుణ్ణ వైన చెలివి నీ

చేసిన యుపకారంబు నా

కు (బత్ఫుప కారంబు సేయ

. వలయుం గాన నీకేమి వ

. లయుం దాని చే

. ణి కొమ్మన్న నీ

. @) నా కెల్తిం గలచేమిలే

. చే కున్న రి క్రొణ్లు మయ

. ంబెరోపకారంబు పొడ్దో నా

. ని కొరవి యన్నది ముదు

a pa. tn _దతరలరు గర ఈ కజాటి౦రికొో

pe pa oe A ee el ee రు ౫ రాల జా ర 09

గొణ సలుల కులస న. G ra.

54 తెలుగు శానన్యా.

వెద్దరాయి - మూడవ వైపు 1. న[టా] నెగ ల్ల (శ్రీనిరవ వి, ద్వుణ్ణ నేక నమర నంభఘో లీ ట్టణ భుజాసి భానురు 4. కౌ తమ యన్న రాజ్య శ 6. చేకొని నిల్చి ఖీమనలు 7. § యన నేక వను వా

8. వానోత్సవంబు ల్వడ యు

9. చుతమ యన్న గొణంగయ్యా

10. చేసిన ధమ్ముక౯వులు నన

11. ౦బును నెగబ్బను గావను

18. రశింవను వలయునని

1లి. చేకొని కొరవి కిచ్చిన :

14. స్లితి నల్పి శిలాన్థ (_న్ల) మృ

15. ౦బు వ్రతిప్టి (షి) ంచి ఫీమేళ్య

16. రంబును నాతని కొట్పించి

l7. న చెలువులు మణీయు మె

18. మి యేని నాత్రని చా (శే) యంబడి

19. [న] ధమ్ముకావుల [నీ 6 2+]

మెదటి రాయి _ నాలుగవ 'వైపృ

1. ముక్కు. దటణిగినను చలి

2. చినను చురియ వెణికిన

ల. ను ముట్చి లినను అంక్కా_డి 4. నను ఇరువాద్యది ఏను

ర్‌, (దమ్మలు మాణిసి చేసిన.

6. దోసంబునకు వాని జీవిత

7. o0& దణ్ణువు వరియా ర [o ఒ|

కొరవి శాసనము రర

6. ౦ంబు పడవరంబు, వెల్లార

ంబంబు ఎరగద్యాణంబు E

f 10. రామజటీ పున్నమ నాణ్లు ఏ 11. నూరు [దమ్మలరి వె “ Er;

12. ట్రై సుఖంబు మనువ (వా) రు! ] 18. నాయకు్డా 2్న (న) కాంపులయ్న 14, వెబ రాజులం జొచ్చి మ 15. నొ [0] జనదు యో _స్టీతి యడి 16 సి కొన్న రాజుల్ల ల ని 17. యుయీొ స్తితి యడిసిన కవ 18. నావకు ఇన్లు మన్న కంపు

చిన్నరాయి - మొదటి'వై పు

...లరుననమ యమ్మక ట్ల]

© A) నవ టంబు గావం బూని [ధు] .

ల్‌

రచెడె రాముడై తనచే తిబాల తోడుగా ననుంగు గొణంగణ్ణను Zీరితో జ లుక ర్ట భీమణు న ను

డద

6 4 = 0m rm

చిన్నరాయి - రెండ వవైపు గాల [0] బునే ౭. ౪౪౪ కా న్తరితుణ్ణై చనిన నా తని తమ్ముణ్లు సకలలో G కా|కయ, మణికణ (న) కము కాలం'కార చలుక కు [లో] దృవ సితగ చబక్క వీ

రారా కాణి సిరా

చిన్నరాయి = మూడవ వైపు 1. ఇచ్చిన స్తితియు వ తీయ [ద]

56

తెలుగు శాసనాలు

యు [0] భోయు వెరెయంబు జై టరి యుల నకి చా బొొడ్తి ట ౧ ద

. చిన నూట యుొఠువది (ద . మృలు మనం బొొడిచిన

నలువది దమ్ములు

- అక్కనలకు కలుగు [0] లి

లేదు.

నాలుగవ ఎెపు

మహీవతి వంశ జాశ్చపా.

పాద చేత మనసో భువి భూ

రిభూపా ఏ ఏ (యే పాల య న్రిమ

మధమ్మ ౯ మిమం సనమ _నం

తేషా [°] మయా విరచి తోంజలి రేవ

మూాద్ని క (ధ్ని౯ా) [I *] చని (నన్ది) విగ్రహి చాము (0 శ) జెయ|వ ((వా) లు.

కొరవి శాననములోని భాషా విశేషములు

కిది క. 9లిర్‌ నాటి దగుటశే ఇంచుమించు నన్న యభట్టు కాల మునకోొక శతాబము ముందుది. ఇవ్పటికి వూర్యము తెలుగు శౌసనములందు కనువించు =} అను అక్షరము వూ రిగ ఆర్భకల్ట మైన దనవచ్చును. ఈ |కింది పదములలో

అది వాడపడ లేదు. పూర్వము శాసనము ఇప్పుడు కొరవి శాసనములో వీరు న య్య (రాగిమడవనపల్ల ) తనయుణ్ణయ్న ధనంజయుదు (కలము వ ) కునుమాయుధుణ్ణు. వాన్లు (రా మేళ రం) వాణ్లు సంయు కున్ల గున్‌ (అరకట వేముల) [లో] కా _న్హరితుడ్జా

బి అను అతరము వాడుకలోనున్న ది, :

కొరవి శాసనము ర్‌T

ఖడ్గ అనుటకు ఖట్లు మేడియ అనుటకు మేజెయ చళక్కు అనుటచు చ టీక్క. (చాళుక్య)

నెగడ్చను >? నెగబ్బను [కొప్పించి , కొట్సించి |ముచ్చిలిన . ముణ్బ్సిలిన బాముండెయ 5 చాముంటెయ 'అ|కమ నంధులు : 1. చనదుయీోా స్టితి యడిసిన దీనిలో యీ 9. కలరేనియు యీ సీతి యడిసిన , యో లీ. మటీయు. మెవ్వ్యియనినాతని ,, మె అనునది (వాత పొర

పాటు కావచ్చును. “ఏని నాతని” యనుచోట “వనిన్‌* |[దుశాంతముగనున్నది. శబ్దరత్నాకరములో బీని అని కళ గాచూపి, దుశాంతముకూడ మశతాంతరమున "జెప్ప బడెను.

4 రాజుల్లలరే నియు 3, ఇచట కళగానే యున్నది.

“నంధి వివక్ష చేయకుండ |వానినవి :

1. కవనాపకు ఇందుమన్న 9. అుంకాడినను ఇరు వాద్యది ఏను|దమ్ములు.

ఇంతవటకుగల తెలుగు శాసనములలో 'ఐి అను అతరము వాడుట అరుదు. దానికి బదులుగ “అయి అనునది వాడ బడుచుండెడిది. కాని యౌ శాసనమందు పదాంతములందు శెండు విధములుగను వాడబడెను. “ఐన' అని ని పరముగ (వాయుచో “'అయిని అని వాయనుద్దేశించి “అయి అని [వానెను.

తనయుణ్ణయ్న, కులతిలకుణ్ణయ్న, అ_న్హ పౌ _ప్తంబయ్న, నాయవజ్జుయ్స, .అనుచోట రెండు విఢముల కలిపి తప్పు |వాయలడింది “ని వరముగాని, కేవల

ర్‌5 తెలుగు శాసనాలు: '

'ఐి అనియే (వాయుచోట “అయిి (వాయకుండ పత్యము (కిందై త్యము' (వానెను, ఖల్లనవోయుర్డా, రాముర్ణా, [లో] కా గ్లరితుర్ణా, భానురుణ్ణా, అరువాుణ్జా, 'నమానుణ్ణవై న చెలిని? అనుచోట మా(తము ఐన అని కలదు. (కడవజిల్లా అనిమెలలోని (కీ. 976 నాటి వై_దుంబ శాననములో వర్ష ౦బు' “ఐన అని విడిగా “ఐి కారము కనిపించు చున్నది.) ఈ కొరవి శాసనములో విశేవమేమన “అయిని ఆను రూవములేదు. కాని “అయ? అశేచే చెపదము.

లోపించినదని అర్థము. ఈ లోవము సంన్మృతంలోను కనుపించును. నంన్కృత ములో దీనిని ఉపధాలోవమని చెప్పుదురు. “ఆథాప్యువధాలోపో భవతి” అని నిరుక్స కారుడు వేదములో ఈ లోపమును జెప్పెను. “అలోపో న్య ఆని పాణిని:

. . ౧ .

₹ఇ=రాబ్ఞ్జి; నామన్‌ ఇ = నామ్‌న్‌ +9=నామ్ని; అనగా ఇచట. వరునగ “జి కారము “మి కారము మీది “అి -కారములు లోవపించినవి.. నూతన — నూత్న ; విద్యాధర — విద్యా[ధ ; ఇత్యాది నంన్క్భృత వదములు),

అశ్లు “వెదుంబి పదము “వయిదుంబి ఆనికాని “వయుంబి ఆనికాని:

అగును, గారికి — గారి ) చెలుకు --- చెల్బు_ ఇట్టివి అనేక పదములు శాననము. ఇవుడు ఇప్ప - లందు గానవచ్చును, మనకిపుడు* చేసిన - చేశ్న | 'వాడుకయందును గలవు. గాన —3 గ్నా ) చదువు ఈ చదివిన అనిక్తాంత |కియా విశేవణములలో

చేయు ా చేసిన | “ఇని తుదీయందుండుట. సామాన్యమై. అగు ా అయిన | నను “ఇి లోపించుట గమనించ దగినది. ) సంయుకాకరములను ఉచ్చారణ సౌలభగము కొలుకు విశ్లేవ మొనర్చుట. కొన్ని శావులందు గానవచ్చును. తెలుగు ఇాసనములందిడి సాధారణము... నిభంటువులో కొన్ని చేర్పబడెను.

కొరవి శాసనము 59

“అర్హు గ్లె' అవనుటకుగాను “ఆరువొుగ్జొ' వపజాంబు అనునది వరుషంబు అను.

రూపములో అనేక శాసనములలో నున్నది. కాని నిఘంటువులో చేరలేదు.

దిర్భ మును (వాస్వముగను, [వాస్వమును దీర్భ ముగను (వాయుటకూడు

కలదు.

కీయుపశకారంబు నకు -- నీ యువకారంబు నాకు

నా సం (నం) బు 6 = న సన౦బె

మనువారు ౭ 4+. .—_ మనువరు

కాంపు »9 9 08 ———_— (మ (©) పు

వా లు **. *** — (వ లు

మనంజనదు *** 4... __ మనాంజనదు. : వాతలోని పొరపొట్లుగా జెవ్ప దగినవి కొన్ని గలవు. ' రణమర అనుటకు = రనమర్గ (రెండు చోట్ల వాడెను) . " విషు వరనుతో __ విషవరెనుతో ‘ x a) అఆ 0౦ . కల-కాలవ ర్లంబు — కలకలావ ర్రంబు . ఢడ ద 6 GG ' ప్రతిష్టించి ప్రతిష్టించి

మణియు నెవ్వియేని — మణియు మెవ్వియేని

మానిసి _—_-_ మోేణిసి.

గొణంగణు - ఫీమణు a3 a ఇచట “గొణంగి “ఫీమి అనునవి |పాళిపదికలు. “పుంలి జంబయి మహా ' ద్యాచక ంబయిన నామంబు తుది యత్యంబున కుత్వంబగు' (బాలవ్యా. : తత్సమ - సూ. 21) అను సూత్రము ననుసరించి గొణంగుణ్ల్జు, ఖీముణు అని రూవములు శావలెను, రాముణు-వలె. “మల” శబ్దమునకు మల్లుండు, మ లండు: G ౧ ద య ౧

అని వై కల్చికముగా ఉత్వము గలదు. “రంగి శబ్దమునకు 'రంగండు అనీ ఉత్వములేని రూవమే. కాని 'రంగుండు అనీ వ్యవహారమందు అంతగా .. శానశాదు. కనుక వై సూత్రము వ్యవస్శిత విఖాషయని తెలియుచున్నది.

E80 తెలుగు శాసనాలు

[వత్యయ మైన “డుజ్‌ ' లోని *ఉ' కారోచ్చారణ సౌలభ ్రముకొలు , కేర్పడినది గానే |పాతివదికలోని “అ కారమును ఉత్యవిధియని తోచును. అంశే కొన్ని చోట్ల సారూవ్యమును బట్టి వూరోచ్చారణ వరవర్ణము మీదికి కూడ జారును. ముకుట, రాముడు, ఖీముడు ఇత్యాదులలో సపైరూవ్యమును బట్టికూడ ఉచ్చారణ మారుట గలదు. మకుట, పురిస, భీమణ్ణు, గొొణంగణ్లు ఇత్యాదులు. ఇట్టి మార్చులు భామోశా(స్త్రములోని తీరులని చెప్పెదరు. వ్యాకరణ నసూకత్ర ములు లేని నాటి |వయోగములగు భీమణ్ణు, గొణంగణ్లు అను పదములు మన కిచట గలవు ఇట్టివియే మటీకొన్ని (ప్రయోగము లానాటి శాసనములందు బవుళముగ గాన్చించును శకము 1042 (కీ. 1120) నాటిదగు మాణేడు. శాసనములో నిట్టి పదము అనేకములు గలవు

కోటు మ ల్లడిం|దాచల ధీరుండై.

. కీచక వైరి విక్రముండు కిల్ళిష దూరుండు రౌమంశును మహెం(దాచల ఢీరుండన్న)ండు

భటా గణి లేవండు దాని దండి యీ నొభొండు మన్య దోవంఢోనం గీరి మహిమన్‌ కీరులు దనరి వెలుంగ మరల్హంఢనో ధా|తివీథుల నెల్ల బరౌ్గె గరిడియోా బల ము లంఢనో

రగ రరాజ అటుగా

గూడురు శాసనములో వెన్నుడు, వెన్నడు, నూరడు అను (వయోగ చులు కలవు.

కనుక అర్వాచీనమగు బాలవ్యాకరణ నూ|తవిధి నితముగాక ' వ్యవన్థిత విభావగ వ .ర్తించునని చెవ్పవళెను.

అచ్చ శెలుగు వద[వయోగములు చేయుటకూడ నిందు కానవచ్చును.

నేల యెల్టంగావంబూని_ “పృథ్వీ రాజ్యం సేయుచు అని ఆనాడు బవహుళముగా వాడుకలో నున్నను తెలుగులోనే _'వానెను. శ) విక్రమాదిత నృపా[గత నయుడని మొదట వాడినను తర్వాత కుసుమాదిత్ఫుని చెద్దకొడుకు అని తెలుగులో |[వానసేను. చేతివాల తోడుగా 'కరచాలి పదమును వాడక

; | by ' a

కొరవి శాసనము 6!

మి|శసమాస మైనను దినిని వాడను.

కలకాలవ ర్లంబు-- ఆ చం|చదాక ్మ౯ స్థాయిగానని (వాయలేదు.

సంస్కృత దీర్భ నమానములు : రివున్భపతి మణిమకుట మకరికాకషణ మళ్ళ (సృృణిత చరణ [యుగలుజ్జా సకలలోశకా|శ్రోయ, మణికనక ముకా

లం-కార, చలుక ్యకులోద్భవ, సితగ చణిక్కభఖీ [మ-] అనేక సమర సంఘట్రు

భుజాసి భానురుణ్లు.

విభ క్తి పత్యయములు :

|వథమలో __డ్కుము, వులు అన్నియు కనుపించును. నాణ్జు.. దల్జువు, దేశము, భోగంబులు, ఢర్భువులు.

ద్వితీయలో — “న్‌” మాత్రమే వాడబడను.

తృతీయ _ “నన్‌” (పరా|కమంబునన్‌ ), తోన్‌.

చతుర్థి — పొంచి (వరోవకారంబు పొంచు,

పంచమి — అను (భీమసలుకి యన్హ నేక వ స్తువావానోత్సవంబు ల్యడయుచు )

పి —- కికు,ని.

స _ప్తమి — అన్లు (సలుకియన్లు) పంచమ్యుర్థములో

దీనినిబట్టి అన్ని విథ క్రులలోను రచన చేయుచుండెడి వారని తెలియుచున్నది. రేనాటి చోళుల శాసనములకంచు కొంత మెబుగేక చా!

(వథమా విభ క్తి (వత్యయములో మరియొక విశేషము. “ఇచ్చిన _స్టితియూ్‌ అని 'సితిి అనే ఇకారాంత తత్సమమువై గూడ “ఉి చేర్చి యడాగమ

నహితముగా |వాయబడింది. ఈ *యుి సముచ్చ యారములో అనగా “కూడి

అచే అర్రము నందుగాక “ఉి కార |వత్యయముతో చేర్పడిన (వథమాంత మేనని

a a. PT 0 er చెవ్పవలెను. ఇట్టి రూపములు వరే శావులందు 'చేసిన వనియూో, “కట్టించిన గుఢియి, అని చెప్పు చిన్న శాసనములందు కూడ కనుపించును. తరువాత దానికి [కమముగా లోపము వచ్చినది. దీనినిబట్టి ప్రథమావిభ కి (ప్రత్యయము “ఉ మా[తమేనని తోచును. డ్‌, వ్‌, క్‌, అనునవి ఆగమ విశేషములు:

49 తెలుగు శాసనాలు

కావచ్చును. గళ్‌, ల్‌ ([దవిడభావనుండి) అనేది బహువచనంలోని (పత్యయ మని నిశ్చయించిరి. (పాక్ళతమునందు “అల 4క్‌ సోలి అనే సూతమునుబట్ట ఆకారాన్త (పాతివదికలకు “ఓ [పథ మైకవచన (వపత్యయముగా విధింవబచడెను కాని యిది కూడ అ?-ఉ=ఓ యేర్పడిన పిగవ “ఆికు లోవమును చెవ్పుచు చేయబడిన విధి యనిపించును.

వత్స -! ఓ అని “ఓ కారమును విధించి “త్సిలోని “ఆి కారమునకు లోవము చెప్పుదురు. ఆఅమ్బాడు వత్స్‌ ?-ఓ =వచో” అను రూవ మేర్పడును. శాని దీనికి “క” (పత్యకయమునకు “ఉ' మూలమునుట యు రక్రమని తోచును. చె నట్లు వత్స ఉ= వచ్చో, వృషభ -- ఉ = వనవో; పురువ - ఉ = పురిస్తో ఇత్యాదులు “ఉి [వత్యయముతో శు సిద్దించుచున్న విగదా ! తెలుగుకి కూడ అశ “జి పత్యయమే ముఖ్యమైనది. “డ్‌ మ్‌, వ్‌,లు ఏకవచన మందును ల్‌ బవువచనమందును ఆగమములుగ వచ్చి చేరినవి.

జెప్పి

గురువు, వధువు _ ఇశ్యాదులలో “వ్‌? ఆగమము. అశ్లే (వస్తుత కికారాన్త |పాతివదికలకు “య్‌?” ఆగమము చేరగా, _స్తితియు, వనియు, గుడియు అను రూవము లేర్పడును.

కొరకవికేషములు :

ఆతని కొట్పించిన | “అతడు అని [పథ మాంతమునకు బదులు షష్టి వాడ చెలువులు :____ బడెను, నా యొనర్పబూనినో వంటిది, ఆతని చేయంబడిన “ఆతనిచే చేయంబడిని అనుటకు బదులు తృ తీయకు ధర్ఫువులు నీశ్చేసిన లోవముగాని, లేక తృతీయారమున వషిగాని చెప్ప యువకారంబునకు 2) బడెను. 9

ఖీమనలుకి యన్లశేక | ఇచట “వోలనోబ్‌? అని వంచమికి బదులు “అందు” అని వస్తువావానం బల్హుఢడ సవమి వాడబ డెను.

1. ధురచెడి “శమయమ్మ గట్టిన వట్టంబు గావంబూని ధురదెడె

రాముజ్జొ' అని పయోగమున్న ద్ర, అర్థము తెలియదు,

శ్ర్రొెరవి శాసనము 63

2, సితగచబిక్కు - “చాలుక్యకులోద్భవ సితగచటబక్క” ఖీ అని యున్నది చటబక్క_ = చళక = చారెక్య : నీతల్‌గ్‌ శీతగు = చల్లని కిరణములు గలవాడు (చంద్రుడు), ఇట్టి యర్థము చెప్పినను సరిపోవుటలేదు.

శీ సటానెగల్ల = ఈ పదము నిరవద్యునికి విశేషణముగ జెప్పబడెను. విరుదము.

4. నసంబు —- నాశంబు

శ. నెగబ్బను (నెగడు = వృద్దినొందు) అభివృద్ది గావించుట.

6. కొత్పించిన (కొప్పించిన = [తవ్వించిన : న చినా వత్చినా [వచ్చిన (= చెజిచిన), అనురూవములవల్‌. కూచెాకొజ్బాా ఈా|కొచ్చెా((గొచ్చు అని శబ్ద రత్నాకరము) Cy అను అతరము ముందున్న అశరములో |కారముగను (౮) తరువాతి అశరములో దాని ద్యిత్యముగను మారుట వలుశావులందు కాననగును.

ముణ్చిలిన =|ముచ్చిలిన దొంగిలించిన.

శ. వణియ దయుం అర్థమగుటలేదు. (వెరెయంబు = |వయము అగు

జోయు వెరెయంబు నేమో

శీ. జిట్టరి -—

10. కణకూలి _ అక్కసలకు తోఅతాలిలేదు. ఈ పదము ఉప్పునూతుల

శాననమందు కూడ కలదు. అచట కొల్లకూలి సర తాఛావరివోరము చేయబడెను. వ|[ఢంగుల కిచ్చెడి కూలి మీద విధించు వృత్తి పన్ను మన్నించుట కావచ్చును.

11. (మాణిని) మానిసి - భటుడు. 12, పడవరంబు = “తోంటళాయు వడువారంబు ఇచ్చిరి” అని జయనింధు

వల్ల భుని

వివ్పజ్లు శాననమందు కలదు. ‘SI VI. 584) వరియోారంబము శకారుకు ధాన్యరూపమగు (Tax in kind) సిద్ధాయము

24 తెలుగు శాసనన్మా

వలారంబమునకు ఎర గచ్య్యాణము (అరగద్యాణము) య వన్ను ఊరి మొ తమున 500 దమ్మలు అరి (1) వడువారంబు రె తులు విడిగా చెల్లి ౮ వలనిన వన్నులు,

డీ] ఎరగ ద్యాణము J

(8% 500 (దమ్మృలు అరి _రాబుకు చైల్రి ంచవలసిన \ ౧ ee అమ్మడి "కానుక 1కి. వరియోారంబంబు-. వరివిత్తులు చల్లుకారు. ష నెలారంబందు. మెటగింజలు చలుకారు, be) లు య 15. చేరామణివున్న మ_ఆ మణి = వనంతము _ చె_ శాఖ వున్నమి ? 16, కవనావ — (డోహి యనెడి నిందావాచకముగ వాడబడినది 17. ఇన్లుమన్న -__ కవనావకు ఇన్లుమన్న కాంపు “అని [వయోగము. చె వాక్యమును బట్టి ఈ స్థితిని లేక మర్యాదను (కట్లు వాటును) చెడ గొట్టిన [దోవులకు” “ఇత్తుము అన్న కాంవు 444.4? అని చెప్పవ లెనేమో. కాని, కిన్లు నివసించు కాంపు అని చెప్పుటయే బాగుండును. చాజబొెడిచిన __ చావన్‌ పొడిచిన = చావ(బొడిచిన ( చావ(గొట్టిన), A)

అనీ యుండవలెను, “వికార లోవమిందు కానవచ్చు చున్న ది,

in

19 కాంప్బ —-—_ 'గృవాన్గుడు? 'రోఠకుడుి “కాపాడు వాడు? అను నర్థ ములు. ఈ పదమును ఊరికాంపు, వలెకాంపు, వనుల.- కాంవు, దివ్వుకాంవు, పొలం"కా(పు అను (వయోగము. లలో కనిపించును. వ్యవసాయచదారు అను నర్భములో

సామాన్యముగా వాడబడుచున్న ది, విజయనగర రాజుల. శొననములందు కూడ్ల “కాంపు” అని కలదు

నన కవనావక్ర ఇందుమంన్న కాంపు. “1000ల అని వాక్యము నహ్హమై అనం _రీగ నున్నది. కనుక “వందు.

ము అన్నశాంపు” అచ్చే అర్గము-

కొరవి శాసనము 65

చెప్పవలెనో లేక. “ఇందు (ఈ |[గామమునందు) మనెడి (నివసించెడు, మనుట క నివసించుట) కాంపు 2౪౪౭౭2౭2౪ అని చెప్పవలెనో తెలియదు. ఇచ్చెదమను అర్భములో 'ఇన్లుము” అనుట సాధువుకాదు. కనుక రెండవ అర్థమునే (గహించ వలయును. నూరు [దమ్ము లకి వెట్టి నుఖంబు మనువారు అవనే ” వయోగమించే కానవచ్చుచున్న ది. అ్టే “మనంజనదు'. “నాయకు ్లాన, కాంపు లయ్న వెజ రాజు

లం జొచ్చి మనంజనదుి నిరవద్వుడీ వాక్యములో. [కొత్తగా తన యధి కార మును స్థాపించుచు (వజలను శాసించుట శెలియుచున్నడి ఇచట నాయకు లైను, కాపులె నను తననుగాక శ|తురాజుల పాలికి జనకూడదు,. నాయకు లనగా దండనాయ కాది ఉదోకగులు గాని, సంఘనాయకులుగా ని కావచ్చును నాయక వదము [క్రమముగా నాయుడు అని మార్చునొంచెనని తెలియుచున్నది. సింగమ నాయకుడు - సింగమనాయుడు; అనపోత నాయకుడు - అనపోత నాయుడు; మాధవనాయకుడు - మాదానాయకుడు, మాదానేడు అనే మార్పులు చేర్గలో కనిపించును. కాంపు లనగా నాయకులుగాక ఇతర [పజలని చెప్పవచ్చును.

0. ఎలన్‌ (=సమ సము అను నవ్యయము మూడుచోట వాడబడెను. ౧ చా ౧

తన యన్న (శ్రీ కెల్ల నాన యరుహుణ్ణా.

నీ శ్రీనాకెల్లిం గలదు. జిట్టరి యెల్ల ష్ట స

రచ్లనొ విశేషములు |

కొరవిసీమయందు నిరవదు్యడు కంపా దించుకొని క యరధిళారము “ీను గాలివంటి అప్పటి రాజకీయ నా తాపరణములో తనకొక గొవ్ప విజయమే. అట్టి విజయమునకు తను ఆ|శయిం చిన చాళుక్య రెండవ భీముడు యుద్దమట్లుని జంపి వేంగిలో స్థిర పడుటయే కారణము. కనుక నిరవద్య్యుడు కొరవి “యందు దీనినొక విజయ “కాసనముగ స్థాపించెను. రెండవముక్క్మ యిడేవిధమగు వేరొక శాసనఖండ మనిపింఛచుచున్న ది. స అయినచో రెడు కొజయ శాసనముల నతడిచట స్థాపించెననక లెను. రాజులు వూర్వము ఇట్టి విజయశాననములను మిగిలిన శాసనములకం ప్రై భునముగా శాఖ శుకొనుట ఆచారము. శన్లుళ ఈ కొరి

[)

66 తెలుగు శాసనాలు

శాసనము చక్కని భాషలోను, శైలిలోను రచింపబడి తెలుగు _భావలో నొక మలువును సూచించును అంయే అప్పటివరకు ఉన్న శాననాలు చాలా తప్పుల తోను ఉచ్చారణ లోపములతోను ఉండెడివి వైన శెప్పిన వేల్పుచెర్ల శాననము చూడండి, చెప్పదలచిన విషయము నెంతకప్ప ముతో రచించెనో, ఎంత దుర్భోగముగ నున్నదో, రెండుమూడు శతాబ్దులు గడిచిన తరువాత భాష యెట్టి య. భివృద్ధి గాంచెనో యిందు కనపడును. అందలి రాజకీయాంళ ములు దుగర్గావ్యాముగ నుండుటయు, శాసనము కొంత శిథిలమగుటయు, ఆభావలోని (పయోగములు కొన్ని మన కిప్పుడు వరిచితములుగాకుండుటయు, కారణమున మనకా రచన యింకను వూంర్తిగా అర్షమగుట లేదు. అప్పటికి కన్నడ ములో కావ్యర చన [పారంభ మైనది. పది సంవత్సరములలో వంపక'వి, |వక్కునున్న వేములవాడలో, వి|క్రమార్జున విజయమనబడు కన్నడ భారతమును వెల. వరిం నున్నాడు. తెలుగున పద్యరచన కూడ శాననములందు కానవచ్చు చున్నడి నున కొరవి శాసనము కూడ కవిత్వముతోనే మొదలగుచున్నదని చెప్పబడుచున్నది. ఆచార్య దివాకర్ల వెంకటావశథానిగారు ఈ క్రింది వం క్షులను (వ_్గరింఛి చూ భరి,

(i) శ్రీవిక్రమాదిత _- న్భపా[గ్ర తనయుడై నే చాళుక్య భీమునకు = శొచ కందర్భునక్ష్సు వేగీళ్యరునకు - రణమర్థాన్వయ కులత్రిల్ల ' కుండ్రెన కునుమాయు ౨ ధుంఠథు గన్నరబల్ల వుని కన [పో వం'జే నీ రణమరకణి

pan) | Nt Wen ది ఠి యందన భుజవీర్యబల _ వరా|క్రమమున చెచ్చి కళ్టియంగ ట్లి వట ) ంబె త్తి ఖడ్గ

ఈ యేడు పాదములందును ఐచేసి మా(తలుగల నాలుగేసి గణము' లున్నవి. కావున ద్విరదగతి రగడ పాదములుగా గనవచ్చును. మూడుపార ములలో యతి సరిపోయినది. ఆద్యంత [పొసములులేవు.

(ii) కొరవి నల మేజెయ _ కొడుకు పెద్దన్న (న) ( వి నల్ల a" (°°). _ఛరావించి నీవునా _ (పాణ సమాను

'క్షని య్లలిక్లూఢ నరినడిన ్వివథ పాదములు. (ప్రానలేదు,

కొరవి శాసనము BT

(111) (శ్రీకెల్ల( చాన యరువు(డై చేకొని నిల్చి ఖీమనలుకి యంద నేక సీనపాదము యతిలేదు. [పొజ్బిన్న య యుగము, పుట. 851)

వచన రచన కూడ చాల సొంవుగ నుండును.

(i) “వట్టంబె శ్రి ఖడ్గ నవాయండ._ నేలయెల్హం గావంబూని మంచి కొణ్ణ నాచ్చాదిగ వేంగిచేశము విష్ణువర్ణనుతో నర్థ రాజ్యంబ నేయుచున్న , కునుమాయుధు చెద్దకొడుక నేక రిపున్భవతి మణిమకుట మకరికా కవణ మస్ఫణిత చరణ”.

(ii) తము యమ్మకట్టిన పట్టంబు కావంబూని [ధర చెడి రాముజ్జొ శనచేతి భాల తోడుగా ౪922320099009 9999 60

(iii) “కల కాల వ ర్హంభు రాజ్యంబు సేయుచు నిష్ట విషయ భోగంబు లనుఖభవించుచు సుఖంబుర్ణో యుక్ళ నాణ్జుం $12109 9001000ో

{iv) “నీ (క్రీనాశెల్లం గలజేమి లేకున్న 'వేణ్ణకొన్లు మయ్నుం బరోప'కారంబు పొల్టె నాని!

(౪) తమయన్న రాజ్య శ్రీ కల్ల న్వాన యరువొక్ణౌ చేకొని నిల్చి థీమ వలుకిీ యన నేక వను ద బావానోత్సవంబు ల్య్వడయుచు.”

ఈవిధముగ శాననమంతయు మృదుమధురముగ నన్నయభట్టు రచనా మాధుర్యము వంద యేం డ్రకు ముండే కలదని నిరూపించుచుండెను సంస్కృత వదములను సమాసములను తెలుగులో వలసినంతగా "వాడుట యీ రచన యందలి విశేషము. తెలుగు భదములు గూడ నే వాడబడెను ఇందలి పద (పయాగములను బట్టియే నః న్నయ ఆం|ధశ జాను శాసన మునర్చినా యని ఫీంచును, 'ద్రయోగ ః "కరణా వైయాకరణాళ అని కథా ప్పండిత్లో ర్వీ. శాన

68 తలుగు శాననాలు

నన్నయ దీనిలోని (పయోగములనన్ని ంటిని స్వీకరింవ లేదనిరకే చెప్పవ లెను, తననాటి కింకా వచ్చిన మార్పులను, తన సొంతమును, కన్నడ సం|వ దాయ మును కూడ దృస్టియం దుంచుకొని తను వ్యాకరణము రచించెను. క్రీస్తు 985 నాటికి తెలుగుభావ కావ్యర చనకు తగిన చక్కని రూపు దిద్దుకొన్న దనుటలో నందియము లేదు.

ఈవిధముగ కొరవిశాననము శతెలుగు'చేళ చరితలోను భావలోను అనేక నూతన వివయములను నూనకు కెలువుచున్న ది. కొరవిళాననము “కాజలి” వ లె ఆఅిదు, వెలుగదు ఆని ఫీదోని నమన్యగా పరిశోధకులు పరివానముగా చెప్పుదురు. చరితలోను, భాషలోను దాని నింకను పరిళోధెంచవలసి యున్నదని భావము. కింతకకు అది సాధురేవతో గూడిన “కొరవి; శకటశేఫతో కూడిన కొఅవి కాదు.

అప్పటి కొన్ని నాంఘీకాణబారములు — ఆర్థి కవిధానము

ఈ కొొఠివని శాననములో జెప్పబడిన రాజకీయాంశము లు, భాపోావి శేవ

మలు ఎంత దురవగావాముగనున్నవో చానిలో చెవ్ప బడిన సాంఘిక వివయాల్లు

కూడ నశేయున్నవి. అందు మొదటిది యయుద్ధములందలి అలచాటునుగూర్చి ఎన శెప్పితిమి. అంజీ యుద్దములో [పథాన నాయకుడుగాని, రాజుగాని చనిపోయినపుడు వారి వక్షము వారాతని శిరన్సును వెంటనే మృత దేవాము నుండి కోనుకొనిపోదురు. శేనిచ్రో శ|తువు లా శిరమును అవమానవఖచుచు ఊరేగించెదరు గెౌణగయ్య తన తండియగు కునుమాయుధుని శిరస్సును అతన్ని మెడలోని నారి రాజలాంఛనమగు రణమర్దకణ్ణియను అట్లు శకెచ్చుకొనును, కొన్ని నేరముల సందర్భమున |వజలశై దణ్ణనములు విధించబడినవి, వాటిలో మొదటిది పటియదయుంబోయు వెరెయంబు, జిట్టరి యెల్ల నక్కి అనే భాగము అర్గమగుటలేదు.

(2) చాబొడిచిన నూటయరువది ద్రమ్మలు ... వాత్యచేసిన శేరమునకు 120 దమ్మలు దణ్లువు (్రైయుత్నముచేసిన ఛారికి 60 |దమ్మలు దణ్జువు, -

కౌరవి శాసనము 69

(ఓ) అక్కసలకు కఅకూలి లేదు--ఇచట సందర్భము శతెలియను కాని అగసాలురకు కటికూలి(?) లేదు, వారికివ్యవలసిన మామూలు వృ_త్తిసుంకము లేదని యర్థమేమో. "

(క) ముక్కు.దటిగినను-_ముక్కు కో యుట, ఆనాటి దుర్మార్గ ములలో నిది యొక టి కావచ్చును.

(6 చజిచినను = చతితోకొెటుట (n)

(7) చురియ వెణికినను క్ర త్తిచూపించి పొడవ |[వయత్నించుట (కత్తితో పొడిఛినను)

(8) [ముచ్చిలిననుా దొౌంగిలించుట (9) అంక్యా డినను-వ్యథి చ రించుట

కిటి కొన్నిటికి 25 [దమ్మలు అపరాధము చెల్లించవ లెను ముక్కుుదణిగి నను &8రి దమ్మలతో శేరము పోతుంగట. ఇప్పటి న్యాయస్థానములలో భరించే శికలుకూడ సరిగా యాచి స్తే యింసే,

(10) మాశణిసిశేసిన దోనంబునకు వాని జీవిత ంబద ండువు మానిసి (రాజు సేవకుడు) వై జెప్పిన శేరములు చేసినచో వాని జీవితము | = జీతము) ఇవ్వబడదు.

(11) వరియార ంబంబు వడువరంబు -వరివిత్తుకారుకి అంశు వరిపంటల దినములలో పడువారంబు అంశ ధ్యాన రూపమున ని ర్రీతరాజభాగము చెల్లించ వలెనని యర్థము కావచ్చును.

(12) వెల్లారంబంబు ఎరగ చ్యాణంబు :మెట్టవై ర్హకారుకి గద్యాణ రూవములోవన్ను చెల్లి ంచవ లేను. “ఎరి అనేది గద్యాణమునకు రి శేనణము గోకర్ణగ చ్యాణము, సింగవగ ద్య్యాణము, ఇం కా అట్టి జయా రాజుూలుగాని, ఇతర నాయకులుగాని తమతమ “పేర్ల తో నాణెములు ముదించెడివారు. ఈ “ఎరగద్యాణి మిచటి |పొంతీయ దాణెమని భావించవలెను. లెక అరగచ్యాణ

మనెడి యర్భమున ఎరగ చ్యాణమని వాడనేమో తెలియదు,

70 తెలుగు శాసనాలు

(18) చిరామణి పున్నమనాణ్ణు ఏనూరు ద్రమ్మలరి వెట్టి నుఖంబు మను వారు-_9ది వార్షి కపన్ను. గామము మొ _త్తమున రాజుకి చెల్తి ంచవలసిన “అరి” అనగా నొక విధమగు సామూహిక కవృము. ఇది నల్ల మేడెయ కొడుకు చవెర్దన నిరవద్యునికి చెల్లి ంచవలగసినది

(14) ఈ నిబంధనకు కట్టుబడి శ|తురాజులపాలికి పోకుండ నిచట సవ సించవలయును, లేనిచో ఈ |గామము విడ చిపోవలెను_అనినిరవద్భుడు కొరవి కిచ్చిన_స్టీతియు, చై వాటిలో కొన్ని వదముల కర్ణము తెలియకున్నను ఆనాటి (పజలు చెల్లించెడి పన్నులు, తద్హ్యారా రాజుకి చెల్లే ఆదాయము తెలుస్తుంది.

11. కొన్ని పద్య శాననాలు.

ఏ భాషయం'దై నను |క్రమమగు విధానములో వాక్యరచన యేర్పడక వూరఇమే [గామ్య'వేడుక లకు చెండిన పదాలు, పాటలు, మొదలగు వాజ్మయము వెలువడి ఆయా [ప్రజల్లో |ప్రాంతీయంగాను అను[శ్రుతంగాను వచ్చు చుండును. కాలక్రమంలో కొన్నిపోయి మరికొన్ని (క్రొ _త్రవి శేరుచుండును. ఇట్లివి యెచట [వాయబడి యుండవు గనుక మనకు లేనే. (వాత చేతనైన తరువాతకూడ అట్టివి (వాసియుంచవ లెననే తలంపు కలుగక పోవుటవలన అసనేక వచాలు, పాటలు [పజల నోళ్ళలో ఉన్నంతకాలం ఉండి తర్వాత అంతరి౪చును. గాథా స ప్తశతివంటి (పాక్ళత ము కృకములట్టి వే తెలుగులోకూడ నట్టి క్రమబద్ధ మైన పద్య రచనలున్నట్లు శాసనాల్లో అక్కడక్కడ గనబడును ఆచార్య దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు వారి “[పాజ్బన్నయ యుగము" అను (గంథములో కొన్ని శాసనములనుండి అట్టి పద్యములవ లె కనుపించు భాగములు “వృత్తగంధి” లేక “పద్యగంధి' యనబడునని తెలిసి యౌ [కింది యు దావారణములనిచ్చి యుండిరి. (|పాజ్బిన్నయ యుగము. పుట లీర్‌4.)

1. “పుణ్యకుమారుండు గణ్యమానుండు” (కివ్పలూరి శాననము' ఇది ద్విపద పాదము; |పొసయతి వేయబడినది.

2. “విరివణితి కమ్మరి వినియన వాసే _=(రా మేశ్వర శాసనము) (ద్విపద పాదము; యతినరిగానుక్నది.

328. (స) “ క్రిమహేన్హ్రన్‌ మాన రవి మాబురాపిడుగుో యా (బూడిదగడ్డపల్టి )

ఇందు పంచ మా|ఆాక మెన నాలుగు గణములున్న వి. ద్విరదగతి, రగడపాదము, యతిలేదు.

(11) “మగడ, పుదలి, చేలు, వాడు. శాపి, బోళ, ముత్త, రాజు” ఇందునాలుోసి సూర్య గణములతో గూడివ (1తిమాకా గణములతో గూడిన) రెండు దళములున్నవి. యతిలేదు తురగ వల్లన రగడ పాదమగును.

79 ' తెలుగు శాననములు

(iii) “అచ్చెర్యు గనునరి వరజముండ నాడు దంతియమంగుతోడ న్‌) బొడిచిపడి యె, న్‌ )"_____

కొంచెము మార్పుతోనిడి సీనవద్య పాదమువ లెనున్న ది యతులు లేవు,

4. i “వభుచోటి రట్లోడి - వరహితుడితడు”

కిది ద్విపద పాదము 11 “కంచె కనికపొం-పటంబు వాణులుగు” — = కొొసినేవలి' జ లు \ ణా) ఇడి సీనపాద వూ ర్వార్లము SII.X-_598 ర్‌. “బేవస్యంబు లంచము గొన్న వాడు వార కాసి [వచ్చిన పొసంబు గొన్న వాడు... (వెద్దముడియం

(SUX, 811.)

వీటియందు యతిలేదు; కాని యివి శెండును తేట గీతి పొదములనుటకు(ద గియున్న వి. దేవన్వంబు అన్న ప్పుడు 'న్వినూది పలుకక శేల్చిపలుకవ లెను. 5 వనియుతో గొన్న వాడు నిచ్చిన పాడు చెడు వాడు కూచ్చినవాడు వెంట _ (SI X-68120.% యతులు లేని పీనపాదము 7. వెంక యచోట మవోరాజు తెంకగా దిత్వ్యుండు కొమరు రభీముండు పుసి ఇల్ల దొజ్మనీ ధర్మ మా చం|దార్మ్క తారకంబును 'వార్టిలు చునుండు దొంగలసాని శాసనము EIL.XXXII

ఇందు గణములు కొంతవటకు సరిపోవుచున్న వి. మొదటి పొదమునందలి చం|[దగణమున నొక మా|త పాచ్చుగను, “రెండవ పాదమునందలి చం|దగణ

మున నొక మ్మాత్ర తక్కు_వగను గన(బడుచున్న వి. మహోాక్క_ర కాదగునని నూశచించిరి.

8. కొరివి శాననమందలి మొదటి వాక్యములో నేడు పొదములుగల భాగమునే త్రి ద్యిరదగతి రగడ పాదములగునని చెప్పిరి.

12. పణ్ణరంగుని అద్దంకి శాసనము (శ. సం. 770 (పాంతము.)

మొట్ట మొదట తెలుగులో గణయు క్షముగ _ర్రాయవబడిన వద్యము అద్దంకి శాననమని కీ_ర్తిశేషులు (శ్రీ కొమళ్ఞాజు లశ్ముణరావుగారు గుర్తించి [వకటించి యుండిరి (ఆపి. ఇండి. 1X. పుటలు 2871-275). ఇది తూర్పు చాళుక్య రాజగు గుణగ విజయాదిత్యుడు పట్లాభిచేక మెన మొదటి సంవత్సర మును జెప్పుచున్నది కనుక నిది సుమారు |క్రీ. రి&4 |పాంతమునకు “జెందిన ధచన గావచ్చునని వారు నిర్గయించిరి. ఆ మొదటి యేడు వండరంగుడను నాతడు సేనాధిపతిగ వట్టము గట్టబడెననియు, రాజుచే వంపబడి సామన్త సేనతో వళక్ణ్జెణ్ణు బోయ కొట్టములను వశము చేనుకొని కశ్లుపు దుర్గమును శెబపించి కన్గుకూరు (నగరము) ను బెజవాడతో నమానముగ చేసెననియు ఇందు జెవ్పబడెను. వేరు విధముగగూడ కొందలు చెప్పిరి.

ఈ పద్యము తరువోజ. ఇందు ద్విపదలోని పాదములు రెండేసి కూడి యొక పాదమగును. పాన, యతులు గలవు. ఈ కింది మూలము @) జయ ని రామయ్య పంతులుగారి శాసన పద్యమంజరి నుండి (గహింవపబ డెను,

మూలము :

వట్టంబు గట్టిన | పథమంబు నేణు &ు (A) G బలగవ్యకాం బొప్పంగ జై_లేచి! సేన 2 .3 వట్టంబు గట్టి జో [వభు బణ్జ రంగు బజ్వీన నమ త్త పడువతో బోయ “5 _ 5 కొట్ట బుల్వక్టాణు గౌణ వేంగి నాణ్ణిం గొళల్సి* యా, తిభువనాంకుళం బణ” నిల్పి కైపు దుగ్గ౯ంబు గడు బయల్రేసి కణు కూర్భజవాడీ గావిక్సా మెచ్చి oe

ETE ERR TIES TI Fen TIENT

74 తెలుగు శానగనాలు

వ. వళ్ణారంగు వరమ మహేశ్వరు ణ్ఞు ఆదిత్య భటారనికి* ఇచ్చిన భూమి యెను బొదివుడ్డ ఆ డ్రపట్టుకి నేల దన్ఫువురంబున దమ్మువులు వీని ర&ంజ్వొన వారికి అస్య మేధంబున పలంబుీ! అగు,

1. టబొప్పంగంబై లేచి. అని చదువునది. బి, గట్టి 9 లి, (పభుంబబ్జరంగుం

4. సామంత

ర్‌, కొట్టముల్పశ్రెణు గొని 3

() ఉం

6. గొ చి.ఆనియుండనో పు 93 T తిభువనాంకుశమున re 8. కందుకూర్భెజవాడ 9 9. భట్టారకునకు 93 10. వుట్టఆళ్ల పట్టు 73 11. అశ్యమేధంబున ఫలంబు >

13. యుద్దమల్లుని బెజవాడ శాననము (క. 930 (పాంతమునాటిది.)

ఇదియు కొరవి శాసనము ఇంచుమించుగ నొక కాలముకు చెందినవి. ఈ పదరములు మధ్యాక్కరలు. శ) జయ ని రామయ్య పంతులుగారు ఎపి. ఇండికా £V లో |వకటించిరి. వారి శాసన పద్యమంజరి నుండి యిచట (గహింపబ డెను.

l. స్తీ నృపాంకు శాత్య న్హ వత్సల సత్య|తిగా|త్ర విస్తర (శ్రీయుద్ద మల్లుణ్ణ నవద్య విఖ్యాత కీ త్రికా పనుత రాజా|శయుణ్లు (తీభువ నాభరనుణు సకల & —2 G (శ వస్తు సమేతుణ్లు రాజపల్మి భూవల్ల భుజణ్ణ్జ త్తి౯ాన్‌ !

2 వరగంగ బెజవాడ గొమరస్వ్యామికి* భ క్తుణై గుడియు నిరువమమతి నృపధాము్జె_త్తించ్చె చెగి దీచ్చెకా మఠంబుే గొర గల్లా కొరూే లిన్లు విడిసి బృన్లంబు గొని యణ్ణువారు

a m) ద G6 -=రిగాక యబ్బా ర కాసి [వచ్చిన పాపంబు గెణు &

లి. వెలయంగ నియ్యెట్టు టిస్సి మలిను'నై విడిసిన [వేలో గల కానపతులును రాజువ ట్రంబు గట్టిన పతియు నలియం బయ్యారలీ వెల్యరించిన నశ్వ మేధంబు ఫలంబు” వేతించిన లింగం బణేిసినీ పాపంబు దమకు

1. వల్ణభుణ్జర్రి —_ అని చదువునది

బి, గొమర సామికి >

త, మఢథము 13

4, గొరగల్లాక-==_ ఆనుచో లి కారము తేల్చి పలుకవలయును. రి. విడిసినం బోలం 1, అని చదువునది 6. నలియం బైవారల .

7. ఫలము Fr

6. మటిసిన : 3

76 ' తెలుగు కాననాలు

4. జననుత చేబ్దోల నుండి బెజవాడ జా|[తకుి వచ్చి త్రిణయన నుతుణ్ణొణ్ణు సోటు మెచ్చక' తివిరి యిన్నెలవ అం, 3 , 10 యనఘుణ్లు సెకొొని యిన్లు [వత్యత బయన్న నిచ్చ గని మల్దకాత్తించె గుడియు మఠంబునుం గా_త్తికా కేయునకు

దీనిం'కే బోలు యేలళెడు (వా రతిరం బేలు (వా) రొణ్ణు సోటి గొెరగ [లూ ]ను బెట్టు వెరుగను జను [' : మో (స్తితి సేకొణ్‌ కాచువార దీనిన్దారు నిల్సిన వారు స్థితి డప్పి యటివుట వా [వం] బు గాన,

ర్‌. ఈమనతో!? బెజవాడ కెల్ల బెడంగును రకయుంగాను నమశాత మ ల్లవరాజు వేరెబు దానుంగట్టించెం [గమబునీే దానిక కలశ విడ్డట్టుగా మొగమాడు వమరంగ | శ్రీయుద్దమల్లుణై_త్తిం+చె నమిత కేజుండు ॥

తన ధమ్ముక౯వు వొడంబడి కాచున్భ పుల కున్ల (అసంఫూంర్థి)

ఈ శాననమనంవూ ర్రియని శ) జయంతి రామయ్య వంతుబుగారు థావించిరి. కాని సి. ఆర్‌. కృష్ణ మాచార్జుగారు “కున్లి అను వదమునకు _న్హంభ మని యర్ణము జెప్పి, యుద్దమల్లుని ధర్మము నొడబడి కాపాడు రాజుల శానన _స్పంభమిడి యని దాని కర్ణము చెప్పి వూ ర్తియనదని చెప్పిరి.

యతిస్థాన విషయమున నన్నయ అక్కరలకును ఈ శాననమందలి ఆక్కర లకును సాద్భశ్యమున్నదని ఆచార్య .వెంకటావధానిగారు శెలిపిరి. వానిలో గూడ నైదవ గణము మొదటనే యతి కన్చించు చున్నదని (వాసిరి. తర్మాత కవులును కవిజనాళయక ర్హయు నాలుగవ గణము యొక్క. మొదటి యతర

క

9. జాతరకు అనునది సాధురూపము

10. యిందుం దిత్యక్షమైయున్న నిచ్చం-_అని 11. మఠమును అని చదువునడి 12. రమణతో 53

1లి. ;గమమున 3

14. మిడ్డట్టు 1»

యుద్దమల్లుని బెజవాడ శాసనము 77

మునే యతిస్థానముగ చెప్పిరి. ఈ శాసనమందు కొన్ని శావులందు గణములు

తప్పినటగుపడుచున్నను ఆధునిక లిపి ననుసరించి (వాసినచో అట్టి లోపములు 3)

సరియగునని |వాసిరి. అందుకు చారు కొన్ని సవరణలను చేసిరి.

మల్లుణనవద —_ మల్లుడనవద్య అనీ (నాయవ లను. ౧6 ౧

వ ల్లభథుణ్ణక్టి౯ాన్‌ - వ ల్లభుడర్థి ౯ 5 జెజబాడం గొమరు |_ జెజచాడ గొమ

స్వామికి భక్తుల్లో రుసామికి భక్తుడై ,, నృవధామ. డ్రై త్తించ్చె - నృవధాముండె త్తించె ,, నలియం బయ్యార్లల = నియ బై_ వారల 33

ఇట్టి నవరణలు సాధారణముగ నప్పటి గణబద్దనుల గు పద్యములన్నిటి లోను అవసరమగు చుండును. నన్నయ తరువాతకూడ శాననము లందలి పద్యము లిశు వాయబడు చుండెను. ఆనాటి భావ పలుకుబడియే అంత, “'పృథిపి” క “(విథిపి ; “పరివృతుండు” అనుఓకు “వరి|వుతుండు” ; “నపుడు అనుటకు (నిపుడు అనుటయు ఆనాడు మామూలు. వద్యాములలోగూడ ఆశే వాసి పూ ర్యాజర ము గురువు కాకుండ శేలికగ పఫలుకువారని తెలియుచున్నది,

" fi !

డటం మదాలస రాదా నాప కాలాన దజరం పకక ప్ల

14. జినవల్ల భుని కుర్మా్యల శాసనము".

ఇది కరీంనగరు జిల్లాలో కుర్మా రల (గామము వెలుపల ఒక కొండ వెన జినవిగవాములు, చ|కేశ్ళరి యను శాఃనబేవి [పతిమలకు (క్రింద |వాయబడిన సంన్మ్భత, కన్నడ, తెలుగు పద్యములతో గూడిన శాననవు, [పనిద్ద కన్నడ కవియగు వంపని తమ్ముడు జినవల్ల డీశాసనమ'ను వాయించెను. ఇందే వంవని పూర్వులు తెలుగు దేశములోని కమ్మనాటి (గుండ్లకమ్మ తీరము లోని వంగివజ్టు [గామమునకు చెందిన చారనియు, చేముల'వాడ చాజక

రాజుల. ఆ|శయమునుబట్టి నబ్బిమండలము _ శ్రేకిరనింయు తెలియుచున్నది. పంవడు కన్న డమున వి(క్రమార్జున విజయము, ఆదిపురాణము అను ఉద్గ)ంథ ములను రచించి ఆభావయం చాదిక'వి యని ఖ్యాళ్‌ నొందెను, అతడు తెలుగున కూడ నేమిరున స్వల్పకావ్యములు రచించెనేమో శౌలియదు. కాని అతని సోదరుడీ శాననమును రచించెనని చెప్పవచ్చును శతానుకూడ గొన్చ విద్యాం నుడనని ఇందాతడు చెప్పుకొనెను. తెలుగులో నన్నయకు వూర్యము కంద పద్య ములున్న ట్లు ఇంతవరకు తెలియదు. ఇందు మూడుకంద పద్యములు కలవు ఇవి జినవల్త్లభుని రచనయని యే చెవ్నదగును. ఈ శాసననకాలము నుమారు కీస్తు 945 అని చెప్పవచ్చును. అం'ే నన్న యకంశు నుమారు నూరుసంవత్సళ ములు ముందుది. తెలుగులో మనకివ్పటికి తెలిసిన మొదటి కోందప'ైము లివి యే.

1. కందః॥ జైనభవనంబు లె త్రి ంచుట (భవనము లె _త్రించుట అని ఛదువవ లెను) జినవూజల్సేయుచున్ని. జినమునులకు న _శిన యన్న చానం వీవుటం జీనవల్ల భు బోలంగల'రె జినధర్శ వరుల... 22౬౬.63

బీ. దినకరు సరి వెల్లుదుమని జినవ ల్రభు నెట్టు నెత్తు జిత కవినననుం మనుజుల్లలరే ఢాం (మనుజులు గలే ధ్యాతిన్‌ = అని చదువవళను) విని తిచ్చిదు ననియ వృత్త నిబుధ కవీం;దుల్‌, 8 ఒకొక్క గుణందబు కోలుదు రొొకొ్మలణ్లగా రొొక్ళ_ లక్క. కేవెవ్యరికిం లెక్కింప నొక్కా అక్కకు _ మీక్కి లి గుణవత్షషపాతి గుణమణి గుణంబుల్‌.

Ol ఎపి, ఆంధికా 11 లో డా, నేలటూరి వెంకట ధమణయ్యగారి వ్యాసమున్సుండి,

15. బణపతి దీర్జాసి శాననము. (శకము. 997.

కఖింగపట్న మునకు నాలుగు మైళ్లు ఉ త్తరముగ దీర్హాసి యను [గ్రామము కలదు. అచట దుర్గమెట్ట యను కొండవై నొక శిథిలాలయమువద్గ నీళాననము కలదు. దీనియందు కొంత నంస్క్భతభాగము; మిగిలినది తెలుగు వద్యభాగము.,

గంగాన్వయమునకు చెందిన రాజరాజు కళింగదేశమును |కీన్తు 1068 నుండి 1076-77 వరకు పాలించెను. అతని మాణ్ణలీకులలో నొకడు బణపతి యనువాడు ఈశాసననమును (వ్రాయించెను. దీర్జాసినగరమున దుర్లాలయము నకు ముందు తానొక మలణ్జపమును నిక్మించి. శతాబ్దము 997 న ఆదేవికి అఖండ దీపమునశై చానమొసగినట్లు ఈ శాననమందు కలదు. అతని భార్యయు మణియుక డీవమునకు డచానము చేసెను. ఊఈబణవతి తన ఇమేఠీక వంపున చోడరాజును (మొదటి కులోత్తుంగుడు), వడ్డచేశమును, కిమిడి దేశమును (వర్హాకీమిడికి) గొ|డిసింగ (తెలియదు) వేంగి దేశముమ జయించినట్లు చెప్పవ డెను. బణపతికి చలమ ట్రిగణ్ఞ్ణ, భణ్ణన విజయ, గణ్బగోపాల అనుభిరుదులు చెవృబ ణెను.

(తెలుగు భాగములోని పద్యము) సీ (శ్రీ శకుశేణ్టు! భూసతివై శ్రైల ag) న నాబ్బభ వసంఖ్య నోంద వేంగి ద దణ దేశంబు గిమిడియ. యు గోనల గి|డ్రిసింగి దేశంబు మల్రియొడ్డ చెేళశమనంగ జనిన భూపాలుర ననినొచ్చె? చలమ డ్తి౯ గణా చెగడిన మణలికుణు రడ Car GG భూసుర వంశుణ్లు వాసవ నిభభోగి బరాపతి సౌజన్య గుణయుతుల్లు

Rar wr ee HT Tie

1. నేబ్బులు - అని చదువవంయును. బి, నోడ్చెన్‌ = అని ఛద్గున వలయును

80

8. కోణ్‌ యినశకుల్‌ - అని చదువ వలయును, 4, యిష్టాపూత్తకా ఫలములు అనునది సాధ్రురూప్టను,

తెలుగు శాననాలు

దీర్హా౯ాసి భగవతిదేవి దేవాలయ

మున ముందటం గడు ఘనతరముగ మణపమ తించె భణన విజయుణు

G న G G గణగోపాలు ఇఖణన తీకా GG GC GB —~2 దీివియ వెళు నేవికి న వ్యేలం A) అ

దన మనోవల్ల థి వనజనే|తి దీవియ వెశుం బద్య్భావతియును తోణి

నశశులుే గలయంతకును ముదమున

గగన భూమి చంద్ర ఖరకరోదక' శిఖ మారు శాత్శమూ త్రి ౯ మహిష మధన యిష్ట పూత్తకో ఫలము లెల్ల కాలంబును మెచ్చుతోడం దమకు నిచ్చుచుణ.

(9

16. గూడూరు శాసనము. (చాబక్య విక్రమశకము. 49, క్రీస్తు. 1124.) .

ఈ శాసనము జనగామ తాలూశా గూడూరు |గామమున నొక శిలా స్తంభమునె నలువై పుల |[వాయబడినది. అందొక వై పుది మా(తమే శెలుగుది. మిగత మూడు |వక్కల కన్నడములో |వాయలబడిన శాసనము కలదు. అదియు నిదియు ఒకే లిపికి చెందినవి. ఒకే |వాతకాడు చెక్కెను. భావమా త మే భేదము. చెగా తెలుగు భాగములో |పశ_స్తి వద్యములుతప్ప వేరు చానాదికము. గాని సంవత్సరము మున్నగు - విశేషములుగాని లేవు. శాసనములందెచ్చట అట్టి కేవల (ప్రశ స్తితోనే యుండు నందర్భములులేవు. కన్నడ భాగములో చాళుక్య చ|కవంర్తి యగు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని (|కీ. శ. 1076-1127) వు[తుడును, యువరాజును అగు కుమారసోమేశ్యరుడు కొలనుపాక రాష్ట్రమునకు మవో మండ లేళ్యరుడుగనుండి అతని దండనాయకుడగు స్వామివయ్య విన్న పమున గుముడూరులో విరియాలమల్ల డు నిర్మించిన మల్లేశ్వర శివాలయమునకు చాళుక్య విక్రమశకము లిన సంవత్సరములో బమ్మెర (గామమును చాన మొనగినట్లు చెప్పబడెను. తర్వాత విరియాల మల్లని తఈాతతం[డుల (వక _స్తిగల పద్యములు. కన్నడములో గలవు. ఆ తరువాత నాలుగవ మై పున అదే విరియాల వంశము వారి [పశ్సస్తీ తెలుగు పద్యములలో గలదు. కాకపోతే, మల్లన తాతదం|డుల (వశ స్తీ కాక ఇది వేరే వ్యక్తుల (ప్రశ గి. వీటిలో' తుది పద్యము విరియాల నూర నను గూర్చినది. కన్నడ పద్యములు సూరన |ప్రళ స్తితో [పారంభమగును. కనుక మల్లని తాతయగు ఆ సూరడు, శెలుగు భాగములో తుది యందు జెప్పబడిన: సూరడు ఒక రేయగుటలో .వతిబంధక మేమియు లేదు. ఇంతకు, శెలుగు ఛాగ ములో చానమునుగూర్చిన విషయ మేమియులేని కతన అది శాసనాంతరము' కాజాలదు. లిపికూడ థిన్న ముశకాదు. భాషయు, విషయమును మిగిలిన చాని నుండి ఛేదించును. ఆ భేదమును చై శెలిపిన విధముగ నరివెట్టుకొనక తప్పదు. కనుక గూడూరు శాసనమందలి వద్యములు నన్నయకు ముందువికావు: నన్నయ తర్వాత సుమారు నూలేండ్లనాటివి. అందలి విషయముమటుకు నన్నయకు

[*]

82 తెలుగు శాననాలు

వూర్యము జరిగినది. అనగా మరలిని శాతయగు నూరి తల్రిదం|డులనుకొన బడు వీరియాల ఎజ్బ్జన, కామవసానులుచేనీన ఘునకార్యములిందు వర్ణి ంచబడి నలి. మల్లడు E 1124 నాటి వాడు గనుక అతని ముత్తాత నూరులేక నూట పాతి కేండ్ల [కిందటి వాడు కాదగును. ఈ విధముగ నీ శాననమును § 1a నాటిదిగ చెవ్పినచో నన్నయకు పూర్వము వృత్తములలో రొచింవబడిన తెలుగు పద్యములున్న వా లేవా అను నందియము తదవన్థముగనే (యున్న ది.

[వస్తుతము మనము తెలుగు పద్యములనుగూర్చి మే విచారింతము. ఇది సరిగా అర్థముశాకుండుటతో, కొరవి శాననమువల, అందు జెస్పబడిన చరి[శాంళములు నరిగా మనకు తెలియవు. అది _వాయునాటికి మల్ల డికి కూడ సరిగా తెలియవేమోననిపించును. రెండవ విషయము, వద్యములలోని భావలో కొన్ని తప్పులు గలవు. దానికి తోడు కొన్ని వదములు మనకు సరిగా అర్దము కాకుండుట, ఈ కారణములవల్ల ఈ గూడూరు శాననములోని పద్యములు పూర్తిగా శెలియుటలేదు.

కొరవి శానన సందర్భములోవలె ఇచటకూడ ముందు కొంత చరి (కాంశమును వరిచయముశేనుకొనిన శాననమందలి పద్యములు కొొంత అర్జము కాగలవు. తెలుగు భాగమున జెవ్పబడిన చరిత్ర విరియాల వంశమునకు చెంది నది. దుర్ణయాన్వయమున వెన్నడనువాడు పుళ్లును. అతనికి నెజ్టభూవతియు, నితనికి విరియాల భీముడు నృవభఘస్శ్థరుడై యుదయించెను. ఇతనికి మలఖల యెట్డ నశేందుడు జన్మించెను. ఈ యెట్డ నవతి బెట్టు బేత రాజును చేతబట్టి (ఆ[శయించ్చి) వాని వైరిని జంపి కొరవి చేశములో ఛాత్రని (వకిష్థించి త[త్పతి ఫలముగ వాని వలన చాతని వు[తునిచేరును తన చదాయమునకు వెట్టుకొనుట కనుమతిని,

వాడగు బిల్లివ (బిల్హ వా) రాజు యొక్క. [పావు శేరి భాన్మ_ర విభు చక్ర వర్తిని జూచి (వాని యను(గవామును బొంది) కాకతి వంశమును నీల బెట్టిన కీర్తి నార్జించెను, తుది పద్యమున నూరడను వాని భునత్ర చెప్పబడెను కాటయ నాయకుని జంపి వేలుపుకొండకు చెందిన రవ్వన్భ వుని ఆ వేలువుకొండయందు

గూడూరు శాసనము 88

నిలిపి చానివలన ముష్నదిమూడు - |గామముల యధివత్యమున్కు బోదిపాడు, లేకుమామిడ్లు గరెడెయరాజు నెయ్యము నంపాదించెనని చెప్పబడెను

ఈ పద్యము లె దింటిలోను క _ర్రింపబడిన విరియాల" వంశజుల ఘనత సూలముగ అర్థమగుచున్నను, సూత్ముముగ యోచించిన చరిత్రకందని విషయ ములు కొన్ని పొడగట్టుచున్నవి.

దుర్భయుడు విరియాల వంశమున కాది పురుషుడని చెప్పబడెను. ఈ విధముగ శెలుగునాట ననేక నాయక వంశములు దుర్భయుని తము మూలవురుషు నిగ జేర్కొనుట వరిపాటి. అది ఆంత గణింవదగిన విషయముగాదు. వెన్నడు తరు వాత జెప్పబడెను. ఇట్లు దుర్భయుడు.వెన్న రాజు కాక తీయులకుగూడ మూల .వురుషులుగనిటీవల బయల్బడిన బయ్యా్యరము శాసనములో "జెప్పబడిరి.

ఇది కాకతీయులు, విరియాలవారు - ఇద్దరి విషయములోను కడు ప్రాచీన కాలమునకు జెందినది గనుక శాసనకాలము నాటికి అనగా (ీ 1124 నాటికి "సత్యదూర మై కేవలము (పశ స్తీ కొరేర్పడిన యంశమనీపించును. ఆ వెన్న రాజుకి ఎట్టడను వాడు జన్మించెనని చెప్పి మొదటి వద్యముముగియును. దీని -లోని దుర్హయుడు, వెన్నడు, ఎట్జడు అను ముగ్గురు కాక తీయులలో గూడ నుండుటచే ఈ పద్యము కాకతీయుల కన్వయించునో, విరియాల వారి కన్న యించునో సందియ మొకటి తట్టును. కాకతీయులేే చెందుచో రెండవ పద్యము నుండియే విరియాలవంశము చెవ్పబడినదనుకొనవలెను. విరియాలవదముకూడ రెండవ పద్యమునంచే ౧యున్నది. విరియాల వదము మల్యాల వదమువళె ఊరి ేరాలేక మణీ యేచై నా వీరా ఆని యింకొక నంజేహము. ఏలయన న్రీ పద్య ములో ఛావితకీ రి

నాథ[ని- | పొండవ మధ్యను భీముడోయనం గా విరియాల ఫీమనృ్భప ఘస్మరుడై_ యుదియించె”.

అను డానిలో ఉదయించినచెవరు ? పొండవ మధ్యమ భీమునిపోలిన విరియాల ఖీముడనవళెను. “భీముడుి-అని తత్సమముగా ఆపదములేదు. ఆశ్లే బిరియాలుడని కూడలేదు. అందుచే బిరియాలభీము అనుదానినే క _ర్హచేయుట ఉచితమని తోస్తుంది. విరియాల ఖీముడుదయించెను అనవలెను. అప్పుడు వైనున్న

84 తెలుగు శాసనాలు

భావితకీ ర్రివాథ[ని- | అనుచోట చివరి అశరమునెట్లు వూరించవలెనో తెలియదు, నాతోనిళో అని శొందరు పూరించి చె వద్యముతో నన్వయించుచున్నారు (వస్తు తము అప్పుడు చె పద్యములో జెవ్పబడినవారుకూడ విరియాలవంశళము"వాేే యగుదురు. కావచ్చును. ఈ రెండవ వద్యుములో “విరియాలభీమి అనునది. (వథ మైకవచనములో తత్సమ రూవమని యంగీకరించవ లెను.

ఆ భీమునికి ఎజ్జన్భవు డుదయించెను. ఇతడు బొట్టు బజేతరాజును ఆ|శ యించి వాని క తువునిజంపి వానిని కొరవి డేశములో రాజుగదేసెనట. ఈ మధ్య లభించిన [కీవ్వక [గామ దాన శాననములో ముదుగొండ చాళుక్య వంశమునకు చెందిన కొందరు రాజులు చెవ్పబడిరి. వారిలో చాతయణగు కునుమా దిత్యుడు అతని తమ్ముడగు నాగతిరాజు, బొెట్టుజేత రాజు యొక్క. వు[తులని' చెప్పబడిరి. ఆ రాజులది కొరవిదేశ మేనని ఆ శాననములో చెప్పబడింది. కనుక ఆందలి బొట్టు బేతరాజు యీ గూడూరు శాననములోని బొట్టు బేత రాజని చెప్పవచ్చును. కాని యీ యూవాకొక వెద్ద్ధ =టంకము కలదు. ఇతని కొడుకు లుగా చెప్పబడిన కునుమాదిత్వుడు, నాగతిరాజు ఇరువురు కాకతి గ లావతి: చేవునిన మకాలము వారుగా శాసనాంతరములవల్ల తెలియవచ్చుచున్నారు. అంశే కీన్తు 1220 |పాంతములోనివారగు వీరియొక్క తం|డియగు బొట్టు బేతరాజు 1150 కంచు పూర్వము వాడు కాజాలడు. మరి గూడూరు శాననమే. (కీ. 1124 నాటిది కదా. అంతకు ఇంకా నాలుగైదు తరములనాటి చరిత కదా యిది. కనుక |క్రివ్యక శాననమందలి బొట్టు బేతరాజే యితడు కాజాలడు. అతనికి నాలుగైదు తరములకుముందు వాడుకావలెను. అందుచే ఆ (కివ్వక శాసనములో వంశమ.లోని వారందరు చెన్పబడ లేదని నిశ్చయమగుచున్న ది. మొత్తముమీద. ఆ వంశమువాడేనని చెప్పవచ్చును. బొట్టు అను పదము స్థల. నామముగా అ |కివ్వక శాసనంలో కనిపిన్తుంది. కనుక ఆ వంశములో ప చేత రాజైనను బొట్టుబేతరాజేయగును. శాని అట్టి వ్యక్తియు మనకు [వన్తుతము. తెలియ వచ్చుటలేదు.

ఆతనికి కొరవిదేశము నషముకాగా తిరిగి విరియాల యెజ్జడు వాని. చైరిని చంపి ఆతనిని కొరవిలో పతిష్టించెనట. చానికి ఫలముగా = బొట్టు. బేతరాజువలన వాని"వీరు గుర్తుగల చేరు తన సంతతికి "ెట్టుకొనే అనుమతిని,

కొంత ధనమును, పన్నెండు |గామముల మొగడువల్లి: |వభుత్వమును పొందినటు. 'చెవ్పబడెను. 7

శగూడూరు శాసనము 85

ఇది మూడవపద్యము : ఇందు చరితకు చెందిన సందేవాము లింకను గలవు. నాలుగవ పద్యములో వాని యంగన (ఖార్య) కామవసాని చిన్న వాడగు గరుడుడను శకాకతిరాజును చేబట్టి (కాపాడి) బల్లవ (వా) రాజు యొక్క ఆ(కయము చేరి చ[క్రవ ర్తి యనుగ్రవాము వడసి కాకతి వంశమును [వతిష్టించెనట. అంశు కాకతివంశము వతనమగు సమయమున ఆ కామవసాని రశించినదని తాత్పర్యము, ఇచటగూడ చరి[ఆాంశము బాల దురూవాముగ నుండును. కాకతి మొదటి బీతరాజునకు గరుడుడను బిరుద నామమున్న ట్లు 'ఖయా్యరరం శాసనములో చెప్పబడెను. అతని సమయములో శాకతిరాజ్య మెట్లు పత నోనుఖమయ్యనో 'యోాచింవవ లెను. స్ర్రీయగు కామవసాని రతించుశుల * ఇట్లు కాకతివంశమును కుంతల దేవి యను నొక స్రీ నిలబెట్టి రాజ్య మేలినట్లు సిచ్రేశ్వర చరి తలో గూడ జెప్పబడెను. కనుక శామసాని కాకతి వంశనును నిల బెట్టిన మాట నిజమే. ఆమె కట్టి యనురాగము గరుడ బజేతనియం చేల కలిగను ? వానికి ఆమె మేనయ త్తయని సిద్దేశ్వర చరిత్ర చెప్పుచున్నది. అంశే బేతరాజు యొక్క. తం|డియగు పిండిగుండరాజుకి ఆమె తోబుట్టువు అయినను ఆమె భర్త యెజ్జనృ్ఫతియే నవోయము చేయవచ్చు కచా! అట్లు జరగలేదు. చె పద్యములో నతడు బొట్టు బేతని వై రిని చంవెనని కలదు ఆ వైరియే పిండిగుండడు. అతడే కొరవిని ఆక్రమించుకొని బొట్టు జేతరాజునో లేక యతని తం|డినో తరిమివై చెను. అంత ముదుగొండ రాజులు కొరవిని విడిచి బొట్టు అనుచోట ఆశయము కల్పించుకొని కొంత కాలము గడిపిరి. ఆ బొట్టు (వస్తుత మే[గామమో శెలియదు. పాలవంచ తాలూకాయందలి అడవిలో నేదో |పాొంతము కావచ్చుమ.

ఆ బొట్టు బేతని సేనానాయకుడు కానవచ్చును విరియాల యెజ్జడు. స్వామిభ క్రి కొలది బావమజదిరమైన పిండి గుండని చంపి కాకతి వంశమునకు ముప్పు శకెచ్చెను. గరుడ బేతరాజు చిన్న 'వాడగుటచే - నేమియు చేయలేని స్థితిలో నుండెను. రాజ్యుములేదు. కనుక పుట్టినింటి చారి వంశమును రత&ించవలెనను కోరిక కామవసానికి” కలుగుట నవాజము. ఆ గరుడ బేతరాజును ఒకానొక బల్లవరాజు యొక్క నవోయమున' చాళుక్య చ|క్రవర్మి యొద్దకు గొనిపోయి అఆనుమకొండ రాజ్యమిప్పించి కాకతి వంశమును: నిల-బె కును. పిండి గుండని వజకు కాకతీయులు రా ప్ర్రకూటులకు సామంతులుగ నుండిరి. వారి తదనంత

86 తెలుగు శాసనాలు

రము కీ. 97కి లో వళ్చిమ చాళుక్యులు రాజ్యభుమునకు వచ్చినపుడు పిండి. గుండడు వారికి లొంగక కోరని గాజ్యమును తన యధీనమందే యుంచుకొని* సుతం[తుడును ఆఅయియుండును. బొట్టు బేతరాజీయదను చూచుకొని చాళుక్యుల [పావుచేరి పిండిగుండని యెజ్జినిద్యారా చంపించి తన కొరవి. రాజ్యమును తిరిగి పొందెను, కనుక చాళుక్య చ[కవ_ర్డికి ఎట్ల్డని యెడ అభిమాన ముండి యుండును. ఈ లోవున నెజ్బడు మృతి జెంది యుండినను కావచ్చును.

అతనీకున్న వలుకుబడిని వినియోగించి కామవసాని కాకతిగరుడ బేతని ఆనుమ' కొండలో సామంతుడగునట్లు పాటుబడి వంశమును నిల బెశును. “కాకతి నిల్చుట కోటి నేయచేి” ఆని పద్యములోోని భాగమునకీ యర్థము. ఇచట బ ల్ల్హవరాజెవరో' తెలియదు. భాస్కర విభుచ కవి యెవరో శెలియదు. భాస్కర నిభుభు చక్ర వర్తి యని కొందరు దిద్దిరి. నూచన జాగానే యున్నది. అయినను ఆ చక్రవర్తి చేరు తెలియదు. ఇది జరిగిన సమయము §. 1000 అకు కొంచెము ముందని ఊహిొంచవచ్చును. పిండిగుండడు (కీ. 966 నాటిదగు మాంగల్లు శాననములో' తెలియవచ్చు చున్నాడు కనుక రా ప్ర్రకూట వతనానంతరము కొంత కాలమున కీతనిని విరియాల ఎట్బడు వధించి. యుండును. అనగా నుమారు 990 [పాంతము- లోని విషయమిది. ఇది నాలుగవ వద్యామునందలి చరి|తాంశము. '

.. అయిదవ పద్యములో నొక నూరని ఛునత వర్లి ంపబడెను. అతడు కామవసాని వుతుడే యగునని వలువురి యలఖి(|పాయము. లేకున్న యెడల. సంగతి కుదురదు. అతడు వేలువుకొండ (నేటి జఫర్‌ ఘడ్‌ ) [(వభువగు కాటయ. నాయకు జంపి వేరొక రవ్వ నృవతిని వేల్పుకొండ యందు ! (వతిష్టించెనట. ఈ- రవ్వన్భవతి యవ్యరో తెలియదు. ఆతడు పీన్నవాడైన కాకతి గరుడ బేతడే: కావచ్చునని కొందరు, కాదు వేరే మరియొక నాయకుడని కొందరు చెవ్పు చుండిరి. అతనిని నిల బెట్టుటని నూరలికు లికి [గామముల యాధివత్యము, చేకెడు, బోటిపాడు, జేకు మాలిడ్డు, గశకెండెయ రాజుయొక్క మైతి చేకూశెనట. వీటిలో కొన్ని వదములకు అర్థము తెలియదు. చేరెడు అనునది 'చేలెడు అని కాదగునని కొందరు చెప్పుదురు. చేరెడు, బోటిపాడు, బేలమాలిడ్డు అనునవి మూడు స్థలనామములే యగునని కొందరు భావించెదరు. గశరెండెయ రాజనగా కాకతీయ మొదటి బేతరాజు, అతనికే గరుడ బేతరాజని చేరు కలదు. రి “అలలకు భేదము నంతగా పాటించుట లేదు యీ రచయిత. అందు

గూడూరు శాసనము 87

చేతనే రవ పద్యములో (పాసస్థానమున “లకు బదులు “కారకశకాలుడి '

యని 'రిను చాడినాడు. “కాలకకాలు” డనుటయే యుక్షము అనగా,

“కాలయముడు” లేక “కాలా_న్తకడు' అని అర్థము. ఈ సూరడే కన్నడ భాగములో జెప్పబిడిన మల్లన తాతయగు విరియాలనూరడు. ఇది యదవ పద్యము. కొమ్మోజన బరవో అని కన్నడములో కొమ్మోజు [వాచెనని చెప్పబడెను. దీనివలన వెకన్నడ శాసనమును |వాసినది కూడ నితడేనని యర్ణము గనుక అది, ఇది అంత ఒకరే (వాసిరనవచ్చును. “అడపగట్టు దేవరకుజను' అని తుది వాక్యము. అంకే తాంబూలము దేవరకు ఇచ్చితినని క్రొమ్మోజు చెవ్పుకొ నెను. తన కిచ్చిన కూలి దేవుని కని యర్థము.

ఈ విధముగ గూడూరు శాసనములోని చరి| తాంశమును కొంతవి కిప్పుడు చెప్పగలుగుచున్నాము. ఇది కాకతీయుల మొదటి చరి|త్రకు, కొరవి రాజులైన ముదుగొండ చాళుక్యుల చరి[తకు చాల ముఖ్య మైనది". కాని వూ_ర్టిగ ఆర్థముకాదు. కన్నడ లేఖకు డగుటచే తప్పులుగూడ కొన్ని గలవు. ఇందలి విషయము |కీ. 1000 (పాంతమునాటిది. శాసనము క్రీ. 1124 నాటిది.

కాననమూల ము :

1. చ. అనుపమ దుజ్జః౯ా యాాన్యయ నుధాల్ది ననేకులు రాజనందనులు ననిన బొొఅంటి వెన్న డను సంభవుడయ్య నతి |వసిద్దుడె వినుత విరోధి మణలళిక వెన్నడు వెన్నుడె (డ వోలెవానికిని !న్‌ ) Ga J \ ఘనుడగు నెజు (జ్ర) భూపతి జగద్యినుతుండు [ద | యించేె గీ _త్రికాతోను i

2. ఉ.. థావిత కీ త్రిలానాథ [ని-] పాండవ మధ్యమ భఖీముడోయనం గా [వి] రియాల ఫీమ [నివ ఘస్మరుడై_ [యు] ది (ద్ర యించేె వానికిను భూవినుతుణ్ణు మండ ళిక భూవ [ణు | డెజ (జ్ర) నరేందుడు త్తమ శ్ర్రవినుతుండు బంధు జన నేవ్యుండు చా నుదయించె నున్నతిని ॥

Pr pn SRR SR EERE

రి. చ. ఆతజ్ణని బొట్టు చేత వనుధాధివు చేకొని వానివై.రి ను ద్ధి) (ద్భృ్ర) తమున జంపి యాకొరవి దేశమునందు వతివ్ద (వ్థ) చేసిత తనెయురు వేరు పోడగల చాయము విట్టణ గద్యనంబున (వతిముడు వానిచే మొగడు వల్లియు వండ (క) డు నేలునవృుశే॥

4. చ. అరుదగునట్టి ఎజి (జ) నృవునంగన గామవసాని యొక మే ల్లరుండని బేత భూవిభుని గాకతి వల్లభు బింన్న వాని చా బరగంగ 'జేతబట్టి ఘను బల్లవరాయని యోగి జొచ్చి భా ఫర విభు చ[క్రవ తి౯ గని కాకతి నిల్బుట గోటిసేయచే॥

ర. ఉ. కారక శాలుడై వడనె గాడయ నాయకు జంపి నూరడ వ్వేలుపు గొండ రవ్వ|నివు వేలుపు గొండ ననిల్పి వానిచే మేలుగ మూడ ముప్పయిని మేలుగ శేశకెడు బోటి పాడు నుం మేలుగ జేకు మావిడ్ల్డు మేలుగ రెండెయ రాజు గంగడ్లు (డుల్‌) J

సూత్రధారి కొమ్మోజన బరవో @) @) శ) అడపగట్టు చేవరకు జను.

శకము 1087 నాటి చేబోలు శానన మొక చానిలో ఖీమయవండ్డడను మాండలికుడు తను చేశిమార్గ కవితలు రెండు చక్కగ చెప్పగలుగుదునని చెప్పుక నెను.

చ. తలంపు సదత్థజా భావమునం దద్గత నూ కులం గూడ వన్నకానలు గొౌలును గొనంగ (వావడ్డు గోరిన భంగికవచ్చి మట్టం గో మలగతి చేసి మాగ్గ౯ములు మట్టుపడం గటనంబ్బు లొప్ప నాదుల కియం చెవ్పశేశ్చె నృవధూజ్ఞకాటి భీమయవండ్ల డిమ్మహిని.

*

17. ఉప్పరిపల్లి శాసనము. (కీ. శ సం. 1157.)

కావ్య దృష్టిలోను చక్కని కవిత్వములోను చేర్కొన దగినది శాసనము. “దీనిని కాకతిగణపతి దేవుని [(వసిద్ధ దండనాయకుడై న, చేచెర్ల రుది రెడ్డికి మం|తియగు కాటయ వేయించెను. కరీంనగరుజిల్లా వుజూ రాజాదు కాలూకా గొడిశాల |గామము దగ్గర ఉప్పరపల్లి యనుచోట నొక శివాలయము వద్ద

.నున్నదీ శాననశిల. శకము 1157 (|క్రీ. 1285) వ నంవత్సరమున |వాయబడెను.

ఇందు గమనించదగిన విషయము. తెలుగు శాననము అందిప్పటి వరకుగాన వచ్చు లోవము లనేకములు తొలగినవి. శాసనములు కూడా చక్కగ [వాయ దలచినచో నిర్దుష్ణముగ |గాంథిక భావలో వాయనేర్చిరని యీ రచన -నిరూపించును. ఒక్క. అరనున్న నువయోగించ కుండుట తప్ప మిగకా[వాత లోపము లన్నియు పోయినవి. అరసున్నకు బదులు పూర్ణానుస్వరమునే యింక వాడుచుండిరి దీనిని బట్టి ఆనాటి తాళవుత |గంధములలో కూడా శెలుగు కావ్యములు |వాయునవుడు అరసున్న లేదని వ్యక్షమగుచున్నది నిండు -సున్నాను |వాసినను చదువునవుడు మా]|తము ఛందోను గుణముగ చానిని వపలుకుటయు పలుక కుండుటయు చేసెడి వారని |గహించవలెను. నరిగా నప్పటికి మూడు శ తాబ్దులకు పూర్ణము దన జినవ ల్లభుని కంద పదమ. లను ఈ శాసనమందలి కందపద్యాములను పోల్చిచూచిన కవన భావ యెంత మార్పు -నొంచెనో తెలియకలదు. E23 కు బదులు “డు; “ంబుకు బదులు “ముి వచ్చినవి. పొదాంతము లందు గాని వేరొండు తశావులందుగాని ఛందోభంగముగ -తోచు ను” మున్నగు అజంతాతరములకు బదులు “న్‌' అనే వాల్మా[త్రములు "వాడుకలోనికి వచ్చినవి.

తనయుండనగాంన్‌ = 6వ పద్యము రు|దుండిలన్‌ — 7వ oo» కాటయకొనంగున్‌ 8వ ,,

haf ws ba hs i i El os art 1 i UD 1 il COR i i4 ‘3 EE i | ' ' | (a i El i i f i 4 ii | i i a Y _్‌; i " W

ర

mre DL

90 తెలుగు శాననాలుూ

3

దయామతి శుభముల్‌ __ శివ ,,

నభీష్ట ఫలంబుల్‌ — 4వ

కాని “ని యింకా మారలేదు. [బీతింని -రవ వద్యాము ధా|తిని ~రీవ వద్యము.

తెలుగువారికి వాలంత వదములనుకూడ అజంత వదములుగా నుచ్చ

రించుట అలవాటు. సంస్కృత పచాలనుకూడ ఖ్లోకములందున్నను అశు

ఉచ్చరించుట, (వ్రాయుట వీరికి సవాజము. “శ్రీమాన్‌ రుదయనాయకో" అనుటకు “(శ్రీమాన్ను రుుదయచనాయకో” అని వలుకుదురు. కనుక “న్‌” [వాయుటకు “నుి లేక “ని” అనియు “లొ” [వాయుటకు “లు? అనియు [వానేెడి. వారు. ఛందోనుగుణంగా చదువవలెను.

శానన మూలము

!. ఉ. (శ్రీమదనూన చానజలనేవకుం జాయక' |మోయువట్సద స్టోమనినాదమున్నినుచు నూరెల నెప్పుడుం [దిస్తుతీంచు సి దామరకోటికి న్వరదుండై న గణేశుండు నుస్థిరస్థి తిం గామ సమాన మూంత్తిక యగుకాటయ కీవుత మిష్టనంవదల్‌

దీ. క. చరణ నరోరువారాగ స్పురణన్మహిొముని శిరంబు వెలుపుగ. సంధ్యా భ్రరుచి నెనయ మెట్టిన స. త్యరుణాన్విత దుగ్గిక౯ వరము గాటయ కొన(ం)గున్‌.

ల. క. ఉరగేం [ద దిగ్గజములకుం బర మోత్సావాముగ నాతవ|[తమువోలె నర ్యెత్తిన కిరివరుం డగు వారి గాటయ కీవుతము దయామతి శుభముల్‌

4 క, దేవాదిదేవుం డమిత స్థావరజంగమమయుండు సవ్యేకా శుండు గా రి (వ) రుం డనవరతంబును నీవుతం గాటయకు దయ నభీష్ట ఫలంబుల్‌

ఉప్పరిపల్తి శాసనము య౧m

ర్‌. క.

[గద్య].

వారిదశ్యుం డజాచుత శం

కరమూొ త్రిక [దయీూమయుండు గమలా పుండు ఖా న్మ్కరుండు ద (యం గాచుచుండెడుం)

గరుణారన పూణ్నకా హృదయుం గాటయం |బీతింని.

న్య EU మదపారపారాచార పరివృత మహీతలంబున సనకలజన

వినుతం బగునం|ధచదేశంబునకు (విభూవణం జైన యనుమకొండ యను పురవరంబు నిజరాజధాని గా నొప్పుచుంన్న కాకతిభూపాల కోమంబున జనవినుతయశళశోవిలానుండును జయలకతీ నివానుండును నై_న రు|దనశేం|దు నుపుతుండును నడారాధిత [తినేతుండును విబుధ జనవన వసంతుండును రమణియ్య సీమంతినీజయంతుండును

నకల జనమనోరంజనుండును నరాతిరాజ మదభంజనుండును శరాణా

గత రాజ శరణ్యుండును వినఆాఖిల రాజవ రేణుండును ఛైయ్యా౭౯ మరసానుమంతుండును దు(రం)గమ శకేవంతుండును సత్యవారిశ్చం [దుండును విభ వామరేం[దుండును నైన గణపతిదేవ మహీనాధు. నకుం (వధానియె.

కన కాచలగీరుండు జన

వినుత చరి|తుండు గాయ్యకావిదుం డిన శేజుం

డనభఘుండు గుణనిధి బెజ్జమ

తనయుండు బుధదీనభానుతనయుం డనగాం౯.

(వతిపతు శితిపాలకుంజర మద పారంభ సంరంభ ము ద్ధత బావోనిహిత (వపచండనిశితో ద్యత్సడ్ల ధా రానఖా

వాతి బేదించి యఖవ్యకా గవ్యకా బల శార్య స్పూ త్తి౯ం గంఠిరవా-

కృతియి (సన్నుత) |వి_త్తిచాల్స్చి వెలసెను రే ( చెల౯ా) రుదుండిలన్‌ .

నకల జన వినుతయశుండును గుణగ'ణాలంకారుండును నైన కా|బడ్డికి(౦) సౌభాగ్య సౌందర $ చాతుయ్యక౭ంబులు గలిగి పరగిన పరమ పతి[వతయెన చెజ్జమాంబకుం |ఖియనందనుండును ననవరత ధమ్మక౭ా సమేతుండును వతిహిశాచరణుండునుం గాకెత రాజ్యభార ఛారేయుండును సద్దుణ (వఖ్యాతుండును నతులబలా వరా[క్రమ సమన్న్వితుండును నైన శేశెల౯రు[దునకుం [బధాని

[గద్య].

[గద్య |

తర మాఘ శుద్ధ ౧౫ గురువారము నందు పంచలింగాలకునూ పించజుపల్లి “ని దేవ జావ్మాణ [విత్తులు గాక సవ్వకా సమస్య ముగా నిచ్చె. వెంజెజ్వున మీంది కాల్వను కొ ౨తపుగాల్య దతశిణమూాను 'ఆవాంక అడ్డా

oడ న వర మేశ్యరున కంగభోగాత్ఞకా “ంబు దనయిచ్చిన [విత్తుల శాశ్ళతం

తెలుగు శాననాలు

కులతిలకుండు వనుధామర'

జలధి నుధాకరుం డశేషజననుత చరితుం. డలఘుండు రిపుతరు' చావా

నలుండనంగాం బరౌ రాజెనాయకుం డువ్వికాని.

బీొక్కెరలోని వీరభటావలి వధించి గోధుమ జతి తలచెంచి ఉదగిరి సాధించి వడిరాయనిందోలి చాజా-రాము ఫీమేశ్యర చేవర కకయ దీవంబులునిపి ధమ్మ౭౯ నమేతుండై న రాకెనాయకునికి ధమ్మకా పత్నియు సుచారి|తయు వనిశాలలామయునె న రవ్యమాంబకు సుపు[తుండు

న(శ)ర నిధి గంభీరుండు ను

స్థిర శెజుండు వంశ శేఖరుండు దయా

కరుండు బుధాంబుజ దళశత

కరుం డని వన్ని ౯(ణ్ని కా)౦వ నొవృుం గాటయ ధా |శ్రింని.

విశద యశుండై న గణవ

తిదేవ భూపాలునకుం బరమ భక్తుండై తన్నహీ

నాధు కారుణ్యాంబున నతుల విభవ నమేతుండై.

వనంబు లొపవ్పం జె్లై తటాకంబులు శివాలయం

బులు నిలిసి వినయవివేక సత్యశాచ త్యాగ

భోగ బల వరా(కమంబుల జనవినుతుం

డై యలభీష్టాత్థక౯ా |వదుం డగుచుంన (శిల కారాధ్యు

చై ద్రవ క్తికల్ణుచుం డని నిల్సిన సంవత్సర సంఖ్య QC టీ ౧౧ శకవషకాములు ౧౧౫౭ మన థ్‌ సంవ.

ఉప్పరివల్లి శాసనము 98:

ను చింతన మిట్టలూను రవ్యసాని అనకిం

దూను యింతవట్టు గూడను ర్‌ ౧౩ ॥

[పోలక ౦మ కాల్వను ర్‌ ౧ చేలు బాడి కాల్య

ను చుట్టు ర ౧ కాట్నాయుని చెలబ్వున [వావ్మ

£౯ [(విత్తులుగాక సవ్యకామూంను రవ్యసాని

చెణ్యూను రవ్యసాని మూమిడితోంట పడమ

టి అనాను రాజెనాయుంంకునిీ చెల్ఫున ర్‌ ౭

వెలినవెలము యేరువోక గుబ్బలి జగ చేవ

[తోవ ద&ిణమున ర్‌ ౨౦ దీని దశిణము

న వెద్ద రేగటిలోన ర్‌ ౪౦ బొమ్మకంచు తెర్యు వ డుమట నుండి వూరివెన తీగ వెన నడు ర్‌ ౬౦ యేటిమడ మామిడివనమూను ఆ వనములోని చింత వ నమూను ఊరి దకీణమున తాటివనమూను

అంగడి నుంకమూను ఇంతవట్లు కాట్నా యు

ండు చేవడ్డకు అంగభోగ రరగభోగ ధూవదీవచేె నై_వేద్య తాంబూలాలకు నసూయ౧క౯ చందుల కలంతగాల

ము ఇచ్చిన ఈవి [n# | కాదంన్న వారు గంగక బ్రిం గవి లం బొొడిచిన దోపానం బోదురు

కింది కాల్వను ర ౧౦ 1=౭చ్చితిమి యింతవట్టు గణవతి చేవమవోరాజు విడిచిన ద త్తి

కాకతీయుల కాలము తెలుగు బేశమునకు రాజకీయముగను, ఛాషాోభి' వృద్ధి యందును చేరొ_నదగినది - ఇప్పటి ఆంగధ్రపచేశ రాష్ట్రములో కొలది భాగము తప్ప మిగిలిన దంతయు ఇారి ఇయేలుబడే [కింద నుండెను. శెలుగు భాష పుట్టిన పిదప తెలుగు వారధిక సంఖ్యలో నొక రాజ్యమున కలిసియుండుట గణవతి'చేవుని కాలములోనే జరిగెను. చైన చెప్పిన ఉప్పరవల్సి శాననములోని భాషయు, కవిత్యము అప్పటి వే. తిక్కనగారి ఆంధమవోభారతము, భాస్మ_ రాదుల రామాయణములు ఆకాలమున వెలసిన ఉద్గగింథములు. అశ్లేలిపి కూడ అప్పటికొక స్థిరరూపము చాళల్ళెను. కొద్ది మార్పులతో ఆయశరముల రూపునే మనము చేడు [వాయుచుంటిమి. తరువాత శెడ్డిరాజుల శాసనములు మనశేటి తెలుగతరములలోనే యుండును. కవి సార్వభౌముని శానన వద్యములతో' నీ విఖభాగమును ముగించెదము.

15. పిరంగిపురము శాసనములోని తెలుగు పద్యములు, (fe 11)

ఈ |క్రిందిది గద్యవలె నుండును. శ్రీనాథుని సీనవద్యమని వెంటనే 'తట్టదు. కాని తరువాతి. వద్యములు శెండు కవిసార్వభాముని వనిపించును. లు

1. సీ, శాకాబ్దములు నవా[న్రమును మున్నూంట ము

ప్పది యొక్కండునునై న భవ్య నంఖ్య వజలు విరోరి పంవత్సరంబున ఫాల్లు

నంబున బహుళ వక్షంబు విడియ శు[కవారంలున శుభమువూతకాంబున

(శ్చిధాన న్రవాటి పురాధిపతియుం గిప్లవెణ్డా జల క్రీడా వినోదుండ్లు

నగు గన్న భూపాలు ననుంగుంబు|తి

వీరనారాయణుండు వేమ విభుని దేవి భూరినద్గుణ నికురుంబ నసూరమాంబ

జగము వినుతింప సంతానపాగరాఖ్య వరతటాక (వతిష్టోత్సవం బీొనచ్చెకా.

2. సీ, జావ్నావీ యమునాది సకళ పానన నదీ | విమల తీక్ఞాకాంభః వవి|త్రితంబు | న విధ దేశస్తా (స్థాయి శివమౌళి బాలేందు కాౌముడీ సంఖుల్ల ఎే_రవంబు బసు మహో వరివావా పాథో భరధ్యాన ఘుమ ఘుమాయిత దిశాగోళ కంబు | | జల సారణీసేక సంవద్దికా తా నేక వన వినీశాధ్యగా ధ్వ|శమంబు

పిరంగివురము శాసనములోని తెలుగు పద్యములు 95

బలవదురు మత్స్య కచ్చవ ఢుళి కుళీర తమి తిమింగిళ విక్రమ (క్రమ వివోర తరళతర తుంగ భంగ కదంబచుంబి శా|[భవీథి నంశాన మవావయోధి.

లీ. సీ కవట సూకరమైన కై టఖానురవై 6 ఖురపుటంబులం బరికణ్ణమ య్య రఘు శులోద్యవా ధను ర్యం|త ముక్కములై న చిచ్చుజముల వేండిం జేవదణి (తీ) గేం గుంభసంభవుని వాస్తాంభోరువాంబున నాపోననంబయి! పోసనమొంచెం చాషపూరాముల నచ్చ ఖభల్ల గోేలాంగూల కపియూధముల చేతం గట్టువడియె

వనధి యేభంగి నరివచ్చు ననంగవచ్చు నారసాతల గంధభీరవారి యగుచు నవగతాపాయ మగుచు ళోభాఢ్య మగుచు ననుపమం'బై న సంతాన వనధితోడ.

ర్చి

. విద్యాధికారీ (శ్రీనాథో వీర! శ్రీ వేమ భూప ేేః అకరో చాకరో వాచాం నిర్మళం ధర్భ్మ శాననమ్‌.

¥

1. లివ పద్యములో “అపోసనంబయి అనుభాగమును “ఆపోశనంబయి' అని దిద్దవలెనని శ్రీజయంతి రామయ్య పంతులుగారు సూచించిరి. “శి కారమునకు “సి కారము వాడుట శాసనములందు కలదు. “వశము” నకు “వసము” నిఘంటువు లందున్నటది. కాని “దేశము “ఆపోశనము అనునవి 'డేసముో, “ఆపోసనము' అను రూపములలో గానరావు.

19. చిడిపిరాళ్ల శాననము. (శకము. 1464.)

(క మలాపురం తాలూక }

మచ్చున కొక విజయనగర కాలమునాటి శాననముకూడ చూచశెదము.

ఇది చిడపిరాళ్ళ [(గామమునందు ఆగ చ్ట్యేశ్యరస్వామి గుడిలో నున్నది. ఇందు.

వీర [పతావ (శ్రిఆచ్యుత దేవరాయ మవోరాయలు రాజ్యము చేయుచుండగ శకము 1464 కు నరియగు కీ. 1542 సంవత్సరమున 'వారి నుంశాధి'కారమును

నిర్వహించు కొందరు అగ స్త్యేశ్వరునికి తిరువళిక (ఆఖండదీపము) కొజకు'

దానము చేసిన విషయమిందు చెప్పబడెను. తాము చిడిపి'ణేల స్థలము నందువ్న

చెప్పలి (గామములో పొందు కొన్ని నుంకముల నిచట చానము చేసినట్లు

చెప్పబడెను.

1. శుభమస్తు | (శ్రీ అగ _స్టీశ్వరాయనమః । న్వ్య_స్టి (క్రీ) జయాభుదయ.

శాలివావాన శక వవకాంబులు ౧౪౬౪ అఆగునే

2, ౦టి శుభక్ళతు సంవత్సర ఆపాఢ ను ౧౧లు (శ్రీమవోరాజా ధి రాజ్ఞ రాజ పరమేశ్వర శ్రీ) వీర |వతావ @) ఆచ్చుత

8. చేవ మవోరాయురు పృథివి రాజ్యంబు సేయుచుండంగాను

(శ్రీ) అగ_ఫ్టీశ్వరుని'

దివ్య (శ్రీ) పాద పద్మంబుల్కు. ఘండికోట సీమ

4 నుంకలుకళా కాస్యపగో త్ర యజు అ శాశాధ్యాయులైన పర్వతరాజు కొమారుండు మల్ల యాను . .

5 ఇత ఇఉఆత కరక కొమారుండు వేబు అయ్యాను చితలూరి అత శిలల కొమారుండు యల యాను జలిన్ను అనం

| | | | j

చిడిపిరాళ్ల శాసనము 97

10.

తములె న దండములు సమపికాంచి ఇచ్చిన ధమకా శాసనం స్వామి సంనిధిని అఖండ తి [రు విక వుండెటి అందులకు కట్నాం [n*] ఘండికోట. కీనులోన మా నుంక [శా] ణ్యాన్కుచె లే [చడివజేల | నుమా mL సుంఖాను- చెల్లే [చె] బలి గామ కట్నమున్‌, మగ్గస్తావరాలున్‌ , కేమటి సిద్దాయం, గాను గసిద౭ాయం, | సింజ ని సిదాయం, ఇడిగిసిదాయం, గొల సిదాయం, ద అ ధ య ధి వుప్పర సిధాయం, నవాగాను త ధాతిథి పుణ్యకాలమందు జలిన్ను [తివాచకంగాను [తికరణ నుద్ధిగాను ఛారదోసి ఇ_స్టిమి యిందువల్ల వచ్చే ఆదాయంవల్ల స్వామి సంన్ని ధిని తిరువళి ద య య కవు ౦౩ అటుగాను జకిన్ను (త్రివాచకంగాను [తికరణ నుదిగాను కు - 0. తధాతిథి పుంణ్యకాలమందు ధారవోసి ఇ_స్టిమి.

“9౪ శ +3౪ 99౪

ఇందు దానము చేయబడిన నుంకములు

చెవ్పల్లి 1.

0౦0 1 ర ఈ ఊా టి గ

[గామకట్నము. (సామూహికముగ రాజునకు చెల్లించవలసినది) se మగ్గ సావరాలు (సాలెవారి మగ్గముల పై విధించు పన్ను గ —2 స ల 2 కోమటి సిద్దాయము (కోమటి వ_ర్తకులమై విధించు వన్ను) గానుక సిద్దాయము. (శలిక వారి గానుగలసై విధించు వమ్ను) సింజిని సిద్దాయము. (నారిశాళ్ళు చేయువారివై పన్ను) ఇడిగి సిదాయము. (కల్లుగితవారినై విధించు పన్ను) 9 య a గొల్లసిధాయము. (గొల్ల వారినై. విధించు వన్ను) 9 © య ల ఉప్పర సిద్దాయము. (ఉప్పరివారిచె విధించు పన్ను)

(గామీణవృత్తులమై ఈ విధముగ పన్ను లుండెడివని దీనివలన తెలియ. చున్నది. ణే దొమ్మరి పన్ను, మంగలి పన్ను, వి వినోద పన్ను మొదలగ. పన్నులు కూడ నుండెడిపి.

[7]

20. ముగింపు

దాదాపు కీన్తు 1800 వటకు అనగా కాకతీయుల 'రాజ్యాంత మువటికు గఅ తెలుగు దేశముయొక్క.. సాంఘిక చరితను శెలునుకొనుటకు |గంఛా ధారములేవియు లేని కారణమున శాననములే ముఖ్యాధారములు. నన్నయ, లీక్క_నల ఆం|ధమవహోభారతమున్న ను అది పురాణానువాద మగుటయేగాక [గాంథికమగుటచే నాటి జన సామాన్యజీవనమునంత గా [పతిబింబించుట లేదు. వండి తారాధ్య చరి|త్ర |కీడాభి రామము మున్న గు కొలది రచనలు నాటి సాంఘీక జీవనమును కొంత తలుపుచున్నవి. తెలుగువారి అప్పటి సాంఘిక విషయము లనేకములు శాననములనుండి రే కాని వేణు విధముగ మనకు తెలియవు. విజయనగర రాజుల కాలమందున్న జీవన వ్యవస్థ, రాజకీయవ్యవ స్థ, ఆర్థిక విధానము మత సం|వదాయములు మున్నగునవి అనేక క ఫీయతులలోను, (గంథములలోను, విదేశ రూ|తికుల కథనములందు లభ్యమగుచున్నవి. కాని కాకతీయ రాజ్యూంతమువబకుగల రాజకీయ చరి[తవలె సాంఘిక చరితను తెలునుకొనుటకుకూడ శాననములే యాధారము. అందును తెలుగు శాననములే తెలుగు వజల (గామీణ జీవనమును వ్య క్షయుచేయును. స్థాలీపులాకముగ కొన్ని యంళశ ములనిట చెప్పుదును.

1. (వోజులు ; [గామీణ[పజలు జాతుల ననుఫరించి యేగాక వృత్తుల ననుసరించికూడ సంభఘములుగ వ్యవస్టీకరింపబడు వారు. ఈ నంభఘుములకు నమయ మలులేక (శేణులసెడి వ్యవవోారముండెడిది. ఆయా సమయములు కొన్ని కట్టు బాట్లు, లేక కొన్ని సాంఘిక వ్యవస్థలద్వారా తమ వృత్తుల నిర్యహించుకొను టయే గాక జీవిత విధానమునుకూడ సరిదిద్దుకొనెడువారు. వారు ఉత్ప త్తి చేయు వస్తువుల కయ వీ|కోయములకు సంబంధించిన అంగళ్లు, నుంకనములు, లాభ ముఖు మున్న గునవికూడ చారి సమయములచద్యా రా జరుగుచుండడివని తెలియుచున్నది. రాజోద్యోగులు వారినె విధీంచు పన్నులను నమయముల చెద్దల ద్వారానే వనూలు శే సెడివారు. దానధర్శ్మములు నమయములచద్యాశానే. ఆయా |వజల జీవిత విధానములో నమయముల నిర్ణయమే |[వబల మనిపించును. ఎక్కటి, పొంచాల, కుంభాలిక, తంతువాయ, వ్యన్త్రభేదక, శెలిక, దేవాంగ,

ముగింపు 99

గోరతక, వరికెల, కిరాత, రజక మున్నగు తెగలవారు వారివారి సమయముల నేర్చ్పాటుచేసికొను వారు. ఈ సంఘముల నిర్లయుములు వారి జీవన విధానమును చక్క_ జేయును ఆ నిర్భయముల నుల్ల ంఘీంచిన వారు సమయము విధించు శిక లనుభవించవలెను. అట్టి శికలు సమయదండనములనబడును. [వజాజీవనము అధికముగ స్థానికవ్యవస్థల ద్వారా యం|తితమగుచుం డెడిది

ఆనాటి [పజల మత సం|పదాయములనుగూర్చి శెలిసికొనుటకు శాసన ములు మిక్కిలి తోడ్పడును. తెలుగు శాసనములందట్లివ నేకముగలవు. సామాన్య మనుజుల మత సామరస్యమును ెలువు కాక తీయులనాటి యీ శాననము చుూూడదగును. ఇది బెక్కుల్లు (జనగామ తాలూక) |గామములోని రు|చేళశ్వ రాలయముననున్న ది (|కీ. 11.6 నాటిది).

అమరగ శై వవై ప్టవ నిజారువా బౌర్ధములై న యిచ్చతు

న ్పమయములం బీథ జ్ఞ కము సంశయ హీతువు cl వమెల్ల నే కమయని యెక్య భ్రావమున గల్మవ దూరుడు మల్లి రడ్డియ త్యమిత గుణాఢు్యుడీ యతులి తకాయతనంబులు నిలో దీతితోన్‌ u

అని మల్లి రెడ్డి యనునొక సామాన్య కుటుఆచి తన కులము మ నము ముఖ్యమత మై "యున్నను శైవ, వైప్లవ, అర్హ (జైన), 'బౌద్దముల'నెడి' సౌల్లుగు మతములు కేవల సంశయ పౌతువుళే కాని E దై వమన్ని టశేక మే యను విశ్వాన ముతో శానీ శివాలయమును నిర్శించితినని జెప్పుకొనెను. ఇట్టి మత సమరస ,

భారమే తెలుగునాట అనాదినుండి యున్నది కనుక మతోన్యాదములేవియు తల యెత్త లేదు.

కాకతి రు[దుని మం|త్రియగు వెల్లకి గంగాధరుడు తానుచేసిన అనేక ధర కార్యములలో కివాలయములు, (పసన్న కేశ వాలయములు నిర్మించుట. అనుమకొండలో జైన వసకిని ఇాగుచేసి నూతనముగ జేయుట, జౌర్దాలయ మును నిర్మించుట శేరియున్నట్లు శాసనములుగలవు. కం, పరమేకుడు వారి బుద్ధ

స్యరూపుండై_ యనురవరుల వంచించుట నా

వారి యనియ పట్టశాలం

జీరముగ బుద్ద |వతిష్థ సేసితి భక్తిని ॥ (కరీంనగర శాసనము)

100 తెలుగు శాసనాలు

ఇదే విధముగ ధరణికోటశేలిన కోటరాజులుకూడ నచటి బౌద్దశే [తము నకు చానములొనగినట్లు శాననములుగలవు. 'వేల్పూరులో "వారు నిర్మించిన శివాలయములు, అమరావతిలోశేసిన కవ [(పతివ్థలు శాసనములు నిరూపించు చున్నవి.

నంస్క్భృత శాసనములందు బేరొనబడనట్టి నుంకములు అనేకము తెలుగు శాసనములలో కనిపించును. ఈ నుంకములు ఆనాటి ఆర్థిక విధానమును గూర్చి తెలునుకొనుటకు తోడ్పడును. శకము 1889 నాటి గిద్దలూరు తాలూక నలకల వీడు (గామశానన మొకచదానిలో ఆ [గామమునకు చెందిన యీ దిగువ నుద వారించిన ఆదాయము లన్నింటిని కాకతి (వపశావరు|ద దేవుని యనుమతిన దేవరి నాయనింగారు (శ్రీరంగనాథ దేవునికి దాన మొసగినట్లు చెవ్పబడెను. వంగతవ్పు, కణి, కొల్చు, వంను, కానిక, వుల్లరి, సాదము, సుంకము, తలారి కానిక, సుంకెకానిక, వుల్ల రికానిక, దరిశవకానిక, పవి|తకానిక, అని 18ి విధము లగు వమ్నలు వేరొ-నబడినవి. వీటిలో, నేయొక్కటి సరిగా మనకివుడు శెలి యదు. ఇవిగాక మరికొన్ని పన్నులుకూడ వేరే శాననములందుగలవు. పుట్టు చేరు నుంకము, వడ్డరావుళ సుంకము, బీరణాలు, అరి, అప్పనము,ముగ్గరి, వృత్తి నుంకములు, అంగడి నుంకములు అనేకము వేర్కొనబడుచుండును. వీటిలో కొన్ని రాజ నుంకములు, మటికొన్ని |గామసుంకములు. తరువాతి విజయనగర రాజులుగూడ ఈ నుంకములన్ని |వజలనుండి రాబెళ్లుడువారు. వీటిలో ననేకము వన్తురూవములో నుండెడివి.

(పజాసామాన్యామునకు “జెందిన జీవనవ్యవస్ల తెలుగులో [వాయబడిన శాసనములలోశే అధికముగ తెలియవచ్చును. కాని యీ శాననములు ఆనాటి (గామ్యఖావలో నుండుటవలన నేడు మనకు నులభముగ అర్థముకావు అప్పటి పన్నులు, కొలతలు, తూనికలు, నేలల నేద్యవిధానములు, వృత్తులు, పరిపాలన, యుగ్ద్ధములుచేయు విధము, మత సం(పదాయములు మున్నగు విషయములు శాసనముల చ్యా'రా తెలియవచ్చును, అప్పటి (గాంథిక భాష (గంథములలో తెలియుచున్నను వ్యావవోరికభావను శతెలునుకొనుటకు శాననములే ఆధారము గనుక తేలుగుభామో శాస్త్ర విజ్ఞానమునకు శాసనములు మిక్కిలి తోడ్పడును.

ih

దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స

స్వ Pain ఆ

ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు 1975 ఏపిల్‌ 1218